II FSK 2155/23

II FSK 2155/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-03-19
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-12-11
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jan Grzęda /przewodniczący zdanie odrebne/
Tomasz Zborzyński
Artur Kot (sprawozdawca) /autor uzasadnienia/
Symbol z opisem
6112 Podatek dochodowy od osób fizycznych, w tym zryczałtowane formy opodatkowania
Hasła tematyczne
Podatek dochodowy od osób fizycznych
Sygn. powiązane
II FZ 68/22 - Postanowienie NSA z 2022-08-04
II FZ 13/23 - Postanowienie NSA z 2023-02-14
II FZ 46/23 - Postanowienie NSA z 2023-05-31
I SA/Go 77/22 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 2023-09-19
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2018 poz 800
art. 240 § 1 pkt 5, art. 245 § 1 pkt 1, a także art. 120, art. 121, art. 122, art. 124, art. 129, art. 180 § 1, art. 181, art. 187 § 1, art. 191  i art. 194a art. 240 § 1 pkt 5, art. 245 § 1 pkt 1, a także art. 120, art. 121, art. 122, art. 124, art. 12
Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Jan Grzęda, Sędzia NSA Tomasz Zborzyński, Sędzia del. WSA Artur Kot (spr.), Protokolant Oktawian Nogaj, , po rozpoznaniu w dniu 19 marca 2025 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej M. I. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 19 września 2023 r. sygn. akt I SA/Go 77/22 w sprawie ze skargi M. I. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Zielonej Górze z dnia 29 maja 2018 r. nr 0801-IOD.601.2.2018 UNP: 0801-18-035279 w przedmiocie uchylenia decyzji ostatecznej w sprawie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2002 r. 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od M. I. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Zielonej Górze kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. CVS
Uzasadnienie
1. Wyrokiem z 19 września 2023 r., sygn. akt I SA/Go 77/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim (dalej "WSA" lub "sąd pierwszej instancji") oddalił skargę M. I. (dalej "skarżący") na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Zielonej Górze (zw. dalej "Dyrektor IAS", "organ podatkowy" lub "DIAS") z 29 maja 2018 r. w przedmiocie uchylenia decyzji ostatecznej w sprawie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2002 r. Tekst powyższego wyroku wraz
z jego uzasadnieniem (a także innych orzeczeń sądów administracyjnych przywołanych poniżej) dostępny jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (adres: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, zwana w skrócie "CBOSA").
2.1. Skargę kasacyjną wniósł pełnomocnik skarżącego (doradca podatkowy). Wystąpił o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez uchylenie decyzji DIAS oraz poprzedzającej ją decyzji, albo o uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy WSA do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Na podstawie przepisów art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r.,
poz. 1634 ze zm.; zw. dalej: "ppsa") autor skargi kasacyjnej postawił zaskarżonemu wyrokowi zarzuty naruszenia przepisów postępowania oraz przepisów materialnych mające istotny wpływ na wynik sprawy (1-2), a także zarzuty naruszenia przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy (3-8), tj. naruszenie:
1) art. 16 § 1 ppsa w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE oraz art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (dalej "Karta Praw Podstawowych" lub "KPP") w zw. z art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności poprzez rozpoznanie sprawy przez sąd, który orzekał w składzie sprzecznym z prawem, z uwagi na obecność w składzie: a) Sędziego [...] powołanego na stanowisko sędziego WSA w Gorzowie uchwałą KRS (tzw. neo-KRS)
z 9.03.2021 r. Nr [...], czyli powołanego przez organ nieuprawniony, oraz b) Sędziego [...] powołanego na stanowisko sędziego WSA w Gorzowie uchwałą KRS (tzw. neo-KRS) z 22.05.2019 r. Nr [...], czyli powołanego przez organ nieuprawniony, co skutkuje nieważnością postępowania, zgodnie z art. 183 § 2 pkt 4 ppsa;
2) art. 19 oraz art. 22 § 4 ppsa poprzez odrzucenie wniosku o wyłączenie Pani Sędzi [...] w okolicznościach, w których odrzucenie wniosku o wyłączenie było niedopuszczalne z uwagi na przedstawienie nowych okoliczności uzasadniających wniosek o wyłączenie;
3) art. 91 § 1 w zw. z art. 74a § 8 i 11 ppsa polegające na niewłaściwym zawiadomieniu strony i jej pełnomocnika o rozprawie, czym naruszono prawo strony do wzięcia udziału w rozprawie;
4) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 54 § 2 ppsa w zw. z art. 240 § 1 pkt 5, art. 245 § 1 pkt 1 oraz art. 181, a także art. 120, art. 121, art. 122, art. 124, art. 129, art. 180 § 1,
art. 187 § 1, art. 191 i art. 194a ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2018 r., poz. 800 ze zm.; zw. dalej "Op") polegającego na: a) nieuwzględnieniu przez WSA okoliczności przekazania przez organ podatkowy sądowi administracyjnemu niepełnego materiału dowodowego wraz z aktami sprawy i pominięciu w aktach sprawy niektórych dokumentów stanowiących dowody, a pozostających w posiadaniu organu podatkowego, to jest korespondencji, analiz i innych dokumentów wytworzonych
w związku z przygotowywaniem dokumentacji na potrzeby Prokuratorii Generalnej Rzeczpospolitej Polskiej do sprawy cywilnej pozostającej w funkcjonalnym związku
z niniejszą sprawą oraz b) nieuwzględnieniu przez WSA wniosku skarżącego
o zobowiązanie organu podatkowego do uzupełnienia akt sprawy o brakujące dokumenty (dowody), których organ nie miał prawa pominąć przekazując akta sprawy sądowi administracyjnemu;
5) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 125 § 1 pkt 2 ppsa polegające na odmowie zawieszenia postępowania przed WSA pomimo wystąpienia w sprawie okoliczności ujawnienia się czynu, którego ustalenie w drodze karnej lub dyscyplinarnej mogłoby wywrzeć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy sądowoadministracyjnej, to jest wobec wszczęcia przez Prokuraturę Rejonową w Ś. postępowania karnego dotyczącego podejrzenia popełnienia przestępstw przez pracowników Izby Administracji Skarbowej w Zielonej Górze polegającego na niedopełnieniu obowiązków służbowych
i poświadczeniu nieprawdy w dokumentach związanych ze sprawą ze skargi skierowaną przez skarżącego do WSA w Gorzowie Wielkopolskim (zawiadomienie
o przestępstwie przekazał do Prokuratury Prezes WSA a okoliczności uzasadniające to zawiadomienie zostały ujawnione na rozprawie);
6) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 11 ppsa polegające na nieuwzględnieniu
w sprawie ustaleń wynikających z wyroku Sądu Rejonowego w Z. [...] Wydział [...] z 15 listopada 2013 r. (sygn. akt [...]) o umorzeniu postępowania
w sprawie karnej;
7) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 190 ppsa polegające na nieuwzględnieniu
w wyroku okoliczności, że w toku postępowania przed WSA doszło do ujawnienia okoliczności opisanych w punkcie 4 powyżej, co oznacza, że orzekające uprzednio
w sprawie WSA oraz NSA nie dysponowały pełnym materiałem dowodowym postępowania wskutek przekazania przez organ podatkowy niekompletnych akt sprawy, czego konsekwencją jest brak związania sądu ponownie rozpoznającego sprawę stanowiskiem NSA jako wydanym w oparciu o niekompletny materiał sprawy;
8) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 245 § 1 pkt 1, art. 240 § 1 pkt 5 oraz art. 120, art. 121, art. 122, art. 124, art. 129, art. 180 § 1, art. 181, art. 187 § 1, art. 191 i art.194a Op polegające na nieuwzględnieniu zarzutów dotyczących nieprawidłowego prowadzenia postępowania w sprawie uchylenia w całości po wznowieniu postępowania postanowieniem DIAS z 23 lutego 2018 r., w sprawie zakończonej decyzją Dyrektora Izby Skarbowej w Zielonej Górze z 28 sierpnia 2008 r. oraz nieuwzględnieniu zarzutów dotyczących kwestionowanej decyzji Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Zielonej Górze z 29 maja 2018 r. wydanej w wyniku tego postępowania.
