II FSK 173/23

II FSK 173/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-10-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-02-02
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Aleksandra Wrzesińska- Nowacka /sprawozdawca/
Jerzy Płusa /przewodniczący/
Paweł Kowalski
Symbol z opisem
6113 Podatek dochodowy od osób prawnych
Hasła tematyczne
Podatek dochodowy od osób prawnych
Sygn. powiązane
I SA/Sz 439/22 - Wyrok WSA w Szczecinie z 2022-11-17
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i decyzję II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 1800
art. 9a, art. 11 ust. 1- 3,
Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Płusa, Sędziowie Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska-Nowacka (sprawozdawca), Sędzia WSA (del.) Paweł Kowalski, Protokolant Hubert Oleszczuk, po rozpoznaniu w dniu 15 października 2025 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej S. sp. z o.o. z siedzibą w Z. obecnie: A. sp. z o.o. z siedzibą w T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 17 listopada 2022 r. sygn. akt I SA/Sz 439/22 w sprawie ze skargi "D." sp. z o.o. z siedzibą w Z. obecnie: A. sp. z o.o. z siedzibą w T. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie z dnia 24 maja 2022 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych za 2017 r. 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości; 2) uchyla zaskarżoną decyzję, 3) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie na rzecz A. sp. z o.o. z siedzibą w T. kwotę 1827 (tysiąc osiemset dwadzieścia siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
1. Wyrokiem z 17 listopada 2022 r., I SA/Sz 439/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę D[...] Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Z.(obecnie A[...] spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w T.) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie z dnia 24 maja 2022 r. nr [...]; [...] w przedmiocie określenia straty w podatku dochodowym od osób prawnych za 2017 r. Uzasadnienie tego wyroku oraz inne powołane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w bazie orzeczeń (https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
2. Przebieg postępowania podatkowego
2.1. Zaskarżoną decyzją Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie (dalej: "DIAS") utrzymał w mocy decyzję Naczelnika [...] Urzędu Celno-Skarbowego w S. (dalej "NZUC-S") z 24 sierpnia 2021 r. określającą stronie stratę w podatku dochodowym od osób prawnych za rok podatkowy (od 1 stycznia 2017 r. do 31 grudnia 2017 r.) w kwocie 343 843,80 zł. Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 24 oraz 233 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 1540 ze zm.; dalej "o.p."), art. 11 ust. 1, ust. 2 pkt 1 oraz ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1888 ze zm.; dalej "u.p.d.o.p."), § 12 ust. 1 i 2 Rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 10 września 2009 r. w sprawie sposobu i trybu określania dochodów w drodze oszacowania oraz sposobu i trybu eliminowania podwójnego opodatkowania osób prawnych w przypadkach korekty zysków podmiotów powiązanych (Dz.U. z 2014 r. poz. 1186; dalej "rozporządzenie MF").
2.2. W trakcie kontroli dotyczącej prawidłowości naliczenia i deklarowania zobowiązań podatkowych w podatku dochodowym od osób prawnych za 2017 r. NZUC-S stwierdził m.in., że strona skarżąca zaniżyła przychody o 2 396 211 zł w wyniku zastosowania nierynkowej ceny udziałów K. B. S. Sp. z o.o. (dalej "K.B.S. Sp. z o.o.", "K.B.S."). W związku ze złożonymi przez podatniczkę zastrzeżeniami do protokołu kontroli, postanowieniem z 12 listopada 2019 r. NZUC-S wszczął postępowanie podatkowe, zakończone utrzymaną przez organ odwoławczy decyzją. Spółka złożyła odwołanie od ww. decyzji.
