II FZ 100/24

II FZ 100/24 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2024-11-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-10-16
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Aleksandra Wrzesińska- Nowacka /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6112 Podatek dochodowy od osób fizycznych, w tym zryczałtowane formy opodatkowania
Hasła tematyczne
Podatek dochodowy od osób fizycznych
Sygn. powiązane
I SA/Po 306/24 - Wyrok WSA w Poznaniu z 2025-04-15
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 125 § 1 pkt 1, art. 7
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
art. 45 ust. 1
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Sentencja
Dnia 27 listopada 2024 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska-Nowacka po rozpoznaniu w dniu 27 listopada 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 12 września 2024 r. sygn. akt I SA/Po 306/24 w przedmiocie zawieszenia postępowania w sprawie ze skargi E. K. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z dnia 29 lutego 2024 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2018 r. postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie.
Uzasadnienie
Postanowieniem z 12 września 2024 r., sygn. I SA/Po 306/24, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, w sprawie ze skargi E. K. (dalej jako "skarżąca") na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z 29 lutego 2024 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2018 r., zawiesił postępowanie na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej jako "p.p.s.a."). Pełna treść uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia, jak i innych orzeczeń powołanych poniżej, dostępna jest na stronie internetowej https://orzeczenia.nsa.gov.pl/. Postanowienie to zapadło po złożeniu przez stronę wniosku o zawieszenie postępowania z uwagi na zagadnienie wstępne – sprawę zawisłą przez Trybunałem Konstytucyjnym, zainicjowaną pytaniem prawnym skierowanym przez WSA Poznaniu na podstawie postanowienia z 22 sierpnia 2024 r. w sprawie o sygn. I SA/Po 299/24. W argumentacji wniosku podniesiono, że okoliczności faktyczne i prawne istotne z punktu widzenia rozstrzygnięcia są tożsame ze okolicznościami występującymi w sprawie skarżącej. W toku rozprawy w dniu 12 września 2024 r. pełnomocnik organu wniósł o oddalenie powyższego wniosku skarżącej.
Sąd pierwszej instancji ocenił, że w okolicznościach sprawy zaistniała przesłanka do zawieszenia postępowania, o której mowa w art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a., albowiem treść pytania prawnego sformułowana w postanowieniu WSA w Poznaniu z 22 sierpnia 2024 r. w sprawie o sygn. I SA/Po 299/24, związana jest bezpośrednio z przedmiotem sporu w niniejszej sprawie.
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu wniósł zażalenie na opisane wyżej postanowienie. Zaskarżył je w całości, zarzucając:
1) wydanie zaskarżonego postanowienia z naruszeniem art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a., tj. błędną wykładnię, a w rezultacie niewłaściwe zastosowanie tego przepisu poprzez wadliwe przyjęcie, że rozstrzygnięcie niniejszej sprawy sądowoadministracyjnej zależy od wyniku innego toczącego się postępowania mianowicie pytania prawnego zadanego przez tutejszy sąd w sprawie I SA/Po 299/24 skierowanego do Trybunału Konstytucyjnego – co zdaniem organu jest nieuzasadnione: z uwagi na odmienność spraw, a także w kontekście art. 45 Konstytucji, z którego wynika uprawnienie strony do rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, a także orzecznictwa sądowoadministracyjnego przejawiającego się w wydawanych na bieżąco wyrokach oddalających skargi w tożsamych sprawach (np. sygn. akt: I SA/ Bd 815/21, I SA/Bd 125/22, I SA/Bd 579/22, I SA/Bd 508/23, I SA/Bd 604/23, I SA/Bd 240/24 i dalsze), gdzie analizując tę kwestię zgodności z Konstytucją przepisu art. 23 ust. 1 pkt 45a lit. a ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych w brzmieniu wprowadzonym w 2018 r., w zakresie zaliczania kosztów odpisów amortyzacyjnych od wzorów wspólnotowych