2.2. Pełnomocnik Dyrektora IAS w piśmie procesowym z 8 lutego 2024 r. wniósł o oddalenie w całości skargi kasacyjnej, a także o zasądzenie na rzecz organu zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
2.3. W trakcie rozprawy przeprowadzonej 22 lutego 2024 r. skarżący oświadczył, że 19 lutego 2024 r. wystąpił do Prezesa NSA – w imieniu Fundacji [...] oraz własnym – z pismem w sprawie dotyczącej obsad składów orzekających przy ponownym rozpoznawaniu spraw, w tym również sprawy niniejszej. Ponadto złożył wniosek o wyłączenie sędziego sprawozdawcy. Przewodniczący składu odroczył rozprawę. Postanowieniem z 3 kwietnia 2024 r. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił wniosek o wyłączenie sędziego sprawozdawcy.
2.4. Skarżący w piśmie z 14 października 2024 r. wystąpił o skierowanie pytania prawnego do składu poszerzonego NSA, wnosząc o dokonanie wykładni przepisów
art. 11 oraz art. 190 ppsa ze względu "na poważne zagadnienie prawne". Natomiast
w piśmie z 17 października 2024 r. zawarł wniosek o wyłączenie kolejnego sędziego. Postanowieniem z 5 listopada 2024 r. oddalono wniosek o wyłączenie sędziego.
3. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skargę kasacyjną należy oddalić jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.
3.1. Zgodnie z art. 193 zdanie drugie ppsa uzasadnienie wyroku ogranicza się
do oceny zarzutów skargi kasacyjnej. Tytułem przypomnienia wskazać należy, że sąd pierwszej instancji ww. wyrokiem oddalił skargę na decyzję Dyrektora IAS odmawiającą uchylenia, po wznowieniu postępowania podatkowego na wniosek skarżącego, decyzji ostatecznej Dyrektora Izby Skarbowej w Zielonej Górze z 28 sierpnia 2008 r. (dalej "Dyrektor KIS", "DIS") w przedmiocie określenia skarżącemu zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2002 r. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że WSA ponownie rozpoznając sprawę odrzucił kolejny wniosek skarżącego (czwarty) o wyłączenie sędziego. Powołał się przy tym na przepisy art. 7, art. 18, art. 19 i art. 22 § 2 ppsa. Uwzględnił nadto wykładnię prawa dokonaną w niniejszej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 17 sierpnia 2021 r. (II FSK 3819/18), stosownie do art. 190 w zw. z art. 11 ppsa oraz w zw. z art. 240 § 1 pkt 5 Op.
Warto zauważyć w pierwszej kolejności, że wniosek skarżącego dotyczący wydania orzeczenia reformatoryjnego w trybie art. 188 ppsa okazał się oczywiście chybiony w świetle najdalej idących zarzutów skargi kasacyjnej. Dotyczą one bowiem "sprzecznego z prawem" składu sądu pierwszej instancji orzekającego w niniejszej sprawie. Stwierdzenie nieważności postępowania na podstawie art. 183 § 2 pkt 4 ppsa skutkowałoby z oczywistych względów brakiem możliwości zastosowania art. 188 ppsa, gdyż przepis ten może zostać zastosowany wyłącznie w sytuacji, gdy istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona. Stwierdzenie nieważności postępowania oznacza natomiast, że sprawa nie została wyjaśniona. Skład orzekający nie dopatrzył się nadto wystąpienia przesłanek uzasadniających wystąpienie z pytaniem prawnym do składu poszerzonego Naczelnego Sądu Administracyjnego w zakresie wykładni przepisów art. 11 i art. 190 ppsa, podzielając utrwalone stanowisko orzecznicze wyrażane na tle tych przepisów.
3.2. Odnosząc się do poszczególnych zarzutów skargi kasacyjnej należy zauważyć, że nieusprawiedliwione okazały się zarzuty dotyczące naruszenia przez sąd pierwszej instancji art. 16 § 1 oraz art. 183 § 2 pkt 4 ppsa. Z treści skargi kasacyjnej wynika, że istotę tego zarzutu stanowią zastrzeżenia skarżącego dotyczące tzw. nowej KRS ukształtowanej przepisami ustawy z 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r. poz. 3; zw. dalej "ustawa o KRS") a nie do osoby sędziego oraz asesora. Mając na uwadze regulacje ustrojowe sądownictwa administracyjnego, osobą nieuprawnioną jest osoba niebędąca sędzią, czyli ten, kto nie posiada kwalifikacji sędziowskich i nie został powołany
na stanowisko sędziego (asesora) sądu administracyjnego zgodnie z przepisami ustawy z 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167; zw. dalej: "pusa") lub ten, kto wprawdzie posiada kwalifikacje sędziowskie, jednak nie został powołany na stanowisko sędziego, a także osoba, która zgodnie z ustawą nie ma uprawnień do orzekania w danym sądzie administracyjnym.
Uprawnienia do orzekania w składach sądu administracyjnego wynikają z faktu otrzymania nominacji na określone stanowisko we wskazanym sądzie administracyjnym lub delegacji do orzekania w określonym sądzie. Przez akt powołania osoba staje się sędzią i jest uprawniona do orzekania. Akt powołania jest aktem kształtującym status sędziego – osoba powołana przez Prezydenta RP jest uprawniona do orzekania
w określonym sądzie (postanowienie NSA z 19 października 2007 r., sygn. akt I OSK 1543/07). Podzielając stanowisko wyrażane w orzecznictwie NSA (zob. np. wyrok z 15 listopada 2023 r., I FSK 2040/22) uznać należy, że brak jest podstaw do stwierdzenia, że sędzia/asesor został powołany w sposób sprzeczny z przepisami prawa, jedynie przez okoliczność powołania sędziego na wniosek tzw. nowej KRS.