2.3. Organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu wskazał, że przedmiotem sporu jest zakwestionowanie ceny sprzedaży udziałów w K.B.W. Sp. z o.o. dokonanej przez stronę na rzecz M. Ł. (dalej: "Ł.M") 19 października 2017 r. M.Ł. był udziałowcem skarżącej spółki. Przy określaniu wartości jednego udziału w K.B.W. Sp. z o.o. strona zastosowała metodę wyceny udziałów stosowaną przy wycenie przedsiębiorstwa (metodę aktywów netto opartą o bilans sporządzony na 30 czerwca 2017 r.). Na postawie takich wartości, jak suma zobowiązań i rezerw na zobowiązania strona ustaliła wartość przedsiębiorstwa w wysokości 3 541 882,08 zł (17 475 127,07 zł – 13 933 244,99 zł). Przyjęcie tej wartości przedsiębiorstwa oraz wielkości udziałów w spółce, które należały do strony na 19 października 2017 r. (tj.: 37,48%), pozwoliło jej na ustalenie, ze cena za jeden udział wynosi 35,64 zł. W ocenie DIAS przy sprzedaży udziałów K.B.W. Sp. z o.o. strona nie zastosowała ceny odpowiadającej cenie rynkowej, a w konsekwencji organ odwoławczy zakwestionował wysokość przychodu uzyskanego przez stronę z tytułu sprzedaży udziałów w K.B.W. Sp. z o.o. na rzecz M.Ł. Transakcja sprzedaży udziałów w K.B.W. Sp. z o.o. na rzecz M.Ł. była dokonana między podmiotami powiązanymi w rozumieniu art. 11 ust. 4 pkt 2 u.p.d.o.p. oraz zaistniały przesłanki wyszczególnione w art. 11 ust. 1 u.p.d.o.p., w związku z czym zastosowanie w sprawie powinna znaleźć jedna z metod szacowania dochodów określonych w art. 11 ust. 2 u.p.d.o.p. Ten ostatni przepis nakazuje do oszacowania dochodu z tytułu transakcji z podmiotami powiązanymi zastosować jedną z tzw. metod tradycyjnych (metodę porównywalnej ceny niekontrolowanej, ceny odsprzedaży i rozsądnej marży "koszt plus"). Jeżeli nie jest możliwe zastosowanie wskazanych metod stosuje się metodę zysku transakcyjnego (art. 11 ust. 3 u.p.d.o.p.). W ocenie organu odwoławczego, w oparciu o ustalone okoliczności faktyczne sprawy i zebrany materiał dowodowy, dla ustalenia wartości rynkowej kwestionowanej transakcji, NZUC-S zasadnie zastosował metodę porównywalnej ceny niekontrolowanej, wskazaną w art. 11 ust. 2 pkt 1 u.p.d.o.p. Ocena wyceny pojedynczego udziału K.B.W. Sp. z o.o. nie może się odbyć z pominięciem analizy kondycji finansowej tego podmiotu. Wysoka pozycja K.B.W. Sp. z o.o. na rynku piwowarskim oraz wysokie wskaźniki finansowe powinny znaleźć odzwierciedlenie przy wycenie i następnie sprzedaży udziałów K.B.W. Sp. z o.o., której strona dokonała 19 października 2017 r. na rzecz M.Ł. W efekcie organ odwoławczy uznał decyzję organu pierwszej instancji za zgodną z przepisami prawa materialnego. Jego zdaniem NZUC-S adekwatnie wytypował transakcje, które stanowiły w praktyce bazę porównawczą dla transakcji sprzedaży udziałów K.B.W. Sp. z o.o. przez stronę na rzecz M.Ł., tj.:1) podwyższenie kapitału zakładowego K.B.W. Sp. z o.o. z 26 kwietnia 2017 r., w wyniku którego spółka objęła 13 150 nowych udziałów o cenie nominalnej 100,00 zł każdy, 2) sprzedaż 1 700 udziałów przez M. G. (dalej "M.G.") na rzecz M. W. (dalej "M.W.") 5 września 2017 r., w przypadku której cena jednego udziału wyniosła 150,00 zł, 3) sprzedaż 2 300 udziałów przez M.G. na rzecz M.W. 8 listopada 2017 r., w przypadku której cena jednego udziału wyniosła 150,00 zł. Za zasadne DIAS uznał wykluczenie z bazy porównawczej transakcji przeprowadzonej 11 października 2017 r. pomiędzy M.Ł. a M.W., gdzie cena za jeden udział wyniosła 36,00 zł, ze względu na nieprzedstawienie przez stronę argumentów, które wskazywałyby, że ta operacja gospodarcza posiadała jakiekolwiek ekonomiczne uzasadnienie. W ocenie organu odwoławczego, NZUC-S przy szacowaniu ceny transakcji prawidłowo uznał więc, że dla ustalenia rynkowego poziomu ceny transakcji sprzedaży udziałów właściwe jest przyjęcie wartości 100,00 zł za jeden udział.
3. Przebieg postępowania przed sądem pierwszej instancji
3.1. W skardze na decyzję DIAS spółka, zaskarżając ją w całości, zarzuciła naruszenie:
1) art. 11 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.p.d.o.p. oraz § 6 i § 12 rozporządzenia MF poprzez oszacowanie dochodu spółki przy zastosowaniu metody porównywalnej ceny niekontrolowanej w sytuacji, gdy w sprawie nie było możliwe zastosowanie ani metody porównywalnej ceny niekontrolowanej, ani żadnej z innych podatkowych metod szacowania dochodu określonych w u.p.d.o.p. i rozporządzeniu MF, a w konsekwencji nieuprawnione zakwestionowanie zastosowania metody aktywów netto dla wyceny sprzedawanych udziałów;
2) art. 120, art. 121 § 1, art. 122 i art. 187 o.p., mające istotny. wpływ na wynik sprawy, poprzez niewyczerpujące rozpatrzenie całego materiału dowodowego i błędną ocenę dowodów zebranych w sprawie, skutkującą dokonaniem błędnych ustaleń faktycznych i uznanie, że zebrany w sprawie materiał potwierdza wnioski organów podatkowych pierwszej i drugiej instancji;
3) art. 24 o.p. poprzez nieuprawnione zastosowanie tego przepisu będące skutkiem uznania, że skarżąca w 2017 r. poniosła stratę w wysokości innej niż wysokość straty wykazana w zeznaniu CIT-8 za rok 2017 r.
