II FSK 561/22

II FSK 561/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-01-09
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-05-23
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Tomasz Zborzyński /przewodniczący sprawozdawca/
Jan Grzęda /zdanie odrebne/
Krzysztof Kandut
Symbol z opisem
6113 Podatek dochodowy od osób prawnych
Hasła tematyczne
Podatek dochodowy od osób prawnych
Sygn. powiązane
III SA/Wa 1262/21 - Wyrok WSA w Warszawie z 2021-12-08
Skarżony organ
Naczelnik Urzędu Skarbowego
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 1406
art. 26b, art. 21 ust. 3-9, art. 22 ust. 4-6, art. 4a pkt 29, art. 26 ust. 2g i ust. 2h, art. 28b ust. 2 pkt 1,
Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych - t.j.
Dz.U. 2020 poz 1325
art. 191,
Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Tomasz Zborzyński (spr.), Sędzia NSA Jan Grzęda, Sędzia del. WSA Krzysztof Kandut, Protokolant asystentka sędziego Adrianna Siniarska, po rozpoznaniu w dniu 9 stycznia 2025 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 grudnia 2021 r. sygn. akt III SA/Wa 1262/21 w sprawie ze skargi U. z siedzibą w N. na rozstrzygnięcie Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w W. z dnia 19 marca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wydania opinii o stosowaniu zwolnienia 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w W. na rzecz U. z siedzibą w N. kwotę 360 (słownie: słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. VS
Uzasadnienie
Sygnatura akt II FSK 561/22
U z a s a d n i e n i e
Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględnił skargę podatnika – U. GmbH z siedzibą w N. i uchylił wydaną przez Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w W. odmowę wydania opinii o stosowaniu przez płatnika - Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością F. z siedzibą w W. zwolnienia z poboru zryczałtowanego podatku dochodowego od osób prawnych od należności wypłacanych podatnikowi.
Stan sprawy przedstawia się następująco:
Wnioskiem z dnia 25.07.2019 r. U. GmbH jako podatnik na podstawie art. 26b ustawy z dnia 15.02.1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1406, dalej: u.p.d.o.p.) wystąpiła o wydanie opinii o stosowaniu przez płatnika F. Sp. z o.o. zwolnienia z poboru zryczałtowanego podatku dochodowego od osób prawnych od dywidend oraz odsetek wypłacanych jej na podstawie zawartej z płatnikiem umowy pożyczki. Wskazała, że za pośrednictwem spółki zależnej prowadzi w Polsce działalność gospodarczą i spełnia warunki określone w art. 21 ust. 3 – 9 oraz w art. 22 ust. 4 – 6 u.p.d.o.p., gdyż jest rzeczywistym właścicielem dywidend i odsetek. Zarządza funduszem inwestycyjnym, który reprezentuje i podejmuje decyzje o sposobie inwestowania jego środków, ponosi z tego tytułu ryzyko ekonomiczne, ponieważ jej wynagrodzenie uzależnione jest od wartości aktywów funduszu. Oba podmioty tworzą instytucję wspólnego inwestowania i przez prawo niemieckie traktowane są jako jeden podatnik, przy czym fundusz stanowi wyodrębnioną masę majątkową, był stroną umowy pożyczki udzielonej płatnikowi, z jego środków podatnik nabył udziały płatnika, a należności uzyskane z tych inwestycji uwzględnione są w sprawozdaniu finansowym funduszu jako jego przychody.
Dnia 19.03.2021 r. Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w W. odmówił wydania opinii o stosowaniu zwolnienia w podatku dochodowym od osób prawnych, stwierdzając, że skarżąca spółka nie jest podmiotem faktycznie uzyskującym przychód z tytułu odsetek, bowiem umowę pożyczki zawarła wprawdzie we własnym imieniu, ale na rachunek zarządzanego przez nią funduszu. Skoro przychód z tego tytułu ujmowany jest w przychodach funduszu, a nie spółki, ostatecznym beneficjentem odsetek jest zarządzany przez spółkę fundusz, a nie sama spółka; okoliczność tę potwierdziła także niemiecka administracja podatkowa, wyjaśniając, że pożyczki udzielono z majątku funduszu, toteż należności odsetkowe również należą do funduszu. Ponieważ warunkiem skorzystania ze zwolnienia z opodatkowania jest, aby otrzymującym przychód była spółka (art. 21 ust. 3 pkt 2 w związku z art. 4a pkt 29 u.p.d.o.p.), o wydanie opinii w sprawie zastosowania zwolnienia podatkowego powinien wystąpić zarządzany przez nią fundusz jako rzeczywisty beneficjent otrzymywanych należności.