Punktem wyjścia dla dalszych rozważań jest założenie, że polski sąd administracyjny jest sądem unijnym z wszelkimi tego stwierdzenia konsekwencjami. Należy zatem zauważyć w pierwszej kolejności, że sąd (sędzia) krajowy, jako sąd unijny w znaczeniu funkcjonalnym, stosuje prawo unijne. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wszystkie organy państw członkowskich są związane zasadą pierwszeństwa prawa unijnego; wymóg ten dotyczy sądów krajowych, organów administracyjnych i samorządu terytorialnego. Proces ten w przeważającej mierze warunkuje skuteczność prawa unijnego. Zasada pierwszeństwa jest zatem ukierunkowana na zapewnienie efektywności prawa unijnego. Z orzecznictwa TSUE wynika także, że ciężar przestrzegania prawa unijnego ciąży na sądach krajowych. Innymi słowy, to sądy państw członkowskich mają obowiązek zapewnić efektywną ochronę praw jednostek wynikających z prawa unijnego, a więc zapewnić temu prawu maksymalną skuteczność (wyrok C-14/83 V. C. ECLI:EU:C:1984:153). Waga zasady efektywności wynika z tego, że to ta zasada w sposób najdalej idący kształtuje uprawnienia przysługujące jednostkom i obowiązki nakładane na państwa członkowskie i ich organy. Zasada efektywności służy także sprecyzowaniu obowiązków sądów krajowych rozstrzygających sprawę z "elementem europejskim", w szczególności obowiązek interpretowania prawa krajowego zgodnie z prawem unijnym.
Nieważność postępowania z powodu sprzecznego z prawem składu sądu orzekającego zachodzi w każdym wypadku, gdy skład ten był sprzeczny z przepisami prawa (por. uchwała SN z 18 grudnia 1968 r., III CZP 119/68, OSP 1970/1, poz. 4, z glosą W. Berutowicza). Wymienia się tutaj m.in. kwestie takie jak nieprawidłowy skład sądu (np. jedno lub trzyosobowy), czy brak podpisów wszystkich członków składu orzekającego pod sentencją wyroku. Przy czym w pojęciu "skład sądu" mieści się także i to, czy w składzie orzekającym bierze udział uprawniony sędzia.
Samodzielną przesłanką wyłączenia sędziego/asesora nie może być wyłącznie wadliwość procesu powoływania sędziego, ale musi ponadto wystąpić konkretna okoliczność, która prowadzi do naruszenia standardu niezawisłości i bezstronności
w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 47 KPP oraz art. 6 ust. 1 Konwencji
o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Oznacza to konieczność indywidualnego podejścia do orzeczeń wydawanych przez sędziów powołanych
do sądów powszechnych lub administracyjnych, a także do kwestii związanych z ich wyłączeniem (zob. też zdanie odrębne Sędziego Krzysztofa Wojtyczka do wyroku ETPCz z 3 lutego 2022 r. A. Sp. z o.o. przeciwko Polsce). Tym samym nie do zaakceptowania jest interpretacja, w myśl której sędzia/asesor powołany
na wniosek tzw. nowej KRS nie posiada in genere przymiotu bezstronności niezbędnego do orzekania w każdej rozpoznawanej przez niego sprawie. Nie stanowi wystarczających podstaw do uznania, że sędzia/asesor został powołany w sposób sprzeczny z przepisami prawa, jedynie okoliczność powołania go na wniosek tzw. nowej KRS. Okoliczność ta nie opiera się bowiem na wnioskach związanych z indywidualną oceną zachowania sędziego/asesora co do jego bezstronności i niezawisłości. Wątpliwości w tym zakresie muszą mieć bowiem charakter realny, a nie potencjalny. Tego rodzaju wątpliwości nie przedstawił zaś skarżący. Naczelny Sąd Administracyjny nie dostrzegł potrzeby poszukiwania tego rodzaju przesłanek z urzędu. W skardze kasacyjnej brak jest nadto zarzutu naruszenia przez WSA art. 5a pusa.
Przedstawione powyżej stanowisko znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W wyroku z 9 lipca 2020 r. V. versus L., C-272/19 (ECLI:EU:C:2020:535), Trybunał w § 54 wskazał, że: "co się tyczy warunków mianowania sędziego orzekającego w sądzie odsyłającym, należy
na wstępie przypomnieć, że sam fakt, iż władze ustawodawcze lub wykonawcze uczestniczą w procesie mianowania sędziego, nie może prowadzić do powstania zależności sędziego od tych władz ani do wzbudzenia wątpliwości co do jego bezstronności, jeśli po mianowaniu zainteresowany nie podlega żadnej presji i nie otrzymuje instrukcji w ramach wykonywania swoich obowiązków [zob. podobnie wyrok
z 19 listopada 2019 r., A.K. i in. (..), C-585/18, C-624/18 i C-625/18, EU:C:2019:982,
§ 133 i przytoczone tam orzecznictwo]." Konkludując fragment uzasadnienia dotyczący niezawisłości sądów państw członkowskich, jako istotnego elementu państwa prawa, TSUE w § 56 stwierdził, że "(...) Niezawisłość sądu krajowego powinna bowiem, również pod kątem warunków, w jakich dochodzi do mianowania jego członków, być oceniana z uwzględnieniem wszystkich istotnych czynników."
3.3. W świetle powyższych rozważań nieusprawiedliwione okazały się najdalej idące zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 16 § 1 ppsa w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, a także art. 47 KPP w zw. z art. 6
ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Warto dodać, że wskazywane przez skarżącego osoby nie zostały powołane na urząd sędziego WSA w Gorzowie Wielkopolskim przez tzw. nową KRS, lecz na jej wniosek. Skład orzekający w sprawie podziela nadto stanowisko WSA wyrażone na tle art. 19 i art. 22 § 4 ppsa dotyczące wystąpienia przesłanek skutkujących odrzuceniem wniosku o wyłączenie innego sędziego. Był to bowiem kolejny (czwarty) wniosek o wyłączenie tego samego sędziego. Trafnie wskazał przy tym sąd pierwszej instancji na działania skarżącego zmierzające do nadużycia prawa i skutkujące przewlekłością postępowania. Skarżący nie wskazał bowiem tego rodzaju nowych okoliczności, których wystąpienie mogłoby zostać uznane za przesłanki powodujące konieczność rozpoznania po raz kolejny (czwarty) wniosku o wyłączenie tego samego sędziego. Zasadnie WSA uznał zatem ów wniosek (czwarty) za niedopuszczalny. Uprzednio skarżący występował o wyłączenie pozostałych sędziów orzekających w niniejszej sprawie (trzykrotnie oraz dwukrotnie, vide postanowienie NSA z 31 maja 2023 r., II FZ 46/23).
Dodać warto, że w skardze kasacyjnej nie przedstawiono stosownych rozważań świadczących o tym, że skarżący nie został skutecznie zawiadomiony 5 września 2023 roku o terminie rozprawy. Chybione okazały się zatem zarzuty naruszenia art. 91 § 1
w zw. z art. 74a § 8 i 11 ppsa. Warto dodać, że skarżący nie przedstawił okoliczności świadczących o "istotności" ww. zarzucanych naruszeń procesowych, tj. skutkujących pozbawieniem skarżącego możliwości obrony jego praw. Nie powiązał również zarzucanych naruszeń procesowych z właściwym przepisem o charakterze wynikowym, który został zastosowany przez sąd pierwszej instancji lub winien zostać zastosowany przez sąd pierwszej instancji.