Mając na uwadze powyższe naruszenia prawa skarżąca wniosła o: uchylenie decyzji organu odwoławczego w części, w jakiej utrzymuje w mocy decyzję Naczelnika w części, w jakiej organ ten uznał, że skarżąca zaniżyła przychód ze sprzedaży udziałów w spółce K.B.W. Sp. z o.o. dokonanej przez skarżącą na rzecz M.Ł. 19 października 2017 r. i określił wysokość straty w podatku dochodowym od osób prawnych za rok podatkowy trwający od 1 stycznia 2017 r. do 31 grudnia 2017 r. w kwocie 343 843,80 zł oraz o zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
3.2. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
4. Wyrok sądu pierwszej instancji
Sąd meriti przytoczył treść art. 11 u.p.d.o.p. i wskazał, że przepis ten reguluje zagadnienie tzw. cen transakcyjnych stosowanych między podmiotami powiązanymi. Celem tej regulacji jest zabezpieczenie interesów Skarbu Państwa przed takimi działaniami podatników, które polegają na stosowaniu we wzajemnych transakcjach cen odbiegających od rynkowych, po to aby osiągnąć korzystny dla siebie rezultat podatkowy. Ustawodawca w przepisach regulujących powyższe zagadnienie eksponuje zasadę stosowania ceny rynkowej. Gdy transakcja odbiega od warunków, jakie są ustalanie między podmiotami niezależnymi, w porównywalnych okolicznościach, to w przypadku wystąpienia również innych okoliczności wskazanych w art. 11 u.p.d.o.p. organ podatkowy może wymagać dokonania korekty zysku. Art. 11 ust. 1 w zw. z art. 11 ust. 4 u.p.d.o.p. znajduje zastosowanie w przypadku kumulatywnego spełnienia trzech warunków: 1) istnienia między kontrahentami powiązań, o których mowa w art. 11 ust. 1 pkt 1-3 albo w ust. 4 pkt 1 lub 2 u.p.d.o.p.; 2) wpływu tych powiązań na ustalenie lub narzucenie warunków, różniących się od warunków, które ustaliłyby między sobą niezależne podmioty; 3) niewykazywania przez podatnika dochodów lub wykazywanie dochodów niższych od tych, jakich należałoby oczekiwać, gdyby powyższych powiązań nie było. Łączne spełnienie wszystkich trzech przesłanek, umożliwia określenie dochodu podatnika w drodze oszacowania (art.11 ust. 2 u.p.d.o.p.).
W tej sprawie zrealizowanie pierwszego warunku zastosowania mechanizmu cen transferowych nie jest przedmiotem sporu. Na 18 października 2017 r. skarżąca – której jedynym udziałowcem jest M.Ł. , posiadała 36,99 % udziałów w KBS Spółce z o.o. Skarżąca kwestionuje spełnienie drugiej, a w konsekwencji również trzeciej z przesłanek zastosowania normy wyrażonej w art. 11 u.p.d.o.p.
Sąd a quo wskazał, że ustalenie spełnienia drugiego z ww. warunków, wymagało ustalenia, czy zawarcie danej, konkretnej transakcji odpowiada warunkom rynkowym (jest przy tym racjonalne gospodarczo dla podatnika), czy też jest raczej wynikiem decyzji podjętej wewnątrz grupy, kreującej relacje gospodarcze odbiegające od tych, jakie ustaliłyby podmioty niepowiązane. Gospodarczą racjonalność transakcji należy oceniać przez pryzmat korzyści, jaką może uzyskać z transakcji określony podmiot, w tym także postrzeganej jako racjonalność uzgodnionej ceny transakcyjnej. Korzyść może mieć charakter bezpośredni lub pośredni. Poza zakresem rozważań nie można jednakże pozostawić prawa przedsiębiorców do samodzielnego i swobodnego kształtowania form swojej gospodarczej aktywności. Tym samym należy uwzględnić różne porównywalne zdarzenia, jakie występują w obrocie gospodarczym w tożsamym czasie, w tym również formy porozumień prowadzących do bardziej efektywnej polityki zarządzania. Nadto, dokonując porównania warunków transakcji zawieranych przez podmioty powiązane, z podobnymi transakcjami zawieranymi przez podmioty niepowiązane, należy mieć na uwadze, że różnice między parametrami jednych i drugich operacji gospodarczych mogą być wynikiem ich specyfiki ekonomicznej (np. różnego rozkładu kosztów, ryzyka, różnych funkcji, uwarunkowań formalnych itp.). Stąd też, przy wykorzystaniu metody porównawczej, nieporozumieniem jest poszukiwanie idealnie porównywalnych transakcji dokonywanych przez podmioty niepowiązane. Można co najwyżej mówić o podobnych transakcjach i podobnych sytuacjach. Sąd meriti zauważył dalej, że analiza porównawcza stosownie do § 6 ust. 1 rozporządzenia M.F. jest obligatoryjna dla organów podatkowych i powinna poprzedzać wybór metody szacowania. Z § 6 ust. 1 rozporządzenia M.F. wynika, że przy przeprowadzaniu analizy porównywalności transakcji między podmiotami powiązanymi z transakcjami dokonywanymi przez podmioty niezależne należy uwzględnić różnice w zakresie ekonomicznie istotnych cech porównywanych transakcji, w stopniu, w jakim cechy te mogą mieć wpływ na wartość rynkową ustaloną w tych transakcjach. Czynniki, za pomocą których można określić porównywalność transakcji, zostały wymienione w rozporządzeniu przykładowo i są to m.in.: cechy przedmiotu transakcji; cechy podmiotów transakcji; warunki transakcji; warunki ekonomiczne występujące w czasie i miejscu, w których dokonano transakcji; strategię gospodarczą.