Ponadto, ponieważ udziały w polskiej spółce zależnej zostały przez skarżącą nabyte również z aktywów zarządzanego przez nią funduszu, w tym zakresie działała ona jako zastępca pośredni (dokonała czynności prawnej we własnym imieniu, ale na rachunek zastępowanego); również zatem przychody uzyskiwane z polskiej spółki zależnej (w tym dywidendy) stanowią faktyczne przychody funduszu, a nie skarżącej. W konsekwencji wniosek skarżącej w odniesieniu do dywidendy nie spełniał wymogów określonych w art. 21 ust. 3 pkt 3, ust. 3b i ust. 4 u.p.d.o.p.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżąca zarzuciła naruszenie art. 191 ustawy z dnia 20.08.1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2020 r., poz. 1935, dalej: O.p.) przez przyjęcie, że nie jest ona rzeczywistym właścicielem odsetek i należności z tytułu dywidendy; naruszenie art. 121 i art. 125 O.p. w związku z art. 21 ust. 3 pkt 7 u.p.d.o.p. przez przyjęcie, że nie zostały spełnione warunki do wydania opinii o zastosowaniu zwolnienia, w związku z czym nie ma znaczenia analiza okoliczności określonych w art. 21 ust. 7 u.p.d.o.p. oraz naruszenie art. 22 ust. 4 - 4d i ust. 6 w związku z art. 26 ust. 2g i ust. 2h, art. 26b ust. 1 i art. 28b ust. 2 pkt 1 u.p.d.o.p. przez przyjęcie, że w celu skorzystania z prawa do zwolnienia dywidendy z podatku u źródła należy weryfikować, czy udziałowiec jest jej rzeczywistym właścicielem.
Uzasadniając uwzględnienie skargi i uchylenie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c ustawy z dnia 30.08.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej: P.p.s.a.) odmowy wydania opinii o skorzystaniu ze zwolnienia podatkowego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że rozstrzygnięcie to nieprawidłowo wydano w oparciu o ustalenie, że skarżąca nie jest rzeczywistym beneficjentem dywidend i odsetek, podczas gdy art. 22 ust. 4 - 4d i ust. 6 u.p.d.o.p. nie uzależnia zastosowania zwolnienia od spełnienia tego warunku, a z art. 26b ust. 1 w związku z art. 28b ust. 2 pkt 1 u.p.d.o.p. nie wynika, by warunek ten był także wymagany dla złożenia wniosku o wydanie takiej opinii. Organ podatkowy nie uwzględnił też specyfiki działania skarżącej spółki jako podmiotu zarządzającego funduszem inwestycyjnym będącym wyodrębnionym zespołem aktywów (masą majątkową), tworząc w ten sposób instytucję wspólnego inwestowania; w konsekwencji udziały w płatniku zostały nabyte przez skarżącą we własnym imieniu i to ona powinna być uznana za podmiot uzyskujący wynikające stąd przychody i ich rzeczywistego właściciela – co zresztą wynika z dokumentacji, w tym oświadczenia złożonego w toku postępowania - choć należności te są pozyskiwane na rzecz i na rachunek funduszu. Odmienne stanowisko organu podatkowego narusza wyrażone w art. 191 O.p. zasady oceny materiału dowodowego. W konsekwencji prowadzi to do błędnej oceny, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 21 ust. 3 pkt 2 i ust. 8 oraz w art. 21 ust. 3 pkt 3, ust. 3b i ust. 4, a także art. 21 ust. 7 u.p.d.o.p. Obowiązek badania, czy otrzymujący dywidendę jest jej rzeczywistym właścicielem, sprzeczny jest z konstrukcją dywidendy, skoro uprawniony otrzymuje ją dlatego, że jest udziałowcem spółki i ma do tych udziałów tytuł własności; organ podatkowy powinien zatem zweryfikować tylko spełnienie warunków określonych w art. 22 ust. 4 - 4d i ust. 6 u.p.d.o.p. Jakkolwiek status prawny spółki w stosunku do funduszu inwestycyjnego wykazuje podobieństwo do sytuacji zastępcy pośredniego – co wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 29.09.2015 r. (II FSK 85/15) – niemniej ze względu na okoliczność, że spółka nie jest obowiązana do przeniesienia na fundusz nabytych praw i zobowiązań, ponieważ razem z funduszem tworzy instytucję wspólnego inwestowania, nie oznacza to tożsamości jej charakterystyki prawnej jako zastępcy pośredniego i nie prowadzi do uznania funduszu za rzeczywistego właściciela należności w rozumieniu art. 4a pkt 29 u.p.d.o.p.; rzeczywistym właścicielem zarówno odsetek, jak i dywidend, jest więc spółka.
W wywiedzionej od powyższego wyroku skardze kasacyjnej Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w W. wniósł o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, względnie rozpoznanie skargi, a także o zasądzenie kosztów postępowania.