3.4. Pomimo multiplikacji kolejnych zarzucanych naruszeń (od pkt 4 do pkt 8) ich istota dotyczy kwestii będącej przedmiotem stosownych rozważań z zakresu wykładni prawa zawartych w uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 sierpnia 2021 r. (II FSK 3819/18). Wyrok ten został wydany w niniejszej sprawie. Wykładnią prawa (art. 240 § 1 pkt 5 Op) dokonaną przez Naczelny Sąd Administracyjny w powyższym judykacie związany był sąd pierwszej instancji, który w ocenie składu orzekającego uwzględnił należycie dyspozycje normy prawnej wynikającej z art. 190 ppsa. WSA trafnie stwierdził w konsekwencji, że orzeczenie sądu powszechnego z 15 listopada 2013 r., na które powołuje się skarżący, nie może zostać uznane za nową okoliczność faktyczną lub nowy dowód w rozumieniu art. 240 § 1 pkt 5 Op. W tych samych kategoriach należy traktować "analizy oraz dokumenty", zdaniem skarżącego wskazujące na błędną kwalifikację spornej w niniejszej sprawie należności. Powtórzyć należy, że postępowanie wznowieniowe jest postępowaniem nadzwyczajnym, w którym nie rozpatruje się po raz kolejny sprawy merytorycznie, tak jak robi się to w toku zwykłego postępowania instancyjnego. Złożenie wniosku o wznowienie postępowania nie obliguje organu podatkowego do rozpatrzenia sprawy na nowo. Zakres rozpoznania sprawy determinuje przesłanka wznowienia. Instytucja wznowienia postępowania podatkowego ma na celu stworzenie prawnej możliwości ponownego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego i podjęcia rozstrzygnięcia sprawy zakończonej ostateczną decyzją podatkową, jeżeli postępowanie podatkowe przed organami podatkowymi było dotknięte wadami procesowymi, enumeratywnie wskazanymi w art. 240 § 1 Op. Powyższa instytucja nie może być wykorzystywana do ponownej pełnej merytorycznej kontroli decyzji ostatecznej wydanej w postępowaniu zwykłym. Nie jest to bowiem kontynuacja postępowania zwykłego, a odrębne postępowanie nadzwyczajne. Toczy się ono tylko w zakresie oceny, czy zachodzą przesłanki określone w art. 240 § 1 Op i w takim zakresie rozstrzygnięcie organu podatkowego podlega kontroli sądowej. Czym innym jest badanie dowodu przedłożonego przez stronę pod kątem spełnienia przesłanek z art. 240 § 1 pkt 5 Op, a czym innym prowadzenie czynności dowodowych w celu uzyskania dowodu, który dopiero można ocenić pod kątem przesłanek z art. 240 § 1 pkt 5 Op. O ile dokonanie pierwszej z tych czynności jest zasadne i niezbędne
w postępowaniu wznowieniowym, o tyle drugi ciąg czynności (nie tylko ocena, ale wcześniejsze gromadzenie dowodów) w sposób niedopuszczalny zaciera różnice między postępowaniem zwykłym a postępowaniem nadzwyczajnym. Zatem "wyjście
na jaw" nowych okoliczności ma poprzedzać wznowienie postępowania - być przyczyną wznowienia, a nie jego rezultatem. Skoro postępowanie uruchamiane na skutek wznowienia postępowania nie jest kontynuacją postępowania instancyjnego, to w toku tego postępowania brak jest podstaw do pełnej merytorycznej kontroli decyzji ostatecznej, którą zakończono sprawę w postępowaniu zwykłym. Instytucja wznowienia postępowania nie jest też środkiem, za pomocą którego można wzruszać każdą wadliwą decyzję ostateczną, niezależnie od stopnia tej wadliwości. Omawiana instytucja ma na celu stworzenie prawnej możliwości ponownego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego i podjęcia rozstrzygnięcia sprawy zakończonej ostateczną decyzją podatkową tylko wówczas, gdy postępowanie podatkowe przed organami podatkowymi było dotknięte wadami procesowymi enumeratywnie wskazanymi w art. 240 Op.
W konsekwencji okoliczność nieprzeprowadzenia określonych dowodów w toku zwykłego postępowania instancyjnego, jeżeli dowody te mogły być powołane przez stronę, nie może być podstawą wznowienia postępowania w myśl art. 240 § 1 pkt 5 Op, gdyż naruszałoby to zasadę stałości decyzji. W postępowaniu podatkowym prowadzonym w trybie zwykłym organy podatkowe ustalają stan faktyczny, po czym dokonują jego kwalifikacji na gruncie materialnego prawa podatkowego. Wyroki zapadłe w sprawach karnych odzwierciedlają natomiast wynik przeprowadzonego postępowania karnego przez pryzmat oceny poczynionych ustaleń faktycznych dokonywanej jednak pod kątem zarzutów postawionych oskarżonemu w tym postępowaniu. Sąd karny dokonuje określonej oceny na potrzeby swojego postępowania, uwzględniając obowiązujące w tym postępowaniu reguły wynikające z przepisów prawa karnego
o charakterze proceduralnym oraz materialnym. Dlatego też nawet tożsamy materiał dowodowy nie musi prowadzić do takiej samej oceny na gruncie prawa karnego (gdzie istotne znaczenie ma wina sprawcy), a także na gruncie prawa podatkowego, gdzie działania lub zaniechania z reguły wywołują określone skutki niezależnie od nastawienia oraz woli podmiotu, który działania te podjął lub ich zaniechał. Odrębność postępowań karnych i podatkowych ma swoje odzwierciedlenie w treści art. 11 ppsa, zgodnie
z którym ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd administracyjny. Orzeczenie uniewinniające skarżącego od zarzutów popełnienia przestępstw (czy też umarzające postępowanie karnoskarbowe) nie wywiera bezpośredniego wpływu na wynik sprawy podatkowej i pozostawia organom podatkowym możliwość samodzielnego ustalenia stanu faktycznego, zgodnie z wymogami określonymi w Ordynacji podatkowej. Ocena wyrażona w wyroku sądu karnego nie oznacza, że nieprawidłowa jest ocena przyjęta przez organy podatkowe w oparciu o zebrany przez nie materiał dowodowy. Wyrok karny, którym sąd uniewinnił podatnika od odpowiedzialności karnej (lub orzeczenie
o umorzeniu postępowania w sprawie karnoskarbowej) nie jest nową okolicznością faktyczną lub nowym dowodem w rozumieniu art. 240 § 1 pkt 5 Op. Wyrok ten nie stanowi okoliczności faktycznej, wskazanej w mających zastosowanie w sprawie przepisach prawa materialnego, lecz wyraża ocenę prawną tych okoliczności na gruncie prawa karnego. Odmienna ocena okoliczności faktycznych przez sąd karny nie mogła stanowić nowej okoliczności, o której mowa w powołanym przepisie. Szczególnie
w sytuacji, gdy poza obszarem rozważań sądu karnego pozostawała okoliczność dotycząca realizacji obowiązku prawnopodatkowego związanego z ową odmienną oceną okoliczności faktycznych.