Sąd pierwszej instancji uznał, że organ w tej sprawie przeprowadził szczegółową analizę porównawczą. Do porównania transakcji przyjął dane, które dotyczyły transakcji sprzedaży udziałów oraz podwyższenia kapitału zakładowego w K.B.S. Spółce z o.o., przeprowadzonych w latach 2012- 2018, w tym pomiędzy M.G. a M.W., M.Ł. a M.W., kondycji finansowej tego podmiotu, pozycję na rynku. Sąd podzielił konstatację organu, że przy wycenie wartości udziałów opartej o wartość aktywów netto, spółka pominęła wartość kapitału ludzkiego, silną już w tamtym okresie pozycję marki producenta piw, docenianą przez konsumentów oraz jury branżowych konkursów, a także rozpoznawalność na rynku. Jak wynika bowiem z przekazanego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w Z. rachunku zysków i strat za rok obrotowy 2016 podmiot ten wykazał stratę w kwocie 1 376 812,71 zł. Z kolei w zeznaniu CIT-8 za 2017 rok K.B.S. wykazał dochód w wysokości 961 224,85 zł. Ponadto, z wniosku do Naczelnika Urzędu Skarbowego w Z. o rozłożenie na raty zapłaty zaległości podatkowej wynika, że w K.B.S. nastąpiło znaczne odbicie wskaźników finansowych i rokowania co do przyszłych wyników firmy (były one bardzo pozytywne). Wysoką pozycję na rynku potwierdzają liczne nagrody konsumenckie w konkursach piwowarskich, K.B.S. posiada znaczną rozpoznawalność marki na rynku, wysoko wykwalifikowanych pracowników, patenty. Skoro wystąpienie NZUC-S do naczelników urzędów skarbowych i dyrektorów urzędów celno-skarbowych w Polsce nie dało rezultatów w postaci pozyskania informacji dotyczących porównywalnych transakcji o parametrach tożsamych lub zbliżonych do transakcji z 19 października 2017 r. to zgodzić się należy z organem, że porównywalne do transakcji sprzedaży udziałów K.B.S. na rzecz M.Ł. będą miały transakcje na udziałach K.B.S. Sp. z o.o. przeprowadzone w 2017 r. (uzasadnione przedziałem czasowym transakcji) a dotyczące sprzedaży, a także objęcia udziałów w tym: 1) podwyższenie kapitału zakładowego K.B.S. z 26 kwietnia 2017 r., poprzez utworzenie nowych 13 150 udziałów o łącznej wartości 1 315 000,00 zł, przy wartości za jeden udział w wysokości 100,00 zł, 2) umowa sprzedaży udziałów z 5 września 2017 r., na podstawie której M.G. sprzedał M.W. łącznie 4.000 udziałów w K.B.S. o wartości nominalnej 100,00 zł, wartość jednego udziału wyniosła 150,00 zł, 3) umowa sprzedaży udziałów z 8 listopada 2017 r., na podstawie której M.G. sprzedał M.W. 2.300 udziałów w B. za cenę 345 000,00 zł, cena za jeden udział wyniosła 150,00 zł.
W związku z negowaniem przez skarżącą porównywalności transakcji z ceną sprzedaży na poziomie 150 zł, zgodzić się należy z oceną DIAS, że podnoszone okoliczności (chęć odsunięcia M.G. od podejmowania decyzji, które według skarżącej miały wpływ na cenę) nie zostały poparte żadnymi dowodami na potwierdzenie tego, że zarząd K.B.S. Sp. z o.o. podejmował nieskuteczne ale także jakiekolwiek kroki, które zmierzały do odwołania i wykreślenia prokury samoistnej M.G. (w oparciu o przepisy Kodeksu spółek handlowych) - np. wniosku do Krajowego Rejestru Sądowego o wykreślenie go z tej funkcji i ewentualnej odmowy wykreślenia prokury.
Za takie porównywalne transakcje uznać należy, zdaniem sądu meriti, także objęcie udziałów w wyniku podwyższenia kapitału. Cechą wspólną obu transakcji jest przepływ środków pieniężnych, wniesiono bowiem wkład pieniężny. Efekt przy nabyciu udziałów w drodze kupna czy ich objęcia w wyniku podwyższenia udziałów jest taki sam - jest to wejście w posiadanie udziałów konkretnego podmiotu. Sąd a quo zgodził się również ze stanowiskiem organu, że transakcja, która wynikała z umowy sprzedaży udziałów z 11 października 2017 r., na podstawie której M.Ł. sprzedał M.W. 15 000 udziałów za cenę 540 000,00 zł nie spełniała kryteriów porównywalności z uwagi na cenę udziału na poziomie 36 zł, znacznie odbiegającą od innych cen sprzedaży udziałów w 2017r. nieuzasadnioną wynikami finansowymi K.B.S. Nie było uzasadnienia dla tej operacji także z tego powodu, że M.Ł. 11 października 2017 r. sprzedał 15 000 udziałów M.W. w cenie 36,00 zł za udział, a 19 października kupił 37 230 udziałów od skarżącej w cenie 35,64 zł. Uzasadnienie ekonomiczne takiej transakcji nie wynikało z wyjaśnień skarżącej czy samej umowy. Ponadto cena przyjęta przez kontrahentów, czyli 36,00 zł za jeden udział znacząco odbiegała od ceny nominalnej takiego udziału - czyli 100,00 zł, a także od cen przyjmowanych w innych, wcześniejszych bądź późniejszych transakcjach. Zawierane one były czy to w tym samym roku - umowy między M.G. a M.W. z 5 września 2017 r. i 8 Iistopada 2017 r., czy w latach ubiegłych (na co wskazał organ pierwszej instancji), to jest 18 czerwca 2015 roku, gdzie cena sprzedaży jednego udziału wynosiła 123,77 zł i 2 grudnia 2011 roku - przy cenie równej wartości nominalnej udziałów, tj. 100,00 zł za udział.