Na podstawie art. 174 pkt 1 i pkt 2 P.p.s.a. zarzucił naruszenie:
1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 133 § 1 i art. 141 § 4 P.p.s.a. przez uwzględnienie skargi, chociaż rozstrzygnięcie organu podatkowego nie było dotknięte żadną z wad wskazanych przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w zaskarżonym wyroku, w rezultacie wyciągnięcia przez Sąd niewłaściwych wniosków ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału, co znalazło wyraz w wadliwym uzasadnieniu wyroku i braku oddalenia skargi;
2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 133 § 1 i art. 141 § 4 P.p.s.a. w związku z art. 191 O.p. przez błędną ocenę stanu faktycznego polegającą na uznaniu, że organ podatkowy przekroczył granicę swobodnej oceny dowodów i dokonał oceny dowolnej w sposób oczywiście sprzeczny ze zgromadzonym materiałem dowodowym poprzez przyjęcie, że skarżąca jest rzeczywistym właścicielem wypłacanych jej przez płatnika dywidend i odsetek, co doprowadziło do przyjęcia przez Sąd, iż zostały spełnione warunki, o których mowa w art. 21 ust. 3 pkt 2 i ust. 3c w związku z ust. 8 oraz art. 21 ust. 3 pkt 3, ust. 3b i ust. 4, a także art. 22 ust. 4 pkt 2 u.p.d.o.p.;
3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 133 § 1 i art. 141 § 4 P.p.s.a. w związku z art. 121 i art. 125 O.p. przez błędne przyjęcie, iż w przypadku niespełnienia przez skarżącą wszystkich warunków określonych w art. 21 ust. 3 u.p.d.o.p. nie skutkuje to uznaniem, że analiza sprawy pod kątem występowania okoliczności wskazanych w art. 21 ust. 7 u.p.d.o.p. nie ma znaczenia dla uznania, czy oraz w jakiej części odsetki mogą być objęte zwolnieniem;
4. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. w związku z art. 22 ust. 4 – 4d i ust. 6, art. 26 ust. 2g i ust. 2h oraz art. 26b ust. 1 i art. 28b ust. 2 pkt 1 u.p.d.o.p. przez ich błędną wykładnię skutkującą przyjęciem, że organ podatkowy nie uwzględnił w ramach badania, kto jest w rozpoznawanej sprawie rzeczywistym beneficjentem dywidend i odsetek oraz specyfiki organizacyjno-prawnej skarżącej spółki działającej jako spółka zarządzająca funduszem jako wyodrębnionym zespołem aktywów.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zaskarżony wyrok odpowiada prawu pomimo częściowo błędnego uzasadnienia.
Na etapie postępowania kasacyjnego zasadniczą kwestią sporną jest to, czy skarżąca spółka (podatnik) jest rzeczywistym właścicielem otrzymywanych od płatnika dywidend i odsetek. Rozstrzygnięcie tego zagadnienia rzutuje na ocenę spełnienia przesłanek zastosowania zwolnienia podatkowego w zakresie obowiązku pobrania przez płatnika podatku u źródła – co do odsetek oraz co do dywidend.
Odnosząc się do problemu prawidłowości uznania przez organ podatkowy, że rzeczywistym właścicielem wypłacanych należności jest fundusz inwestycyjny, a nie zarządzająca nim (skarżąca) spółka oraz zasadności zanegowania tej oceny przez Wojewódzki Sąd Administracyjny należy wskazać, że punktem wyjścia dla prowadzonych rozważań jest legalna zakresowa definicja tego pojęcia, zawarta w art. 4a pkt 29 u.p.d.o.p. Na mocy tego przepisu ilekroć w u.p.d.o.p. mowa jest o rzeczywistym właścicielu - oznacza to podmiot, który spełnia łącznie następujące warunki: a) otrzymuje należność dla własnej korzyści, w tym decyduje samodzielnie o jej przeznaczeniu i ponosi ryzyko ekonomiczne związane z utratą tej należności lub jej części, b) nie jest pośrednikiem, przedstawicielem, powiernikiem lub innym podmiotem zobowiązanym do przekazania całości lub części należności innemu podmiotowi, c) prowadzi rzeczywistą działalność gospodarczą w kraju siedziby, jeżeli należności są uzyskiwane w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, przy czym przy ocenie, czy podmiot prowadzi rzeczywistą działalność gospodarczą, uwzględnia się charakter oraz skalę działalności prowadzonej przez ten podmiot w zakresie otrzymanej należności.
Już z samych twierdzeń podatnika, potwierdzonych zgromadzonymi w toku postępowania dokumentami – w tym informacjami od niemieckiej administracji podatkowej – wynika, że jest on podmiotem zobowiązanym do przekazania otrzymywanych należności innemu podmiotowi, a mianowicie zarządzanemu przez niego funduszowi inwestycyjnemu. Jakkolwiek bowiem obydwa te podmioty tworzą instytucję wspólnego inwestowania i przez prawo niemieckie traktowane są jako jeden podatnik, jednak fundusz inwestycyjny stanowi wyodrębnioną masę majątkową, był stroną umowy pożyczki udzielonej płatnikowi, z jego środków podatnik nabył udziały płatnika oraz – co najważniejsze z perspektywy oceny, kto jest ich rzeczywistym właścicielem - uzyskane należności uwzględniane są w sprawozdaniu finansowym funduszu jako jego przychody; nie są to więc przychody skarżącej spółki. Niezależnie zatem od tego, czy spółkę można uznać za zastępcę pośredniego, czy też nie, skoro należności są pozyskiwane na rzecz i na rachunek funduszu i spółka jest obowiązana do przekazania ich funduszowi, to właśnie fundusz jest ich ostatecznym beneficjentem, a więc rzeczywistym ich właścicielem. Wobec niespełnienia przez spółkę warunku przewidzianego w art. 4a pkt 29 lit. b u.p.d.o.p. spółka rzeczywistym właścicielem tych należności zatem nie jest. Twierdzenie, że takie ustalenie narusza art. 191 O.p. wobec przekroczenia przez organ podatkowy swobody oceny dowodów, nie może być więc uznane za uprawnione.
Zasadnie więc w skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 133 § 1 i art. 141 § 4 P.p.s.a. w związku art. 191 O.p., jako że organ podatkowy nie dokonał oceny dowolnej i w sposób sprzeczny ze zgromadzonym materiałem dowodowym przyjął, że skarżąca spółka nie jest rzeczywistym właścicielem wypłacanych jej przez płatnika dywidend i odsetek. W istocie rzeczywistym właścicielem tych należności spółka nie jest i ustalenie to znajduje pełne oparcie w zgromadzonym w sprawi (i w istocie niesprzecznym) materiale dowodowym.