"Istotność", o której mowa w art. 240 § 1 pkt 5 Op, oznacza cechę, która sprawia, że nowe dowody lub okoliczności mogą mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, czyli doprowadzić do wydania orzeczenia innego, niż wydane w postępowaniu toczącym się w zwykłym trybie. Innymi słowy o "istotności" decyduje ich waga, doniosłość, wartość dla końcowego załatwienia sprawy. Warunek nowości dowodu dotyczy wiedzy organu, którą posiadał na czas wydawania decyzji ostatecznej. Dowody lub okoliczności powinny być "nowe dla organu" rozstrzygającego sprawę. Nie jest nową okolicznością nowa ocena znanych wcześniej okoliczności i dowodów. "Okoliczności faktyczne",
o których mowa wyżej, są to takie okoliczności, które z badanego materiału nie wynikały. Nowe okoliczności faktyczne w rozumieniu art. 240 § 1 pkt 5 Op to zatem nic innego jak nowe fakty dotyczące stanu faktycznego sprawy podatkowej, który stał się podstawą pierwotnego rozstrzygnięcia i subsumpcji przepisów prawa materialnego. Brak cechy nowości, brak istnienia w dacie wydania decyzji objętej postępowaniem
o wznowienie, bądź brak istotności dla sprawy powoduje, że taki dowód lub okoliczność nie stanowi podstawy do wznowienia postępowania określonej w art. 240 § 1 pkt 5 Op.
3.5. W świetle powyższych rozważań, do których zastosowanie znajduje norma prawna przewidziana w art. 190 ppsa, istotnego wpływu na wynik sprawy nie mogły mieć bliżej nieokreślone przez skarżącego elementy materiału dowodowego (analizy, korespondencja "i inne dokumenty"), które nie istniały w dacie wydania decyzji lub były znane organowi podatkowemu. Brak było nadto podstaw do zawieszenia postępowania sądowego w niniejszej sprawie w związku z wszczęciem sprawy karnej dotyczącej działania organu podatkowego. Dopiero wynik owego postępowania może mieć wpływ na ewentualne czynności skarżącego lub właściwego organu. Wskazywanie na "błędną kwalifikację" spornej w niniejsze sprawie należności stanowi zatem nieuprawnioną polemikę z uwagi na tryb nadzwyczajny, który miał zastosowanie w sprawie podatkowej będącej przedmiotem zaskarżonej do WSA decyzji DIAS z 29 maja 2018 r. Z uwagi
na brak stosownych rozważań w treści skargi kasacyjnej co do naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 54 § 2 ppsa w zw. z art. 240 § 1 pkt 5, art. 245 § 1 pkt 1, a także art. 120, art. 121, art. 122, art. 124, art. 129, art. 180 § 1, art. 181, art. 187 § 1, art. 191
i art. 194a Op skład orzekający uznał za zbędne przytaczanie treści owych przepisów oraz dokonywanie na ich podstawie pogłębionych rozważań. Również z tej przyczyny, ze skarżący nie przedstawił argumentacji dotyczącej "istotności" zarzucanych naruszeń w rozumieniu zarówno art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, jak i art. 174 pkt 2 ppsa. W ocenie składu orzekającego wpływu na wynik rozpoznawanej sprawy nie wywierają przypuszczenia skarżącego związane z wszczęciem postępowania karnego w 2022 r.
W posumowaniu warto wskazać, że ujawnienie istotnych dla sprawy nowych dowodów lub okoliczności ma poprzedzać wznowienie postępowania, tj. być przyczyną wznowienia, a nie jego rezultatem. Niezasadne jest zatem domaganie się od organu przeprowadzenia szeroko zakrojonych czynności dowodowych, których ewentualnym efektem może być dopiero wyjście na jaw istotnych nowych okoliczności lub dowodów, o których mowa w art. 240 § 1 pkt 5 Op. W drodze postępowania dowodowego prowadzonego przez organ podatkowy w trybie nadzwyczajnym – w toku wznowionego postępowania podatkowego na podstawie art. 240 § 1 pkt 5 Op – ów organ nie może stwarzać sobie czy też podatnikowi możliwość wykazania ewentualnej wadliwości decyzji ostatecznej (a w konsekwencji również prawomocnego wyroku sądu administracyjnego, który oddalił skargę na tą decyzję), z uwagi na zasadę trwałości ostatecznej decyzji podatkowej wyrażoną w art. 128 Op. Wyjątków od tej zasady nie należy oceniać rozszerzająco. W toku wznowionego postępowania podatkowego
na podstawie art. 240 § 1 pkt 5 Op organ będący gospodarzem tego postępowania, mając na uwadze zasadę przewidzianą w art. 128 Op, uprawniony jest bowiem
do prowadzenia postępowania dowodowego tylko w ramach zakreślonych przepisem, na podstawie którego owo postępowanie nadzwyczajne zostało wszczęte (a nie tak jak w trybie zwykłym). Bez względu na to, czy działa z urzędu, czy na wniosek podatnika (zob. wydany w niniejszej sprawie wyrok NSA z 17 sierpnia 2021 r., II FSK 3819/18,
do którego zastosowanie znajduje zasada przewidziana w art. 190 ppsa). Dodać warto, że oczekiwanego przez skarżącego skutku nie mogła odnieść jego nieuprawniona polemika z wykładnią prawa, tj. art. 240 § 1 pkt 5 Op w zw. z art. 11 ppsa, dokonaną przez Naczelny Sąd Administracyjny w powołanym wyżej wyroku.
4. Mając na uwadze powyższe rozważania Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw, stosując art. 184 ppsa. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zaś zgodnie z przepisami art. 204
pkt 1, art. 205 § 2 oraz art. 209 w związku z art. 207 § 1 ppsa, stosując przy tym § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a w zw. z ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1935), a także mając na uwadze wynik niniejszej sprawy.
Zdanie odrębne
UZASADNIENIE
Zgłaszając zdanie odrębne od wskazanego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego na podstawie art. 137 § 2 i § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej "P.p.s.a.") stwierdzam, że nie zgadzam się z rozstrzygnięciem zawartym w tym wyroku oddalającym skargę.
Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny bierze z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W myśl art. 183 § 2 pkt 4 nieważność postępowania zachodzi jeżeli skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy.
Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.
Uzasadniając rozstrzygnięcie Naczelny Sąd Administracyjny jest zobowiązany do rozważenia czy przesłanka nieważności zachodzi w sprawie, w której sporządzone zostało uzasadnienie tego wyroku. W tej sprawie skarżący kasacyjnie podniósł zarzut dotyczący składu orzekającego Sądu pierwszej instancji. Autor uzasadnienia w tej sprawie odniósł się obszernie do tego zarzutu wskazując, że skład Sądu pierwszej instancji nie był "sprzeczny" z prawem.
W rozważaniach tych pominięto w ogóle okoliczności dotyczące procedury powołania na stanowisko sędziego po wejściu w życie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2018 r., poz. 3).