Za zakwestionowaniem tej transakcji jako porównywalnej przemawia także zdaniem sądu pierwszej instancji okoliczność, inwestowania w infrastrukturę oraz konsekwentnej realizacji strategii gospodarczej K.B.S. zorientowanej na odzyskanie dawnej renomy a w konsekwencji sukcesy na konkursach piwowarskich, znaczny wzrost sprzedaży produktów, osiąganie zysków. Prowadzić to musi do wniosku, że ceny udziałów takiej spółki winny rosnąć, a nie spadać.
Organy badały przy tym, czy zakwestionowana transakcja była racjonalna gospodarczo dla podatnika, czy to z uwagi na korzyść o charakterze bezpośrednim lub pośrednim. Gospodarczą racjonalność transakcji należy oceniać, w ocenie sądu, przez pryzmat korzyści, jaką może uzyskać z transakcji określony podmiot. Wbrew zarzutom skargi organ dokonał obiektywnej analizy wszystkich okoliczności sprawy, w tym badał umowę inwestycyjną z 19 października 2017 r. - zawartą przez M.Ł. (który był jedynym udziałowcem skarżącej) a U[...] S.A. Warunkiem tego nabycia udziałów skarżącej od M.Ł. przez wskazanego wyżej inwestora było sprzedanie przez skarżącą posiadanych udziałów w K.B.S. Sp. z o.o. (to jest 37 230 udziałów o łącznej nominalnej wartości 3 723 000,00 zł), a także cesja wierzytelności z tytułu sprzedaży udziałów na rzecz U[...] S.A., a następnie potrącenie z jej wierzytelnością wierzytelności M.Ł., która wynikała ze sprzedaży udziałów skarżącej; fakt nabywania sukcesywnie udziałów w K.B.S. w latach 2014-2017; ostatnie nabycie udziałów (13 150 udziałów o wartości nominalnej po 100,0 zł, o łącznej wartości: 1 315 000,00 zł) w drodze podwyższenia kapitału, które miało miejsce 26 kwietnia 2017 r.; powody, dla których skarżąca dokonała zakupu udziałów w K.B.S. Spółce z o.o. w drodze podwyższenia kapitału tj. wymagania banku, który finansował działalność B.; zainteresowanie U[...] S.A. zakupem sieci sklepów, które były własnością skarżącej, jednak z wyłączeniem udziałów w K.B.S. Sąd meriti podkreślił, że szersze przytoczenie kontekstu spornej transakcji, także okoliczności prowadzących do jej zawarcia, jest elementem obowiązkowej analizy porównawczej i służyło wykazaniu, że taka transakcja sprzedaży udziałów z 19 października 2017 r. nie miała racji bytu w warunkach rynkowych, a wiec między podmiotami niepowiązanymi. Odnosząc się do warunków transakcji, nie można bowiem abstrahować od okoliczności towarzyszących, w szczególności poprzedzających samo zawarcie spornej transakcji, które w ogóle umożliwiły kształtowanie relacji między stronami, jakie zostały stwierdzone w niniejszej sprawie.
Sąd wskazał, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zawarte jest porównanie i analiza konkretnych okoliczności i to one dały odpowiedź na pytanie, czy zastosowana cena kwestionowanej przez organy transakcji (w odniesieniu do podmiotu powiązanego), odpowiadała warunkom rynkowym, odnoszącym się do cen transakcji zawieranych przez podmioty niepowiązane, szczególnie w kontekście podnoszonych przez stronę okoliczności dotyczących kalkulacji ceny udziału. Sąd nie podzielił stanowiska skarżącej, że nowy udziałowiec dokonał własnej wyceny, aby uznać, czy transakcja nie uszczupli majątku spółki w sposób nieuprawniony (sprzedaż po zaniżonej cenie). Trudno zatem uznać, aby w warunkach rynkowych uczestnik obrotu nie kierował się w swoich poczynaniach racjonalnością i względami ekonomicznymi.
Zdaniem sądu a quo organ odniósł się do argumentów skarżącej ukierunkowanych na wykazanie rynkowości zakwestionowanej transakcji. W sposób odpowiadający prawu wykazano, że warunki realizacji badanej transakcji na skutek istniejących powiązań różniły się od warunków, które ustaliłyby między sobą niezależne podmioty. W konsekwencji tych warunków skarżąca wykazała do opodatkowania dochody niższe od tych, jakich należałoby oczekiwać, gdyby powiązania nie istniały. Organ opierając się na przedstawionych danych porównawczych, wykazał miarodajność porównywanych transakcji (podmiotów). Wbrew zarzutom skargi odniósł się także do strategii gospodarczych stosowanych przez podmioty, również w kontekście oceny znaczenia tych czynników dla możliwości porównania. Dokonana przez organy podatkowe analiza zebranego w sprawie materiału dowodowego wykazuje jednoznacznie, że istniejące powiązania, miały wpływ na ustalenie warunków transakcji, różniących się od warunków, które ustaliłyby między sobą niezależne podmioty. W świetle dotychczasowych rozważań nie może już budzić wątpliwości, że skutkiem badanej transakcji jest erozja podstawy opodatkowania skarżącej, objęta dyspozycją przepisu art. 11 ust. 1 u.p.d.o.p..