To zasadnicze dla sprawy ustalenie rzutuje na trafność podjętego rozstrzygnięcia w zakresie odmowy wydania opinii o stosowaniu preferencji oraz negatywnej oceny tego rozstrzygnięcia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny. Zgodnie bowiem z dyspozycją art. 21 ust. 3 pkt 4 u.p.d.o.p. zwalnia się od podatku dochodowego przychody, o których mowa w ust. 1 pkt 1 (czyli – między innymi – przychody z odsetek), jeżeli – między innymi – rzeczywistym właścicielem należności, o których mowa w ust. 1 pkt 1 jest spółka, o której mowa w pkt 2 (czyli spółka podlegająca w innym, niż Rzeczpospolita Polska, państwie członkowskim Unii Europejskiej (...) opodatkowaniu podatkiem dochodowym od całości swoich dochodów, bez względu na miejsce ich osiągania). Skoro zatem warunkiem zwolnienia od opodatkowania przychodów z odsetek jest to, aby otrzymująca je spółka była ich rzeczywistym właścicielem, a skarżąca spółka warunku tego nie spełnia, gdyż ich rzeczywistym właścicielem nie jest (ponieważ jest nim fundusz inwestycyjny, którym spółka ta zarządza), wypłacane jej należności odsetkowe nie korzystają ze zwolnienia; w konsekwencji odmowa wydania opinii o stosowaniu zwolnienia od podatku dochodowego w tym zakresie ma faktyczne i prawne uzasadnienie. Wobec odmiennego w tej kwestii stanowiska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego za trafny należy uznać podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 21 ust. 3 pkt 4 u.p.d.o.p.
Inaczej przedstawia się sytuacja w przypadku otrzymywania przez spółkę dywidend. Przewidziane bowiem w art. 22 ust. 4 u.p.d.o.p. zwolnienie od podatku dochodowego przychodów z tytułu udziału w zyskach osób prawnych nie przewiduje warunku, by spółka uzyskująca te przychody była także ich rzeczywistym właścicielem. Pogląd ten jest już ugruntowany w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, o czy świadczą wyroki tego Sądu: z dnia 8.02.2023 r. (II FSK 1277 i 1281/22), z dnia 16.05.2023 r. (II FSK 14/23), czy z dnia 9.10.2024 r. (II FSK 78/22). Ta konstatacja prowadzi z kolei do wniosku, że niezasadna była odmowa wydania opinii o zastosowaniu preferencji oparta tylko na stwierdzeniu braku przymiotu rzeczywistego właściciela dywidend po stronie skarżącej spółki. Ta okoliczność nie wyklucza bowiem możliwości zastosowania preferencji – co jednak wymaga przeanalizowania i oceny pozostałych warunków zastosowania zwolnienia podatkowego, co organ podatkowy winien był uczynić. Zanegowanie takiego stanowiska organu podatkowego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny było więc prawidłowe i nie naruszało art. 22 ust. 4 u.p.d.o.p.
Przedstawione przesłanki rozstrzygnięcia czynią zbędną analizę pozostałych podstaw kasacyjnych.
Konkludując Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że uchylenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny odmowy wydania opinii o zastosowaniu zwolnienia w podatku dochodowym od osób prawnych było zasadne tylko w odniesieniu do otrzymywanych przez skarżącą spółkę dywidend, natomiast nie było trafne w odniesieniu do wypłacanych jej odsetek, ponieważ w tym zakresie istotne było ustalenie, iż spółka ta nie była ich rzeczywistym właścicielem (które to ustalenie organu podatkowego Wojewódzki Sąd Administracyjny niezasadnie zanegował). Zaskarżony wyrok odpowiada więc prawu, bowiem zaskarżona odmowa wydania opinii podlegała uchyleniu ze względu na jej sprzeczność z prawem, ale tylko w zakresie kwalifikowania otrzymywanych przez skarżącą dywidend; w pozostałym zakresie była trafna.
Z powyższych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 in fine P.p.s.a.
O zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 P.p.s.a.
SNSA SNSA SWSA (del.)
Jan Grzęda Tomasz Zborzyński (spr.) Krzysztof Kandut
Zdanie odrębne
UZASADNIENIE
Zgłaszając zdanie odrębne od wskazanego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego na podstawie art. 137 § 2 i § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej "P.p.s.a.") stwierdzam, że nie zgadzam się z rozstrzygnięciem zawartym w tym wyroku oddalającym skargę.
Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny bierze z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W myśl art. 183 § 2 pkt 4 nieważność postępowania zachodzi jeżeli skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy.
Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.
Uzasadniając rozstrzygnięcie Naczelny Sąd Administracyjny jest zobowiązany do rozważenia czy przesłanka nieważności zachodzi w sprawie, w której sporządzone zostało uzasadnienie tego wyroku. Gdy Sąd nie odniesie się do tej przesłanki to oznacza, że jej nie rozważył. Można wprawdzie uznać, że taki brak odniesienia się do przesłanki wynikającej z drugiej części § 1 art. 183 P.p.s.a. gdy uzasadnienie co do pozostałych przesłanek zostało sporządzone stanowi nieistotną wadę uzasadnienia. To "milczące" wskazanie, że nieważność nie wystąpiła w danej sprawie.