otrzymanych w drodze darowizny sąd zasadnie wskazuje, że w ramach sprawowania wymiaru sprawiedliwości ma nie tylko uprawnienie, ale także i obowiązek oceny zgodności ustaw z Konstytucją i, w razie stwierdzenia niekonstytucyjności przepisów ustawy, odmowy jej stosowania, bez obowiązku zwracania się z pytaniem prawnym do Trybunału Konstytucyjnego; powyższe wynika z zasady bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji (art. 8 ust. 2 Konstytucji) oraz podległości sędziów jedynie Konstytucji i ustawom przy sprawowaniu swojego urzędu (art. 178 ust. 1 Konstytucji) – zatem w toku postępowania sądy administracyjne są obowiązane do kontrolowania prawidłowości zaskarżonych decyzji ostatecznych, przy uwzględnieniu kryterium ich zgodności z prawem, będąc uprawnionymi do oceny zgodności zastosowanych przepisów z Konstytucją RP – stąd też w ocenie organu odwoławczego sąd pierwszej instancji był uprawniony i zobowiązany do podjęcia merytorycznego rozstrzygnięcia w sprawie, a także w kontekście art. 240 § 1 pkt 8 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2023 r. poz. 2383 ze zm., dalej jako "o.p."), który gwarantuje stronie ewentualne wznowienie postępowania w sprawie zakończonej ostateczną decyzją, jeśli została wydana na podstawie przepisu, o którego niezgodności z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej orzekł Trybunał Konstytucyjny;
2) wydanie zaskarżonego postanowienia z naruszeniem art. 141 § 4 w zw. z art. 166 oraz art. 135 p.p.s.a., tj. niewłaściwe zastosowanie tej normy poprzez wadliwe ograniczenie się do przywołania w uzasadnieniu wyłącznie przepisu art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. jako podstawy prawnej wydanego rozstrzygnięcia bez właściwej w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia analizy stanu sprawy w zakresie dopuszczalności wydania merytorycznego orzeczenia w sprawie.
Organ wniósł w związku z tym o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości, względnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie kwestii zawieszenia niniejszego postępowania do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu.
Strona skarżąca w piśmie z 21 października 2024 r. wniosła o oddalenie zażalenia.
Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a., sąd może zawiesić postępowanie z urzędu, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od wyniku innego toczącego się postępowania administracyjnego, sądowoadministracyjnego, sądowego, przed Trybunałem Konstytucyjnym lub Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
Z orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że przesłanki do zawieszenia postępowania z uwagi na inne toczące się postępowanie powinny być interpretowane ściśle, a prawo strony do rozpoznania sprawy sądowoadministracyjnej bez nieuzasadnionej zwłoki należy uznać za priorytetowe (por. postanowienie NSA z 1 sierpnia 2012 r., sygn. akt II OZ 635/12). Celowość podjęcia na podstawie przepisu art. 125 § 1 p.p.s.a. decyzji o zawieszeniu postępowania pozostawiona została ocenie sądu. Uznanie to nie może być dowolne. Stąd też obowiązkiem sądu jest rozważenie, a w konsekwencji i wyjaśnienie przesłanek uzasadniających zawieszenie postępowania w sprawie (postanowienie NSA z 2 kwietnia 2012 r., sygn. akt II FZ 182/12). Zawieszenie postępowania powinno być uzasadnione względami sprawiedliwości, jak i ekonomiki procesowej (postanowienie NSA z 12 stycznia 2012 r., sygn. akt I FZ 832/11). Sąd podejmujący rozstrzygnięcie na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a., powinien zawsze ocenić jego celowość w kontekście konieczności rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, co ma niebagatelne znaczenie w świetle konstytucyjnego nakazu rozpoznawania spraw bez zbędnej zwłoki (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) oraz zasady szybkości postępowania sądowoadministracyjnego (art. 7 p.p.s.a.). Powinien także rozważyć, czy nie jest władny samodzielnie rozstrzygnąć zagadnienia wstępnego (por. uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 listopada 2008 r., sygn. akt II FPS 4/08).