Skoro wykazano spełnienie się łącznie trzech przesłanek wynikających z art. 11 u.p.d.o.p., w wersji obowiązującej w 2017 r., organ podatkowy był uprawniony do dokonania określenia dochodu podatnika w drodze oszacowania. Samo oszacowanie, ze swej istoty, musi mieć na celu wskazanie podlegających mu wartości w sposób najbardziej zbliżony do rzeczywistych wielkości, dlatego też nie może abstrahować od konkretnych okoliczności związanych z analizowanymi zdarzeniami. Zadaniem organu było, skorygowanie ceny za udziały, w ramach zawartej umowy, której warunki, w wyniku wykazanych powiązań stron, zostały ukształtowane w sposób odbiegający od rynkowych. Przyjęcie zatem ceny na poziomie 100 zł za udział nie budzi wątpliwości. Sąd podkreślił, że w art. 11 ust. 2 u.p.d.o.p. wymieniono trzy podstawowe metody szacowania dochodu podmiotu powiązanego, nie wprowadzono jednak pomiędzy nimi żadnej hierarchii. Z punktu widzenia tego przepisu metody te są zatem równorzędne. Z kolei, jak wynika z art. 11 ust. 3 u.p.d.o.p., jeżeli nie jest możliwe zastosowanie metod wymienionych w ust. 2, stosuje się metodę zysku transakcyjnego. W celu oszacowania dochodu, stosuje się wyłącznie metody, o których mowa w § 12-18 rozporządzenia M.F., z zachowaniem zasad określonych w rozdziałach 2, 5 i 5a tego rozporządzenia, a oszacowany w ten sposób dochód uznaje się za odpowiadający wartości rynkowej. Do oszacowania dochodu należy zastosować metodę najbardziej adekwatną dla danych okoliczności, która pozwala w możliwie precyzyjny sposób ustalić wartość rynkową zastosowanych ceny udziału. Wybór konkretnej metody szacowania winien uwzględniać w szczególności dostępność wiarygodnych informacji i porównywalność transakcji lub podmiotów w nich uczestniczących. Dla zastosowania metody porównywalnej ceny niekontrolowanej konieczne jest zapewnienie bardzo wysokiego stopnia porównywalności warunków oraz przedmiotu transakcji, tj. tych samych produktów, porównywalnego wolumenu transakcji, tego samego etapu łańcucha dystrybucji oraz podobnego rynku geograficznego. Zdaniem sądu w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przedstawiono dostateczne powody, dla których uznano, że w analizowanym przypadku zastosowanie znajdzie metoda porównawczej ceny niekontrolowanej. Organy podatkowe uzasadniły przekonywująco dokonany przez siebie wybór. Brak było na terenie Polski transakcji o parametrach tożsamych czy zbliżonych do transakcji przeprowadzonych na udziałach K.B.S. Tak więc uzasadniając wybór metody organ wskazał, że uwzględnia ona rezultaty analizy porównawczej i odzwierciedla najpełniej specyfikę badanej transakcji, przede wszystkim zaś to, że udziały K.B.S. były przedmiotem transakcji.
Sąd meriti nie podzielił zarzutów skarżącej, że organ mógł zastosować inną metodę, w tym metodę Discounted Cash Flow (DCF), opartą na przyszłych prognozowanych zdyskontowanych przepływach pieniężnych czy metodę mnożnikową, opartą o wynik EBIDTDA. Sama skarżąca bowiem podkreślała, że metoda Discounted Cash Flow, z uwagi na ujemne przepływy pieniężne K.B.S. sp. z o. o. w przeszłości i wysokie ryzyko co do trafności oceny przepływów pieniężnych w przyszłości, nie może być w tym przypadku zastosowana. Metodę mnożnikową, opartą o wynik EBIDTDA, skarżąca również odrzuciła z uwagi na uzyskanie przy jej zastosowaniu ujemnej wartości udziałów.
Zdaniem sądu organy podatkowe w niniejszej sprawie w sposób prawidłowo zinterpretowały i zastosowały obowiązujące w kontrolowanym okresie przepisy ustawy podatkowej - u.p.d.o.p. oraz wydanego na ich podstawie rozporządzenia w sprawie cen transferowych. Ocena zaistnienia przesłanek do szacowania dochodu skarżącej na podstawie art. 11 u.p.d.o.p., nie jest dowolna, lecz jest oparta na racjonalnych przesłankach, zgodnie z zasadami logiki oraz doświadczenia życiowego, w pełni więc odpowiada wymaganiom z art. 191 o.p. Nie można też przyjąć, że ocena materiału dowodowego była wybiórcza. Była ona niewątpliwie selektywna, ale nie jest przecież możliwe ustalenie okoliczności faktycznych na podstawie sprzecznych czy wykluczających się dowodów, które należy poddać ocenie i wartościowaniu, jak to miało miejsce w kontrolowanej sprawie. Wbrew stanowisku skarżącej zaskarżona decyzja nie narusza wskazanych w skardze przepisów postępowania to jest art. 122, art. 187 § 1, art. 188, art. 191 w związku z art. 233 § 1 pkt 1 o.p. w takim zakresie, by naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zaprezentowana w zaskarżonej decyzji ocena materiału dowodowego została utrzymana w płaszczyźnie oceny swobodnej, a więc pozostającej pod ochroną prawa, bo uwzględnia całokształt ujawnionych w sprawie okoliczności faktycznych, została przeprowadzona w oparciu o zasady logiki i doświadczenia życiowego oraz została przekonywująco uzasadniona.