W sytuacji gdy przegłosowany członek składu orzekającego zgłosił zdanie odrębne dotyczące przesłanki, którą Sąd ma obowiązek brać pod rozwagę z urzędu, brak uzasadnienia w tym zakresie jest istotną wadą tego uzasadnienia.
Artykuł 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi, że każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Podobnie artykuł 6 ust. 1 Konwencji z dnia 4 listopada 1950 r. o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., zmienionej Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm., dalej "EKPC") stanowi, że każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej. Stosownie zaś do art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE.C z 30 marca 2010 r. Nr 83, s. 389 i nast. dalej "KPP UE"), każdy, kogo prawa i wolności, zagwarantowane przez prawo Unii, zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem, zgodnie z warunkami przewidzianymi w tym artykule. Zgodnie z nim, każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy.
Bezwarunkowo oczywiste jest to, że w świetle przedstawionych regulacji, prawo strony do rozpoznania jej sprawy przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony na mocy ustawy podlega ochronie na płaszczyźnie konstytucyjnej, konwencyjnej i prawa unijnego. Na państwach - członkach Unii Europejskiej, która opiera się m.in. na wartościach państwa prawnego oraz poszanowania praw człowieka, ciąży zobowiązanie ustanowienia środków niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej w dziedzinach objętych prawem unijnym (art. 2 i art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej, Urz. UE C z 30 marca 2010 r. Nr 83, s. 13 i nast., dalej "TUE").
Jest oczywiste, że sędzia - pomijając wszystkie inne jego niezbywalne cechy - musi być niezawisły i bezstronny oraz prawidłowo ustanowiony na mocy ustawy. Tylko taki sędzia zapewnia skuteczną ochronę prawną w dziedzinach objętych prawem unijnym, w związku z czym obowiązkiem każdego państwa – członka Unii Europejskiej – jest zapewnienie powoływania sędziów gwarantujących w pełni taką ochronę (art. 2 i 19 ust. 1 akapit drugi TUE).
W ostatnich latach pojawił się zasadniczy problem o charakterze ustrojowym. Związany jest z wadliwością sposobu powołania sędziów na podstawie uchwał Krajowej Rady Sądownictwa. Do czasu uchwalenia ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2018 r., poz. 3) odrębność i niezależność władzy sądowniczej od innych władz (art. 173 Konstytucji RP) wyznaczał udział środowiska (społeczności) sędziowskiego w wyborze członków (sędziów) do Krajowej Rady Sądownictwa. Zmiana dokonana ustawą z 8 grudnia 2017 r. sprawiła, że wyboru członków KRS spośród sędziów dokonuje Sejm. Ten sposób kształtowania sędziowskiego składu KRS w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego został jednolicie oceniony i rozstrzygnięty. Są to między innymi wyroki:
a) Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
– z 22 lipca 2021r. sprawa Reczkowicz przeciwko Polsce (skarga nr 42447/19);
– z 18 listopada 2021r. sprawa Ficek Dolińska i Ozimek przeciwko Polsce (skargi nr 49868/19 i 57511/19);
– z 15 marca 2022r. Sprawa Grzęda przeciwko Polsce (skarga nr 43572/18);
b) Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawach:
▪ C 585/18 z 19 listopada 2019r.;
▪ C 487/19 z 6 października 2021r.;
▪ C 619/18 z 24 marca 2019r.;
▪ C 719/19 z 15 lipca 2021r.
c) uchwała Sądu Najwyższego w składzie połączonych Izb: Cywilne, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 23 stycznia 2020 r., sygn. akt BSA I-4110-1/20
d) Naczelnego Sądu Administracyjnego:
▪ II GOK 2/18 z 6 maja 2021r.;
▪ II GOK 4/18 i II GOK 8/18 z 13 maja 2021r.;
▪ II GOK 10/18 i II GOK 14/18 z 21 września 2021r.
▪ II GSK 1812/21 z 26 stycznia 2022r.
We wszystkich wyżej przytoczonych orzeczeniach stwierdzono, że KRS powołana na podstawie przepisów ustawy z 8 grudnia 2017 r. nie stanowi organu gwarantującego należytego stania na straży niezależności Sądów i niezawisłości sędziów. To oznacza, że tylko respektowanie pozycji ustrojowej KRS, przez władzę ustawodawczą i wykonawczą w konstytucyjnym systemie trójpodziału władzy przesądza o prawidłowej realizacji prawa każdego człowieka do sądu (art.45 Konstytucji RP). Respektowanie tego prawa przez sąd jest zatem możliwe tylko wtedy, gdy Rada jest niezależna od władz wykonawczej i ustawodawczej.
Bardzo istotnym dla tego zagadnienia jest wyrok pilotażowy Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 23 listopada 2023r. w sprawie Wałęsa przeciwko Polsce (skarga nr 50849/21). W wyroku tym Trybunał potwierdził wadliwość powołań sędziów dokonywanych na podstawie rekomendacji KRS ustanowionej na mocy ustawy zmieniającej z 8 grudnia 2017 r., jako niezgodny z art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r., nr 61, poz. 284). Stanowi to fundamentalną nieprawidłowość wpływającą na cały proces i podważa legitymację Sądu złożonego z tak powołanych sędziów.