Podkreślić należy, że - wbrew twierdzeniu autora tego uzasadnienia - "tak zwana nowa KRS" nie mogła skutecznie przedstawić wniosku o powołanie sędziego zgodnie z Konstytucją RP.
Artykuł 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi, że każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Podobnie artykuł 6 ust. 1 Konwencji z dnia 4 listopada 1950 r. o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., zmienionej Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm., dalej "EKPC") stanowi, że każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej. Stosownie zaś do art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE.C z 30 marca 2010 r. Nr 83, s. 389 i nast. dalej "KPP UE"), każdy, kogo prawa i wolności, zagwarantowane przez prawo Unii, zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem, zgodnie z warunkami przewidzianymi w tym artykule. Zgodnie z nim, każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy.
Bezwarunkowo oczywiste jest to, że w świetle przedstawionych regulacji, prawo strony do rozpoznania jej sprawy przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony na mocy ustawy podlega ochronie na płaszczyźnie konstytucyjnej, konwencyjnej i prawa unijnego. Na państwach - członkach Unii Europejskiej, która opiera się m.in. na wartościach państwa prawnego oraz poszanowania praw człowieka, ciąży zobowiązanie ustanowienia środków niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej w dziedzinach objętych prawem unijnym (art. 2 i art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej, Urz. UE C z 30 marca 2010 r. Nr 83, s. 13 i nast., dalej "TUE").
Jest oczywiste, że sędzia - pomijając wszystkie inne jego niezbywalne cechy - musi być niezawisły i bezstronny oraz prawidłowo ustanowiony na mocy ustawy. Tylko taki sędzia zapewnia skuteczną ochronę prawną w dziedzinach objętych prawem unijnym, w związku z czym obowiązkiem każdego państwa – członka Unii Europejskiej – jest zapewnienie powoływania sędziów gwarantujących w pełni taką ochronę (art. 2 i 19 ust. 1 akapit drugi TUE).
W ostatnich latach pojawił się zasadniczy problem o charakterze ustrojowym. Związany jest z wadliwością sposobu powołania sędziów na podstawie uchwał Krajowej Rady Sądownictwa. Do czasu uchwalenia ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2018 r., poz. 3) odrębność i niezależność władzy sądowniczej od innych władz (art. 173 Konstytucji RP) wyznaczał udział środowiska (społeczności) sędziowskiego w wyborze członków (sędziów) do Krajowej Rady Sądownictwa. Zmiana dokonana ustawą z 8 grudnia 2017 r. sprawiła, że wyboru członków KRS spośród sędziów dokonuje Sejm. Ten sposób kształtowania sędziowskiego składu KRS w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego został jednolicie oceniony i rozstrzygnięty. Są to między innymi wyroki:
a) Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
– z 22 lipca 2021r. sprawa Reczkowicz przeciwko Polsce (skarga nr 42447/19);
– z 18 listopada 2021r. sprawa Ficek Dolińska i Ozimek przeciwko Polsce (skargi nr 49868/19 i 57511/19);
– z 15 marca 2022r. Sprawa Grzęda przeciwko Polsce (skarga nr 43572/18);
b) Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawach:
▪ C 585/18 z 19 listopada 2019r.;
▪ C 487/19 z 6 października 2021r.;
▪ C 619/18 z 24 marca 2019r.;
▪ C 719/19 z 15 lipca 2021r.
c) uchwała Sądu Najwyższego w składzie połączonych Izb: Cywilne, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 23 stycznia 2020 r., sygn. akt BSA I-4110-1/20
d) Naczelnego Sądu Administracyjnego:
▪ II GOK 2/18 z 6 maja 2021r.;
▪ II GOK 4/18 i II GOK 8/18 z 13 maja 2021r.;
▪ II GOK 10/18 i II GOK 14/18 z 21 września 2021r.
▪ II GSK 1812/21 z 26 stycznia 2022r.
We wszystkich wyżej przytoczonych orzeczeniach stwierdzono, że KRS powołana na podstawie przepisów ustawy z 8 grudnia 2017 r. nie stanowi organu gwarantującego należytego stania na straży niezależności Sądów i niezawisłości sędziów. To oznacza, że tylko respektowanie pozycji ustrojowej KRS, przez władzę ustawodawczą i wykonawczą w konstytucyjnym systemie trójpodziału władzy przesądza o prawidłowej realizacji prawa każdego człowieka do sądu (art.45 Konstytucji RP). Respektowanie tego prawa przez sąd jest zatem możliwe tylko wtedy, gdy Rada jest niezależna od władz wykonawczej i ustawodawczej.
Bardzo istotnym dla tego zagadnienia jest wyrok pilotażowy Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 23 listopada 2023r. w sprawie Wałęsa przeciwko Polsce (skarga nr 50849/21). W wyroku tym Trybunał potwierdził wadliwość powołań sędziów dokonywanych na podstawie rekomendacji KRS ustanowionej na mocy ustawy zmieniającej z 8 grudnia 2017 r., jako niezgodny z art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r., nr 61, poz. 284). Stanowi to fundamentalną nieprawidłowość wpływającą na cały proces i podważa legitymację Sądu złożonego z tak powołanych sędziów.
W sprawie I SA/Go 77/22 orzekali: Jarosław Piątek, który Uchwałą KRS Nr 210/2021 z 9 marca 2021 r. został wskazany na stanowisko sędziego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim, a powołany przez Prezydenta RP 11 czerwca 2021 r. i Damian Bronowicki, który uchwałą KRS Nr 514/2019 z 22 maja 2019 r. został wskazany na stanowisko sędziego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim, a powołany przez Prezydenta RP 23 stycznia 2023 r.
Zgodnie z przepisem art. 179 Konstytucji RP sędziowie są powołani przez Prezydenta Rzeczypospolitej, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa na czas nieoznaczony. Zatem aby Prezydent RP mógł dokonać powołania musi być złożony wniosek przez właściwy organ wskazany ww. przepisie. Otóż w sprawie powołania Jarosława Piątka i Damiana Bronowickiego na stanowiska sędziego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim, którzy brali udział w rozprawie z 19 września 2023 r., sygn. akt I SA/Go 2155/23, taki wniosek nie został złożony przez właściwy organ.
Gremium bezpodstawnie określane mianem Krajowej Rady Sądownictwa po wejściu w życie ustawy o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa z 8 grudnia 2017 r., nie jest organem o jakim mowa w art. 186 i art. 187 Konstytucji RP. Ustawą z 8 grudnia 2017 r. odebrano władzy sądowniczej, uprawnienia do wyboru sędziów pełniących funkcję członków KRS i kompetencje te przekazano władzy ustawodawczej. Oznacza to, że obecnie władza ustawodawcza i wykonawcza bez udziału władzy sądowniczej ustalają większość składu KRS. Sejm dokonuje wyboru 15 sędziów i 4 posłów, Senat dokonuje wyboru 2 senatorów, prezydent RP powołuje swojego przedstawiciela. Ponadto organ władzy wykonawczej Prezydent RP (art. 10 ust. 2 Konstytucji RP) ma istotny wpływ na powołanie członków KRS tj. Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego i Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego (art. 183 ust. 3 i art. 185 Konstytucji RP). Minister Sprawiedliwości również jest członkiem organu władzy wykonawczej (art. 187 ust. 1 pkt 1, art. 10 ust. 2 Konstytucji RP).