5. Skarga kasacyjna i stanowiska stron
5.1. Od opisanego powyżej wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie skargę kasacyjną wywiodła skarżąca spółka. Zaskarżając to orzeczenie w całości, spółka zarzuciła temu orzeczeniu:
I. na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm., dalej jako "p.p.s.a."), naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 11 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.p.d.o.p. oraz § 6 i § 12 rozporządzenia MF poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji stwierdzenie, że w sprawie możliwe jest oszacowanie dochodu spółki przy zastosowaniu metody porównywalnej ceny niekontrolowanej, podczas gdy w sprawie nie było możliwe zastosowanie ani metody porównywalnej ceny niekontrolowanej, ani żadnej z innych podatkowych metod szacowania dochodu określonych w u.p.d.o.p. i rozporządzeniu MF, a w konsekwencji nieuprawnione było zakwestionowanie zastosowania metody aktywów netto dla wyceny sprzedawanych udziałów;
II. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 11 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.p.d.o.p. oraz § 6 i § 12 rozporządzenia MF, polegające na tym, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w wyniku niewłaściwej wykładni prawa materialnego, a w konsekwencji nieprawidłowej kontroli legalności działalności administracji publicznej nie zastosował środka określonego w art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. i oddalił skargę, utrzymując tym samym w mocy decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie, która nie odpowiada prawu;
2) art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 120, art. 121 § 1, art. 122 i art. 187 o.p. polegające na tym, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej nie zastosował środka określonego w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. i utrzymał w mocy decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie, która została wydana z poważnym naruszeniem art. 120, art. 121 § 1, art. 122 i art. 187 o.p., polegającym na niewyczerpującym rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i dokonaniu błędnej oceny dowodów zebranych w sprawie, skutkującej dokonaniem błędnych ustaleń faktycznych i uznaniem, że zebrany w sprawie materiał potwierdza wnioski organów podatkowych pierwszej i drugiej instancji, podczas gdy stan faktyczny nie dawał podstaw do zastosowania w sprawie ani metody porównywalnej ceny niekontrolowanej, ani żadnej z innych podatkowych metod szacowania dochodu określonych w u.p.d.o.p. i rozporządzeniu MF, a w konsekwencji nie dawał podstaw do zakwestionowania zastosowania metody aktywów netto dla wyceny sprzedawanych udziałów;
3) art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 24 o.p., polegające na tym, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej nie zastosował środka określonego w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. i utrzymał w mocy decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie, która została wydana z poważnym naruszeniem art. 24 o.p. polegającym na nieuprawnionym zastosowaniu tego przepisu, będącym skutkiem uznania, że spółka D[...] w 2017 r. poniosła stratę w wysokości innej niż wysokość straty wykazana w zeznaniu CIT-8 za rok 2017.
Skarżąca spółka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie, o zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania (w tym kosztów zastępstwa procesowego), według norm przepisanych oraz o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
5.2. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych, jak również o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
5.3. W toku postępowania sądowoadministracyjnego w miejsce skarżącej spółki wstąpiła spółka S[...] sp. z o.o. z siedzibą w Z., która połączyła się z D[...] spółką z ograniczoną odpowiedzialnością poprzez jej przejęcie. Obecnie spółka S[...] działa pod firmą A[...] spółka z o.o. i ma siedzibę w T.
5.4. Na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym pełnomocnicy stron podtrzymali dotychczas zajęte stanowisko.
6. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy.
6.1. Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach kasacyjnych, wymienionych w art. 174 p.p.s.a. Częściowo zarzuty procesowe stanowią powtórzenie zarzutów naruszenia prawa materialnego, z tą jedynie różnicą, że połączono je z przepisami określającymi środek kontroli, jaki sąd powinien zastosować w przypadku stwierdzenia istotnego naruszenia prawa materialnego. Z tego powodu Naczelny Sąd Administracyjny odniesie się do nich łącznie. Jedynie jeden zarzut – naruszenia art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 120, art. 121 § 1, art. 122 i art. 187 o.p. – jest zarzutem wyłącznie procesowym. Nie jest on do końca precyzyjny, powołany jako naruszony art.187 o.p. składa się z kilku jednostek redakcyjnych , strona nie wskazała , której z nich zarzut dotyczy. Uzasadnienie skargi kasacyjnej dotyczy wyłącznie naruszenia art.122 o.p. i niewyjaśnienia powodu transakcji sprzedaży udziałów zawartej między M.W i M.G. poprzez niesprawdzenie zapisów w Krajowym Rejestrze Sądowym dotyczących prokury samoistnej K.B.S. spółki z o.o. Istotnie, organ uznał wyjaśnienia spółki co do powodów zbycia udziałów przez M.G. za niewiarygodne z uwagi na to, że jego zdaniem K.B.S. mogła podjąć inne działania w celu ograniczenia wpływu M.G. na działalność KBS. Jednak naruszenie to nie mogłoby, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego , mieć istotnego wpływu na wynik sprawy. Zostanie to wyjaśnione w dalszej części uzasadnienia. Zauważyć też należy, że w tym przypadku naruszony mógł być raczej art.191 o.p., dotyczący oceny dowodów. Tego przepisu jednakże w podstawach kasacyjnych nie wymieniono.