W sprawie III SA/Wa 1262/21 orzekali: Agnieszka Baran, która Uchwałą KRS Nr 326/2021 z 25 marca 2021 r. została wskazana na stanowisko sędziego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, a powołana postanowieniem Prezydenta RP z 28 września 2021 r. i Jacek Kaute, która Uchwałą KRS Nr 464/2018 z dnia 19 października 2018 r. został wskazany na stanowisko sędziego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, a powołany postanowieniem Prezydenta RP z 20 lutego 2019 r.
Zgodnie z przepisem art. 179 Konstytucji RP sędziowie są powołani przez Prezydenta Rzeczypospolitej, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa na czas nieoznaczony. Zatem aby Prezydent RP mógł dokonać powołania musi być złożony wniosek przez właściwy organ wskazany ww. przepisie. Otóż w sprawie powołania Agnieszki Baran i Jacka Kaute na stanowiska sędziego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, którzy brali udział w rozprawie z 8 grudnia 2021 r., sygn. akt III SA/Wa 1262/21, takie wnioski nie zostały złożone przez właściwy organ.
Gremium bezpodstawnie określane mianem Krajowej Rady Sądownictwa po wejściu w życie ustawy o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa z 8 grudnia 2017 r., nie jest organem o jakim mowa w art. 186 i art. 187 Konstytucji RP. Ustawą z 8 grudnia 2017 r. odebrano władzy sądowniczej, uprawnienia do wyboru sędziów pełniących funkcję członków KRS i kompetencje te przekazano władzy ustawodawczej. Oznacza to, że obecnie władza ustawodawcza i wykonawcza bez udziału władzy sądowniczej ustalają większość składu KRS. Sejm dokonuje wyboru 15 sędziów i 4 posłów, Senat dokonuje wyboru 2 senatorów, prezydent RP powołuje swojego przedstawiciela. Ponadto organ władzy wykonawczej Prezydent RP (art. 10 ust. 2 Konstytucji RP) ma istotny wpływ na powołanie członków KRS tj. Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego i Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego (art. 183 ust. 3 i art. 185 Konstytucji RP). Minister Sprawiedliwości również jest członkiem organu władzy wykonawczej (art. 187 ust. 1 pkt 1, art. 10 ust. 2 Konstytucji RP).
Powyższe oznacza, że po wejściu w życie ww. ustawy organ określony jako KRS nie jest organem niezależnym, który stoi na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów. Brak przedstawiciela (przedstawicieli) wybranego (wybranych) spośród sędziów przez sędziów w składzie tak ustanowionego organu, stanowi rażące naruszenie podziału i równowagi władz wynikającej z art. 10 ust. 1 Konstytucji RP. Podział władz i ich równowaga stanowi istotę demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP).
Ponadto istotne i poważne naruszenie Konstytucji RP stanowi skład organu określanego mianem KRS. Zgodnie z art. 187 Krajowa Rada Sądownictwa składa się z Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, Ministra Sprawiedliwości, Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego i osoby powołanej przez Prezydenta Rzeczypospolitej, piętnastu członków wybranych spośród sędziów Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, sądów administracyjnych i sądów wojskowych, czterech członków wybranych przez Sejm spośród posłów oraz dwóch członków wybranych przez Senat spośród senatorów.
Mimo tego parlament działając na podstawie niekonstytucyjnej ustawy, nie dokonał wyboru sędziów (sędziego) Sądu Najwyższego, sądów wojskowych a przez okres 2 lat nie było w składzie KRS żadnego członka spośród sędziów sądów administracyjnych. Wręcz przeciwnie uchwałą z 27 maja 2021 r. Sejm dokonał wyboru na stanowisko członka KRS w miejsce sędziego sądu administracyjnego, który odszedł w stan spoczynku, wyboru sędziego sądu rejonowego (Monitor Polski z 2021 r., poz. 497). Oznacza to, że wszystkie stanowiska członków KRS zostały obsadzone przez wybór sędziów nie będących sędziami ww. sądów: Sądu Najwyższego, sądów administracyjnych i sądów wojskowych. Stanowi to oczywiste i rażące naruszenie art. 187 ust.1 pkt 2 Konstytucji RP.
Krajowa Rada Sądownictwa jest organem kolegialnym. Swoje zadania w zakresie powoływania na stanowiska sędziowskie realizuje przez uchwały podejmowane w głosowaniu członków Rady. Wadliwy, niezgodny z konstytucją skład Rady powoduje, że nie może ona podjąć żadnej skutecznej zgodnej z prawem uchwały.
Ustawa zmieniająca ustawę o KRS w art. 9a stanowi, że:
1. Sejm wybiera spośród sędziów Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, sądów administracyjnych i sądów wojskowych członków Rady na wspólną czteroletnią kadencję.
2. Dokonując wyboru o, którym mowa w ust. 1 Sejm w miarę możliwości uwzględnia potrzebę reprezentacji w Radzie sędziów poszczególnych rodzajów i szczebli sądów.
Konstytucja zgodnie z art. 187 ust. 1 pkt 2 nie daje ustawodawcy żadnych możliwości dokonywania dowolnego ustalenia reprezentatywności sędziów poszczególnych sądów. Uznanie, że Sejm może dowolnie "w miarę możliwości" dokonywać i ustalać "potrzebę reprezentacji w Radzie sędziów z poszczególnych rodzajów szczebli sędziów" stanowi rażące naruszenie art. 187 ust. 1 Konstytucji RP. Przyjęcie ww. nieprecyzyjnych kryteriów wyboru potencjalnych członków KRS oznacza absolutną dowolność wyboru wbrew zasadzie reprezentacji ustalonej w Konstytucji.