Powyższe oznacza, że po wejściu w życie ww. ustawy organ określony jako KRS nie jest organem niezależnym, który stoi na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów. Brak przedstawiciela (przedstawicieli) wybranego (wybranych) spośród sędziów przez sędziów w składzie tak ustanowionego organu, stanowi rażące naruszenie podziału i równowagi władz wynikającej z art. 10 ust. 1 Konstytucji RP. Podział władz i ich równowaga stanowi istotę demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP).
Ponadto istotne i poważne naruszenie Konstytucji RP stanowi skład organu określanego mianem KRS. Zgodnie z art. 187 Krajowa Rada Sądownictwa składa się z Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, Ministra Sprawiedliwości, Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego i osoby powołanej przez Prezydenta Rzeczypospolitej, piętnastu członków wybranych spośród sędziów Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, sądów administracyjnych i sądów wojskowych, czterech członków wybranych przez Sejm spośród posłów oraz dwóch członków wybranych przez Senat spośród senatorów.
Mimo tego parlament działając na podstawie niekonstytucyjnej ustawy, nie dokonał wyboru sędziów (sędziego) Sądu Najwyższego, sądów wojskowych a przez okres 2 lat nie było w składzie KRS żadnego członka spośród sędziów sądów administracyjnych. Wręcz przeciwnie uchwałą z 27 maja 2021 r. Sejm dokonał wyboru na stanowisko członka KRS w miejsce sędziego sądu administracyjnego, który odszedł w stan spoczynku, wyboru sędziego sądu rejonowego (Monitor Polski z 2021 r., poz. 497). Oznacza to, że wszystkie stanowiska członków KRS zostały obsadzone przez wybór sędziów nie będących sędziami ww. sądów: Sądu Najwyższego, sądów administracyjnych i sądów wojskowych. Stanowi to oczywiste i rażące naruszenie art. 187 ust.1 pkt 2 Konstytucji RP.
Krajowa Rada Sądownictwa jest organem kolegialnym. Swoje zadania w zakresie powoływania na stanowiska sędziowskie realizuje przez uchwały podejmowane w głosowaniu członków Rady. Wadliwy, niezgodny z konstytucją skład Rady powoduje, że nie może ona podjąć żadnej skutecznej zgodnej z prawem uchwały.
Ustawa zmieniająca ustawę o KRS w art. 9a stanowi, że:
1. Sejm wybiera spośród sędziów Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, sądów administracyjnych i sądów wojskowych członków Rady na wspólną czteroletnią kadencję.
2. Dokonując wyboru o, którym mowa w ust. 1 Sejm w miarę możliwości uwzględnia potrzebę reprezentacji w Radzie sędziów poszczególnych rodzajów i szczebli sądów.
Konstytucja zgodnie z art. 187 ust. 1 pkt 2 nie daje ustawodawcy żadnych możliwości dokonywania dowolnego ustalenia reprezentatywności sędziów poszczególnych sądów. Uznanie, że Sejm może dowolnie "w miarę możliwości" dokonywać i ustalać "potrzebę reprezentacji w Radzie sędziów z poszczególnych rodzajów szczebli sędziów" stanowi rażące naruszenie art. 187 ust. 1 Konstytucji RP. Przyjęcie ww. nieprecyzyjnych kryteriów wyboru potencjalnych członków KRS oznacza absolutną dowolność wyboru wbrew zasadzie reprezentacji ustalonej w Konstytucji.
Konstytucja RP w art. 187 ust. 3 stanowi że "kadencja wybranych członków KRS trwa cztery lata", a nie że jest to "wspólna kadencja" wybranych członków KRS – jak wbrew postanowieniom konstytucyjnym, stanowi ustawa zmieniająca.
Z powyższego wynika, że organ określany bezpodstawnie jako Krajowa Rada Sądownictwa nie mógł skutecznie dokonać wyboru kandydatów na stanowisko sędziego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim.
W następnej kolejności należy rozważyć, czy Prezydent RP mógł osoby niewskazane przez właściwy organ powołać na stanowiska sędziego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim.
Wśród wymienionych enumeratywnie w art. 144 ust. 3 Konstytucji RP aktów urzędowych Prezydenta RP niewymagających kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów w pkt 17 znajduje się uprawnienie do powoływania sędziów. Zasadą wynikającą z art. 144 ust. 2 Konstytucji RP jest, że akty urzędowe Prezydenta RP wymagają dla swojej ważności podpisu Prezesa Rady Ministrów, który przez podpisanie aktu ponosi odpowiedzialność przed Sejmem. Zatem regulacja zawarta w art. 144 ust. 3 Konstytucji RP stanowi wyjątek od ww. zasady i jako taki nie może być interpretowany rozszerzająco. Jak wynika z uzasadnienia wyroków Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 14 listopada 2019 r. (sygn. akt C-585/18) z 27 lutego 2018 r. (sygn. akt C-64/16) fakt wręczenia przez Prezydenta RP nominacji na stanowisko sędziowskie na wniosek KRS ukształtowanej na podstawie ustawy o zmianie KRS z 8 grudnia 2017 r. nie może być rozumiany jako możliwość wykonywania uprawnień Prezydenta RP niezgodnie z przyjętą w krajowym porządku procedurą.
Skuteczna procedura sądowa powinna zapewnić co najmniej możliwość kontroli czy nie doszło do przekroczenia uprawnień, nadużycia władzy, naruszenia prawa lub oczywistego błędu w ocenie kandydata przedstawionego Prezydentowi. Kontroli sądowej podlega natomiast bezczynność, przewlekłość postępowania, odmowa powołania.
Zgodnie z art. 126 ust. 3 Konstytucji RP Prezydent wykonuje swoje zadania w zakresie i na zasadach określonych w Konstytucji i ustawach. Prezydent RP decyzją ustawodawcy może pełnić, na gruncie konkretnych stosunków prawnych, rolę organu w znaczeniu funkcjonalnym. Istotą pojęcia organu w znaczeniu funkcjonalnym jest to, że administrowanie zostało powierzone podmiotowi niebędącemu organem w znaczeniu ustrojowym. Samo stosowanie przez Prezydenta RP norm konstytucyjnych nie oznacza, że dana sprawa nie podlega kontroli sądowej. To, że funkcje Prezydenta RP wykraczają poza kategorię administrowania gdyż dotykają one wszystkich dziedzin funkcjonowania państwa, nie oznacza, że ustawodawca nie powierzył Prezydentowi RP także załatwiania spraw indywidualnych. Charakter danej sprawy należy analizować z uwzględnieniem stanu prawnego dotyczącego przedmiotu konkretnego postępowania.
