II FZ 228/10

II FZ 228/10 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2010-05-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2010-04-26
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Krystyna Nowak /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6112 Podatek dochodowy od osób fizycznych, w tym zryczałtowane formy opodatkowania
Hasła tematyczne
Prawo pomocy
Sygn. powiązane
II FZ 562/09 - Postanowienie NSA z 2010-01-22
I SA/Lu 286/09 - Wyrok WSA w Lublinie z 2010-09-17
II FSK 798/11 - Wyrok NSA z 2013-02-22
Skarżony organ
Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku
Oddalono zażalenie
Powołane przepisy
Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
art. 246 par. 1 pkt 2, art. 252 par. 1, art. 254 par. 1
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Krystyna Nowak po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia L. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 23 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Lu 286/09 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi L. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 27 marca 2009 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodu za 2001 r. postanawia: oddalić zażalenie
Uzasadnienie
II FZ 228/10
UZASADNIENIE
Postanowieniem z 23 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Lu 286/09, wydanym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił L. S. przyznania prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w związku z jej skargą na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z 27 marca 2009 r., Nr [...], w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2001 r. od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów.
Z uzasadnienia postanowienia wynikało, że skarżąca w złożonym formularzu PPF (data wpływu do Sądu 26 czerwca 2009 r.) wskazała, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie z mężem i dwojgiem małoletnich dzieci. W skład majątku strony wchodzi dom (110 m2) oraz działka o powierzchni 0,38 ha. Rodzina utrzymuje się z działalności gospodarczej męża, która za miesiące od stycznia do kwietnia zakończyła się stratą w wysokości 1.100,21 zł. Strona podała też, że mąż "posiada zobowiązania w podatku dochodowym i toczy się postępowanie egzekucyjne".
Wezwana do nadesłania dodatkowych dokumentów L. S. wyjaśniła, że ani ona ani jej małżonek nie posiadają czynnych rachunków bankowych, że ona sama nie osiąga dochodów i wraz z dziećmi pozostaje na utrzymaniu męża. Tytuły egzekucyjne wobec męża są aktualne i tylko częściowo uregulowane. Skarżąca nadesłała zaświadczenie z Powiatowego Urzędu Pracy o niefigurowaniu w ewidencji osób bezrobotnych oraz podsumowanie księgi przychodów i rozchodów za 2009 rok (miesiące I-VI) małżonka R. S.; wyjaśniła, że wydatki miesięczne na utrzymanie domu, wyżywienie, środki czystości, ubrania i edukację dzieci wynoszą 1.500 zł i są pokrywane z działalności gospodarczej męża. Przesłała dowody wpłat męża do Urzędu Skarbowego tytułem należności podatkowych (PIT 4 za okres od maja do grudnia 2008, PIT 36/2008 i podatek VAT za lipiec 2008, styczeń i marzec 2009) oraz tytułem kosztów egzekucyjnych uiszczonych w 2009 r. na łączną kwotę 618,90 zł, a także podsumowanie księgi przychodów i rozchodów za 2009 rok (miesiące I-VIII), w której wskazano przychód 1.535.533,10 zł koszty uzyskania przychodu 1.518.104,46, dochód 17.428,64 zł. Skarżąca ponownie poinformowała też, że ani ona ani jej mąż nie posiadają rachunków bankowych.
Postanowieniem z dnia 30 września 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy.
Uwzględniając zażalenie skarżącej L. S. od powyższego rozstrzygnięcia NSA postanowieniem z dnia 22 stycznia 2010 r. uchylił postanowienie sądu I instancji i przekazał mu sprawę do ponownego rozpoznania.
Mając na uwadze wytyczne NSA wezwano skarżącą ponownie do złożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń mających wyjaśnić jej sytuację majątkową.
W odpowiedzi skarżąca przedłożyła odpisy księgi podatkowej męża za 2009 r. i styczeń 2010 r., z których wynikało, że w 2009 r. jej mąż osiągnął przychód 2.326.486,76 koszty uzyskania przychodu 2.243.441,75, dochód 83.045,01; w styczniu 2010 r. przychód wyniósł 154.013,88 koszty uzyskania przychodu 153.415,03 dochód 598,85 zł. Poinformowała, że są to rozliczenia bez remanentów i strat w towarach oraz że przychody zostały uzyskane i należy je pomniejszyć o spłatę kredytu i wpłaty egzekucyjne. Wyjaśniła, że mąż nie składa obecnie miesięcznych deklaracji, a zeznanie roczne nie zostało jeszcze złożone. Ponownie oświadczyła, że koszty utrzymania nadal obciążają męża, gdyż jest ona osobą bezrobotną oraz że ona swoich zobowiązań objętych tytułami wykonawczymi nie regulowała, tylko mąż w 2009 r. regulował w części swoje zadłużenia za lata 2000-2004.
Wojewódzki Sąd Administracyjny ponownie rozpoznając sprawę wskazał, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Z konstrukcji tego przepisu wynika, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy jedynym kryterium podlegającym ocenie jest sytuacja materialna strony. Stąd oczywistym jest, iż ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa, co wynika wprost z art. 246 § 1 ustawy.