Konstytucja RP w art. 187 ust. 3 stanowi że "kadencja wybranych członków KRS trwa cztery lata", a nie że jest to "wspólna kadencja" wybranych członków KRS – jak wbrew postanowieniom konstytucyjnym, stanowi ustawa zmieniająca.
Z powyższego wynika, że organ określany bezpodstawnie jako Krajowa Rada Sądownictwa nie mógł skutecznie dokonać wyboru kandydatów na stanowiska sędziego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
W następnej kolejności należy rozważyć, czy Prezydent RP mógł osoby niewskazane przez właściwy organ powołać na stanowiska sędziego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
Wśród wymienionych enumeratywnie w art. 144 ust. 3 Konstytucji RP aktów urzędowych Prezydenta RP niewymagających kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów w pkt 17 znajduje się uprawnienie do powoływania sędziów. Zasadą wynikającą z art. 144 ust. 2 Konstytucji RP jest, że akty urzędowe Prezydenta RP wymagają dla swojej ważności podpisu Prezesa Rady Ministrów, który przez podpisanie aktu ponosi odpowiedzialność przed Sejmem. Zatem regulacja zawarta w art. 144 ust. 3 Konstytucji RP stanowi wyjątek od ww. zasady i jako taki nie może być interpretowany rozszerzająco. Jak wynika z uzasadnienia wyroków Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 14 listopada 2019 r. (sygn. akt C-585/18) z 27 lutego 2018 r. (sygn. akt C-64/16) fakt wręczenia przez Prezydenta RP nominacji na stanowisko sędziowskie na wniosek KRS ukształtowanej na podstawie ustawy o zmianie KRS z 8 grudnia 2017 r. nie może być rozumiany jako możliwość wykonywania uprawnień Prezydenta RP niezgodnie z przyjętą w krajowym porządku procedurą.
Skuteczna procedura sądowa powinna zapewnić co najmniej możliwość kontroli czy nie doszło do przekroczenia uprawnień, nadużycia władzy, naruszenia prawa lub oczywistego błędu w ocenie kandydata przedstawionego Prezydentowi. Kontroli sądowej podlega natomiast bezczynność, przewlekłość postępowania, odmowa powołania.
Zgodnie z art. 126 ust. 3 Konstytucji RP Prezydent wykonuje swoje zadania w zakresie i na zasadach określonych w Konstytucji i ustawach. Prezydent RP decyzją ustawodawcy może pełnić, na gruncie konkretnych stosunków prawnych, rolę organu w znaczeniu funkcjonalnym. Istotą pojęcia organu w znaczeniu funkcjonalnym jest to, że administrowanie zostało powierzone podmiotowi niebędącemu organem w znaczeniu ustrojowym. Samo stosowanie przez Prezydenta RP norm konstytucyjnych nie oznacza, że dana sprawa nie podlega kontroli sądowej. To, że funkcje Prezydenta RP wykraczają poza kategorię administrowania gdyż dotykają one wszystkich dziedzin funkcjonowania państwa, nie oznacza, że ustawodawca nie powierzył Prezydentowi RP także załatwiania spraw indywidualnych. Charakter danej sprawy należy analizować z uwzględnieniem stanu prawnego dotyczącego przedmiotu konkretnego postępowania.
W przypadku powoływania sędziów Prezydent RP realizuje wniosek KRS. Warunkiem skuteczności zrealizowania takiego wniosku jest jego złożenie przez prawidłowo, zgodnie z Konstytucją RP ukształtowany organ. Jak wykazałem wyżej organ taki od wejścia w życie ustawy o zmianie KRS z 8 grudnia 2017 r. i realizacji przez Sejm jej niekonstytucyjnych regulacji – włącznie z jej dalszym naruszaniem w trakcie stosowania – nie istnieje. Organ władzy wykonawczej – jakim jest Prezydent RP – w realizacji obowiązku wynikającego z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji RP powinien dokonać oceny złożonego wniosku pod katem jego zgodności z prawem. Powoływanie sędziów nie jest bowiem jedynie uprawnieniem ale także obowiązkiem Prezydenta RP. Powołanie na stanowisko sędziego stanowi ostatni element całego postępowania mającego na celu wyłonienie właściwego kandydata. Prawem obywatela RP, który spełnia ustawowe wymogi jest ubieganie się o objęcie stanowiska sędziego. Każdy etap tego postępowania musi być przeprowadzony zgodnie z prawem i transparentnie.
Powoływanie sędziów nie stanowi dyskrecjonalnego uprawnienia Prezydenta RP. Brak organu wnioskującego lub dotknięcie jego ukonstytuowania niezgodnością z Konstytucją RP oznacza brak podstawy do powołania – w tym przypadku na stanowisko sędziego.