W przypadku powoływania sędziów Prezydent RP realizuje wniosek KRS. Warunkiem skuteczności zrealizowania takiego wniosku jest jego złożenie przez prawidłowo, zgodnie z Konstytucją RP ukształtowany organ. Jak wykazałem wyżej organ taki od wejścia w życie ustawy o zmianie KRS z 8 grudnia 2017 r. i realizacji przez Sejm jej niekonstytucyjnych regulacji – włącznie z jej dalszym naruszaniem w trakcie stosowania – nie istnieje. Organ władzy wykonawczej – jakim jest Prezydent RP – w realizacji obowiązku wynikającego z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji RP powinien dokonać oceny złożonego wniosku pod katem jego zgodności z prawem. Powoływanie sędziów nie jest bowiem jedynie uprawnieniem ale także obowiązkiem Prezydenta RP. Powołanie na stanowisko sędziego stanowi ostatni element całego postępowania mającego na celu wyłonienie właściwego kandydata. Prawem obywatela RP, który spełnia ustawowe wymogi jest ubieganie się o objęcie stanowiska sędziego. Każdy etap tego postępowania musi być przeprowadzony zgodnie z prawem i transparentnie.
Powoływanie sędziów nie stanowi dyskrecjonalnego uprawnienia Prezydenta RP. Brak organu wnioskującego lub dotknięcie jego ukonstytuowania niezgodnością z Konstytucją RP oznacza brak podstawy do powołania – w tym przypadku na stanowisko sędziego.
Art. 46 EKPC przewiduje, że wysokie układające się strony zobowiązują się do przestrzegania ostatecznego wyroku Trybunału we wszystkich sprawach, w których są stronami. ETPC może nie tylko stwierdzić naruszenie przez Państwo przepisów Konwencji, których źródłem mogą być także określone normy prawne obowiązujące w państwie-stronie Konwencji, ale może także zasądzić zadośćuczynienia pieniężne (a także odszkodowanie) na rzecz podmiotu, którego prawa i wolności gwarantowane w Konwencji zostały naruszone. Wyrok ETPC, stwierdzający naruszenie postanowienia Konwencji przez organ państwa-strony Konwencji, nie powoduje wprawdzie bezpośrednich konsekwencji, polegających na uchyleniu regulacji prawnej obowiązującej w porządku krajowym będącej źródłem naruszenia praw i wolności gwarantowanych w Konwencji, ale z wyroku tego wynika obowiązek podjęcia przez państwo odpowiednich działań w celu implementacji tego orzeczenia i uchylenia bądź zmiany przepisów będących źródłem naruszenia praw i wolności gwarantowanych Konwencją. Dostrzega i uwzględnia to także ustawodawca, co ma wyraz chociażby w art. 272 § 2a i 3 P.p.s.a. przewidujących podstawę wznowienia przed sądami administracyjnymi w związku z rozstrzygnięciami międzynarodowych trybunałów, w tym również ETPC.
TSUE w wyroku z 6 października 2021 r., C-487/19, stwierdził, że zgodnie z zasadą pierwszeństwa wszystkie organy państw członkowskich mają obowiązek zagwarantowania pełnej skuteczności norm prawa Unii. W przypadku art. 19 ust. 1 akapit 2 TUE oznacza to spełnienie obowiązku ustanowienia środków niezbędnych do zapewnienia jednostkom poszanowania ich prawa do skutecznej ochrony prawnej w dziedzinach objętych prawem Unii, w tym zagwarantowania, aby sądy, które orzekają w tych sprawach, spełniały warunki bezstronności, niezawisłości i ustanowienia na mocy ustawy. Dopuszczenie, aby postępowanie sądowe zakończyło się postanowieniem wydanym przez skład niespełniający tych warunków, jest ewidentnym naruszeniem tego obowiązku.
Polski ustawodawca nie podjął do tej pory żadnych skutecznych działań zmierzających do wyeliminowania źródła naruszenia przez Polskę prawa do sądu w kształcie wynikającym z art. 6 EKPC i art. 47 KPP UE. Brak działań Państwa zmierzających do zmiany wadliwych regulacji wewnętrznych, zakwestionowanych w orzecznictwie ETPC, nie zwalnia jego organów, w tym sądów, od powinności poszukiwania rozwiązań w ramach środków dostępnych w systemie prawnym tego Państwa, umożliwiających w sposób najpełniejszy zapewnienie standardów wynikających z EKPC.
Sąd działający w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej musi z urzędu zapewnić w możliwy i dostępny na gruncie prawa krajowego sposób - wykonania wyroków ETPC dotyczących prawa do sądu, o którym mowa w art. 6 ust. 1 EKPC, ale jest jednocześnie działaniem zmierzającym do ochrony porządku prawa Unii obejmującego zasadę skutecznej ochrony prawnej, o której stanowi art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w zw. z art. 47 KPP UE.
Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości UE każdy sąd jest zobowiązany zbadać, czy ze względu na swój skład stanowi on niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy w rozumieniu między innymi art. 19 ust 1 akapit drugi TUE, jeżeli pojawia się w tym względzie poważna wątpliwość, przy czym badanie to jest nieodzowne w kontekście zaufania, jakie sądy w społeczeństwie demokratycznym powinny wzbudzać u jednostki tak w wyrokach: z 26 marca 2020 r. (szczególna procedura kontroli orzeczenia) Simpson/Rada i HG/Komisja, C-542/18 RX-II i C-543/18 RXII,EU;C:2020:232, pkt 57; a także z 5 czerwca 2023 r., Komisja/Polska (Niezawisłość i życie prywatne sędziów), C-204/21, EU:C:2023:442, pkt 129 i przytoczone tam orzecznictwo, z 9 stycznia 2024 r., C- 181/21 i C-269/21.
Immanentną cechą oraz warunkiem każdej konstytucyjnej i konwencyjnej gwarancji praw jednostki - w tym prawa do bezstronnego sądu - jest istnienie efektywnych instrumentów realizacji tych praw. W sytuacji gdy status ustrojowy osób powołanych na stanowiska sędziowskie z udziałem Krajowej Rady Sądownictwa w składzie ukształtowanym na podstawie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r., jest podważany, każdy sąd: Sąd Najwyższy, Naczelny Sąd Administracyjny oraz sądy powszechne i wojewódzkie sądy administracyjne, każdy sędzia tych sądów ma obowiązek poszukiwania w obowiązującym systemie prawnym takich rozwiązań prawnych, które zapewnią poszanowanie prawa obywateli do bezstronnego sądu utworzonego na mocy prawa w rozumieniu przytoczonych wyżej orzeczeń TSUE, ETPC i SN w celu realizacji w sposób efektywny fundamentalnych gwarancji realizacji prawa obywateli do sądu.
Konieczność zapewnienia stronie prawa do bezstronnego sądu nie może być kwestionowane, albowiem ma twarde podstawy normatywne wynikające wprost z Konstytucji RP (art. 45 ust. 1) i EKPC (art. 6 ust. 1).
Jak podniosłem na wstępie i wywiodłem w niniejszym uzasadnieniu w tej sprawie wystąpiła przesłanka nieważności z art. 183 § 2 pkt 4 P.p.s.a. ze względu na udział w składzie orzekającym osób które nie miała prawa do orzekania.
-----------------------
2