Z powyższych rozważań wypływa wniosek, że dla sądu administracyjnego kwestią wstępną jest wyłącznie takie zagadnienie, którego rozstrzygnięcie jest niezbędne, do sformułowania wypowiedzi, czy zaskarżony akt jest zgodny z prawem.
Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynika jednoznacznie, że udzielenie przez Trybunał Konstytucyjny odpowiedzi na pytanie prawne, sformułowane w postanowieniu WSA w Poznaniu z 22 sierpnia 2024 r., sygn. akt I SA/Po 299/24, będzie miało decydujące znaczenie dla sposobu rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, przytaczając treść zarzutów skarżącej oraz treść pytania prawnego przedstawionego Trybunałowi Konstytucyjnemu w postanowieniu o sygn. I SA/Po 299/24 z 22 sierpnia 2024 r., ograniczył się jedynie do stwierdzenia, że w okolicznościach analizowanej sprawy zaistniała przesłanka do zawieszenia postępowania, o której mowa w art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a., albowiem treść pytania prawnego sformułowana w ww. postanowieniu z 22 sierpnia 2024 r. związana jest bezpośrednio z przedmiotem sporu w niniejszej sprawie.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, mając na względzie powyżej poczynione uwagi oraz treść drugiego zarzutu zawartego w zażaleniu skarżącej, brak odniesienia się przez sąd meriti do istoty rozpoznawanej sprawy oraz brak uzasadnienia okoliczności wskazujących na konieczność zawieszenia postępowania z uwagi na wystąpienie zależności pomiędzy rozpoznawaną sprawą a odpowiedzią przez Trybunał Konstytucyjny na pytanie prawne skierowane w sprawie I SA/Po 299/24, stanowi naruszenie art. 141 § 4 w zw. z art. 166 p.p.s.a.
W dalszej kolejności należy wskazać, że w odniesieniu do samej zasadności kierowania pytań prawnych do Trybunału Konstytucyjnego oraz oczekiwania na rozstrzygnięcie zainicjowanych w ten sposób postępowań, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznający sprawę podziela pogląd wyrażony w uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 października 2024 r., sygn. akt III OSK 1336/24, w którym sąd stwierdził, że w obecnym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny stracił zdolność wykonywania swoich zadań. W uzasadnieniu tego orzeczenia NSA podniósł, że w składzie osobowym Trybunału Konstytucyjnego znajdują się osoby powołane na stanowisko sędziego ze złamaniem przepisów Konstytucji RP, ponieważ objęły one stanowiska zajęte już przez prawidłowo powołanych. Istnieje duży stopień prawdopodobieństwa, że w składzie orzekającym znajdzie się przynajmniej jeden z wadliwie wybranych sędziów. Owa nielegalność wyboru na stanowiska zajęte przez prawidłowo wybranych przez Sejm VII kadencji sędziów potwierdzona została wyrokami Trybunału Konstytucyjnego z dnia: 3 grudnia 2015 r., sygn. akt K 34/15; 9 grudnia 2015 r., sygn. akt K 35/15; 9 marca 2016 r., sygn. akt K 47/15 oraz wyrokiem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 7 maja 2021 r. w sprawie X. Sp. z o.o. przeciwko Polsce, sygn. 4907/18. Jak natomiast wywiódł Sąd Najwyższy w postanowieniu z 13 grudnia 2023 r., sygn. akt I KZP 5/23 "organ, w którego składzie zasiadają osoby powołane na miejsca wcześniej obsadzone, nie jest organem opisanym w Konstytucji jako Trybunał Konstytucyjny, a zatem wydane przez taki organ decyzje nie wywierają skutków, o jakich mowa w art. 190 ust. 1 Konstytucji RP." Nadto na czele TK stoi obecnie osoba, co do której od co najmniej kilku miesięcy są znaczne wątpliwości, czy istotnie może pełnić funkcję Prezesa polskiego sądu konstytucyjnego, co powoduje kolejne wątpliwości co do prawowitości obecnie funkcjonującego Trybunału. W takiej sytuacji polski sędzia, gdy istnieją poważne zastrzeżenia wobec konstytucyjności aktu prawnego może jedynie na podstawie art. 8 ust. 2 Konstytucji RP podjąć się samodzielnej oceny zgodności z Konstytucją RP aktu prawnego będącego podstawą orzekania. Natomiast do czasu przywrócenia prawowitości polskiemu sądowi konstytucyjnemu nie powinien kierować do niego żadnych wniosków o zbadanie danego aktu prawnego z Konstytucją RP.
Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że w doktrynie, także przed zmianami w Trybunale Konstytucyjnym, dokonanymi ustawą z 2015 r., także wyrażano pogląd co do możliwości dokonywania przez sądy rozproszonej kontroli zgodności ustaw z Konstytucją. Uznawano, że kierowanie przez sąd pytania prawnego do Trybunału Konstytucyjnego jest jedynie alternatywą dla przeprowadzenia samodzielnej (incydentalnej) kontroli przepisu ustawy i odmowy jego zastosowania w razie uznania jego niekonstytucyjności. (por. B. Naleziński [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, wyd. II, red. P. Tuleja, Warszawa 2023, art. 178.). Po zmianach dokonanych w Trybunale Konstytucyjnym w 2015 r., sądy częściej korzystały z możliwości samodzielnej kontroli zgodności ustaw z Konstytucją, rezygnując z zadawania pytań prejudycjalnych. Według danych ze strony podmiotowej Trybunału wynika, że w 2015 r. sądy zadały 135 pytań, a w latach następnych liczba ta malała (przykładowo w 2016 było ich 54, w 2017 - 21, w 2018 - 15, w 2021 r. - 14, w 2023 r. - 11). Powodem takiego działania była dysfunkcjonalność Trybunału przejawiająca się bardzo długim okresem oczekiwania na odpowiedź Trybunału, mająca wpływ na sprawność postępowania, w którym zadano pytanie, udział w składach orzekających sędziów wadliwie powołanych, dowolność w wyznaczaniu składów i ich częste zmiany, budzące podejrzenia co do powodów wyboru składu, który wyda w sprawie określonej treści rozstrzygnięcie (por. postanowienie SN z 10 stycznia 2024 r., sygn. akt II USK 494/22, wyrok SN z 8 lutego 2023 r., sygn. akt II PSKP 25/22). Wskazane wyżej okoliczności podważają zaufanie do Trybunału jako niezależnego i niezawisłego sądu i budzą wątpliwości co do tego, czy rzeczywiście pytanie to służyć będzie ochronie praw i wolności obywatelskich.
Mając na względzie powyższe Naczelny Sąd Administracyjny uznał za niecelowe zawieszenie przez sąd pierwszej instancji postępowania w rozpoznawanej sprawie. Oczekiwanie na wynik postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie pytania prawnego skierowanego do Trybunału postanowieniem WSA w Poznaniu z 22 sierpnia 2024 r., sygn. akt I SA/Po 229/24, prowadziłoby do nieuzasadnionego przedłużenia postępowania. Zdaniem sądu odwoławczego, jeżeli sąd pierwszej instancji w toku rozpoznawania sprawy, powziąłby wątpliwość co do zgodności przepisów mających zastosowanie w sprawie z ustawą zasadniczą, uzasadnionym byłoby – w świetle obecnego statusu Trybunału Konstytucyjnego – dokonanie rozproszonej kontroli zgodności tych przepisów z Konstytucją.
Z powyższych względów, na podstawie art. 185 § 1 w zw. art. 197 § 1 i § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.