Z użycia w powołanym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jej pełnych kosztów postępowania. Strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy i dodatkowych wyjaśnieniach. Musi ona przedstawić sądowi argumentację, która potwierdzałaby jej niezdolność do wygospodarowania środków na pokrycie tych kosztów, gdyż dopiero właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. orzeczenia w sprawach II FZ 236/08, I GZ 122/09, czy II FZ 240/08, http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Zdaniem Sądu w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności i w takim stanie prawnym, wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym nie był uzasadniony, albowiem nie uprawdopodobniła ona wystąpienia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi dla przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Jak wynikało z przedłożonych dokumentów i oświadczeń skarżąca jest osoba bezrobotną i wraz z dwojgiem małoletnich dzieci pozostaje na utrzymaniu męża. W 2009 r. mąż skarżącej ociągnął dochód z prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej w wysokości 83.045,01 zł, a w styczniu 2010 r. 598,85 r. (jak wynika z dołączonych przez skarżącą podsumowań księgi przychodów i rozchodów za ten okres). Skarżąca podała, że przychody wykazane w księdze zostały uzyskane, jednakże należy je pomniejszyć o spłatę kredytu i wpłaty egzekucyjne, a także, że są to rozliczenia bez remanentów i strat w towarach.
Z przedłożonych przez skarżącą dowodów wpłat na rzecz organu egzekucyjnego wynikało, iż w 2009 r. mąż skarżącej tytułem kosztów egzekucyjnych uiścił jedynie (łącznie) 618,90 zł.
W tych okolicznościach brak było w ocenie Sądu podstaw do przyjęcia i oceny innej, niż wykazanej przez skarżącą sytuacji finansowej jej rodzinny. Zważając zatem, iż miesięczny dochód rodziny skarżącej w 2009 r. wynosił 6.920 zł (83.045,01 zł:12), a wskazane przez nią miesięczne koszty utrzymania rodziny to kwota 1.500 zł (rocznie 18.000 zł), rodzina skarżącej dysponowała w 2009 r. po odjęciu kosztów utrzymania kwotą 5.420 zł miesięcznie.
Zważając zatem na fakt, zapłaty w 2009 r. wykazanych należności tytułem kosztów egzekucyjnych ( w marcu - 11,40 zł i 64,90 zł, maju – 167,20 zł, lipcu – 203,30 zł, sierpniu -95,90 zł i 76,20) oraz obowiązku uiszczenia wpisów sądowych również w trzech pozostałych sprawach skarżącej zawisłych przed tutejszym Sądem (łączna kwota wpisów sądowych we wszystkich sprawach to suma 3.223 zł), to w ocenie Sądu - w świetle – pozostających stronie miesięcznie wolnych środków (5.420 zł) skarżąca była w stanie wygospodarować kwotę należną tytułem wpisów od skarg bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Ponadto zwrócono uwagę, iż okres który upłynął od daty złożenia skarg na decyzje organów podatkowych (1 czerwca 2009 r.) do daty rozpoznania wniosków, w wykazanej przez stronę sytuacji finansowej, nawet przy wystąpieniu nieprzewidzianych wydatków umożliwiał jej poczynienie stosownych oszczędności na uiszczenie wpisów sądowych (zob. orzeczenie w sprawie I FZ 157/09 http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
W ocenie Sądu obowiązek zapłaty należności wobec budżetu Państwa z tytułu bieżących podatków związanych z prowadzoną przez R. S. działalnością gospodarczą, czy zaległości podatkowych – zwłaszcza w sytuacji, gdy strona nie wykazuje na jakim etapie jest postępowanie egzekucyjne i jaki jest jego wpływ na sytuację finansową rodziny, jakie strona ponosi obciążenia z tego tytułu, nie może mieć pierwszeństwa wobec kosztów prowadzonego postępowania sądowego.
W zażaleniu L. S. wniosła o uchylenie postanowienia i uwzględnienie jej wniosku.
W uzasadnieniu wskazała, że Sąd stwierdził, iż z uwagi na przychody męża ma możliwość zapłaty wpisu od skarg; uznał równocześnie, że ważniejsze jest opłacenie wpisu niż regulowanie zaległości męża. Takie stanowisko nie może być zaakceptowane, gdyż to skarżąca nie ma środków na opłacenie wpisu i sytuacja finansowa męża może mieć tylko pomocnicze znaczenie. Sąd nie uwzględnił takżę, że samo uzyskiwanie przychodów nie jest równoznaczne z dochodami.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zażalenie nie miało uzasadnionych podstaw.
Kwestionowane postanowienie prawa nie naruszało.
Prawidłowo Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że prawo pomocy w zakresie zwolnienia od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego (czyli w zakresie częściowym) może być przyznane wyłącznie osobie, która (w złożonym wniosku) wykaże (udowodni), że nie jest w stanie ponieść tych kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).
Czym innym jest trudna sytuacja materialna strony i jej pogorszenie, a czym innym pozbawienie jej, przez odmowę zwolnienia od wpisu, środków na zaspokojenie niezbędnych potrzeb utrzymania rodziny. Wystąpienie tej drugiej okoliczności skarżąca nie wywiodła.
Rozpoznanie wniosku o udzielenie prawa pomocy następuje w granicach wskazanych w art. 252 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Sąd (art. 254 § 1 ustawy) rozpoznając wniosek ocenia oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach i o stanie rodzinnym. Małżonków obejmuje tzw. wspólność majątkowa małżeńska (art. 31 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).
Oceniając sytuację materialną skarżącej Sąd miał na uwadze zarówno przychody jej męża: w 2009 r. – 2.326.486,76 zł, jak i zadeklarowany dochód: 83.045,01 zł.
Sąd nie sugerował w jakiej kolejności skarżąca i jej mąż mają regulować różne swoje zobowiązania. Te sprawy należą bowiem do decyzji samych zobowiązanych, chociaż mogą oni ponosić określone konsekwencje dokonanych wyborów.
Ze wskazanych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.