Art. 46 EKPC przewiduje, że wysokie układające się strony zobowiązują się do przestrzegania ostatecznego wyroku Trybunału we wszystkich sprawach, w których są stronami. ETPC może nie tylko stwierdzić naruszenie przez Państwo przepisów Konwencji, których źródłem mogą być także określone normy prawne obowiązujące w państwie-stronie Konwencji, ale może także zasądzić zadośćuczynienia pieniężne (a także odszkodowanie) na rzecz podmiotu, którego prawa i wolności gwarantowane w Konwencji zostały naruszone. Wyrok ETPC, stwierdzający naruszenie postanowienia Konwencji przez organ państwa-strony Konwencji, nie powoduje wprawdzie bezpośrednich konsekwencji, polegających na uchyleniu regulacji prawnej obowiązującej w porządku krajowym będącej źródłem naruszenia praw i wolności gwarantowanych w Konwencji, ale z wyroku tego wynika obowiązek podjęcia przez państwo odpowiednich działań w celu implementacji tego orzeczenia i uchylenia bądź zmiany przepisów będących źródłem naruszenia praw i wolności gwarantowanych Konwencją. Dostrzega i uwzględnia to także ustawodawca, co ma wyraz chociażby w art. 272 § 2a i 3 P.p.s.a. przewidujących podstawę wznowienia przed sądami administracyjnymi w związku z rozstrzygnięciami międzynarodowych trybunałów, w tym również ETPC.
TSUE w wyroku z 6 października 2021 r., C-487/19, stwierdził, że zgodnie z zasadą pierwszeństwa wszystkie organy państw członkowskich mają obowiązek zagwarantowania pełnej skuteczności norm prawa Unii. W przypadku art. 19 ust. 1 akapit 2 TUE oznacza to spełnienie obowiązku ustanowienia środków niezbędnych do zapewnienia jednostkom poszanowania ich prawa do skutecznej ochrony prawnej w dziedzinach objętych prawem Unii, w tym zagwarantowania, aby sądy, które orzekają w tych sprawach, spełniały warunki bezstronności, niezawisłości i ustanowienia na mocy ustawy. Dopuszczenie, aby postępowanie sądowe zakończyło się postanowieniem wydanym przez skład niespełniający tych warunków, jest ewidentnym naruszeniem tego obowiązku.
Polski ustawodawca nie podjął do tej pory żadnych skutecznych działań zmierzających do wyeliminowania źródła naruszenia przez Polskę prawa do sądu w kształcie wynikającym z art. 6 EKPC i art. 47 KPP UE. Brak działań Państwa zmierzających do zmiany wadliwych regulacji wewnętrznych, zakwestionowanych w orzecznictwie ETPC, nie zwalnia jego organów, w tym sądów, od powinności poszukiwania rozwiązań w ramach środków dostępnych w systemie prawnym tego Państwa, umożliwiających w sposób najpełniejszy zapewnienie standardów wynikających z EKPC.
Sąd działający w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej musi z urzędu zapewnić w możliwy i dostępny na gruncie prawa krajowego sposób - wykonania wyroków ETPC dotyczących prawa do sądu, o którym mowa w art. 6 ust. 1 EKPC, ale jest jednocześnie działaniem zmierzającym do ochrony porządku prawa Unii obejmującego zasadę skutecznej ochrony prawnej, o której stanowi art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w zw. z art. 47 KPP UE.
Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości UE każdy sąd jest zobowiązany zbadać, czy ze względu na swój skład stanowi on niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy w rozumieniu między innymi art. 19 ust 1 akapit drugi TUE, jeżeli pojawia się w tym względzie poważna wątpliwość, przy czym badanie to jest nieodzowne w kontekście zaufania, jakie sądy w społeczeństwie demokratycznym powinny wzbudzać u jednostki tak w wyrokach: z 26 marca 2020 r. (szczególna procedura kontroli orzeczenia) Simpson/Rada i HG/Komisja, C-542/18 RX-II i C-543/18 RXII,EU;C:2020:232, pkt 57; a także z 5 czerwca 2023 r., Komisja/Polska (Niezawisłość i życie prywatne sędziów), C-204/21, EU:C:2023:442, pkt 129 i przytoczone tam orzecznictwo, z 9 stycznia 2024 r., C- 181/21 i C-269/21.
Immanentną cechą oraz warunkiem każdej konstytucyjnej i konwencyjnej gwarancji praw jednostki - w tym prawa do bezstronnego sądu - jest istnienie efektywnych instrumentów realizacji tych praw. W sytuacji gdy status ustrojowy osób powołanych na stanowiska sędziowskie z udziałem Krajowej Rady Sądownictwa w składzie ukształtowanym na podstawie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r., jest podważany, każdy sąd: Sąd Najwyższy, Naczelny Sąd Administracyjny oraz sądy powszechne i wojewódzkie sądy administracyjne, każdy sędzia tych sądów ma obowiązek poszukiwania w obowiązującym systemie prawnym takich rozwiązań prawnych, które zapewnią poszanowanie prawa obywateli do bezstronnego sądu utworzonego na mocy prawa w rozumieniu przytoczonych wyżej orzeczeń TSUE, ETPC i SN w celu realizacji w sposób efektywny fundamentalnych gwarancji realizacji prawa obywateli do sądu.
Konieczność zapewnienia stronie prawa do bezstronnego sądu nie może być kwestionowane, albowiem ma twarde podstawy normatywne wynikające wprost z Konstytucji RP (art. 45 ust. 1) i EKPC (art. 6 ust. 1).
Jak podniosłem na wstępie i wywiodłem w niniejszym uzasadnieniu w tej sprawie wystąpiła przesłanka nieważności z art. 183 § 2 pkt 4 P.p.s.a. ze względu na udział w składzie orzekającym osób które nie miała prawa do orzekania.
-----------------------
2