6.2. W skardze kasacyjnej, a także w toku postępowania podatkowego i sądowoadministracyjnego, nie był kwestionowany fakt istnienia powiązań (w rozumieniu art. 11 ust. 1 u.p.d.o.p.) między spółką (wówczas jeszcze D[...]) a nabywcą udziałów M.Ł. Strona skarżąca kwestionuje jednak, że doszło do transakcji zbycia udziałów w K.B.S. z zastosowaniem ceny wynikającej z powiązań oraz możliwość zastosowania do szacowania metody porównywalnej ceny niekontrolowanej.
6.3. Stosownie do § 6 ust. 1 rozporządzenia MF ewentualne szacowanie powinno być poprzedzone analizą (zwaną dalej "analizą porównywalności") warunków ustalonych pomiędzy podmiotami powiązanymi oraz badaniem zgodności tych warunków z warunkami, które ustaliłyby między sobą niezależne podmioty, lub warunkami, które ustaliłby dany podmiot z podmiotem niezależnym w porównywalnych okolicznościach sprawy. Za porównywalne uznać można takie transakcje, w których żadna z ewentualnych różnic pomiędzy porównywanymi transakcjami lub pomiędzy podmiotami zawierającymi te transakcje nie mogłaby w sposób istotny wpłynąć na cenę przedmiotu takiej transakcji na wolnym rynku lub można dokonać racjonalnie dokładnych poprawek eliminujących istotne efekty takich różnic (§ 6 ust. 1 rozporządzenia MF). Zgodnie z § 6 ust. 4 rozporządzenia MF przeprowadzenie analizy porównywalności składa się w szczególności z następujących etapów: 1) ogólnej analizy informacji dotyczących podatnika i jego otoczenia gospodarczego; 2) analizy warunków ustalonych lub narzuconych pomiędzy podmiotami powiązanymi, w szczególności na podstawie wykonywanych przez nie funkcji, angażowanych aktywów i ponoszonych ryzyk, w wyniku której należy zidentyfikować czynniki ekonomicznie istotne w badanych okolicznościach sprawy, z uwzględnieniem ust. 3; 3) sprawdzenia, czy istnieje możliwość porównania warunków ustalonych lub narzuconych pomiędzy podmiotami powiązanymi z warunkami stosowanymi przez dany podmiot z podmiotami niezależnymi; 4) identyfikacji i weryfikacji porównywalnych warunków ustalanych przez podmioty niezależne; 5) wyboru metody najbardziej właściwej w danych okolicznościach sprawy z uwzględnieniem zasad określonych w § 3 ust. 2a, a następnie określenia konieczności stosowania wskaźnika zyskowności i wybór jego rodzaju odpowiedniego dla wybranej metody; 6) identyfikacji danych porównawczych dla wybranej metody na podstawie czynników ekonomicznie istotnych, o których mowa w pkt 2, oraz określenia konieczności dokonania poprawek, o których mowa w ust. 2; 7) analizy uzyskanych danych porównawczych.
6.4. Spółka, co również nie jest sporne, dysponowała dokumentacją cen transakcyjnych, o której mowa w art. 9a u.p.d.o.p. i dokumentacja ta została przedstawiona organowi w toku postępowania. Wynika z niej, że cena udziału została określona na podstawie metody majątkowej polegającej na ustaleniu wartości aktywów netto spółki i odjęciu od niej przeznaczonego do podziału zysku, a następnie podzieleniu przez liczbę udziałów, by uzyskać wartość przypadającą na jeden udział. Jest to jedna z możliwych metod, w której wartość akcji lub udziałów w spółce z o.o. utożsamiana jest z wartością przedsiębiorstwa spółki. Możliwe jest zastosowanie metody wyceny aktywów netto, skorygowanych aktywów netto i zdyskontowanych przepływów pieniężnych. Wycena wartości oparta na metodzie aktywów netto (wycena majątkowa) jest jedną z najbardziej popularnych majątkowych metod wyceny przedsiębiorstwa. Metoda opiera szacowaną wartość przedsiębiorstwa na wartości aktywów netto za pomocą danych o pozycjach aktywów i pasywów pochodzących z bilansu wycenianego przedsiębiorstwa na określony dzień. Wycena wartości spółki oparta na metodzie skorygowanych aktywów netto opiera szacowaną wartość przedsiębiorstwa na wartości aktywów netto za pomocą danych o pozycjach aktywów i pasywów pochodzących z bilansu wycenianego przedsiębiorstwa na określony dzień, których wartość zostaje skorygowana w celu osiągnięcia rynkowych wartości składników majątku spółki. Bilans przedsiębiorstwa na dzień wyceny lub dzień zbliżony do dnia wyceny jest podstawą oszacowania wartości aktywów netto. Wycena ta nie uwzględnia się wartości dodanej, jaką stanowi odpowiednie zorganizowanie w całość tych składników majątku. Inną z metod stosowanych przy określeniu wartości udziałów lub akcji jest metoda zdyskontowanych przepływów pieniężnych (inaczej metoda dochodowa). Zakłada ona, że wartość przedsiębiorstwa równa się sumie wartości obecnych (bieżących) przepływów pieniężnych z tytułu posiadania akcji, przy czym stopa dyskontowa stosowana do obliczenia wartości obecnej równa jest tzw. wymaganej stopie zwrotu inwestora. Kluczowym zagadnieniem w metodzie zdyskontowanych przepływów pieniężnych jest określenie, co rozumie się przez pojęcie przepływu z tytułu posiadania akcji. Warianty modelu zakładają wykorzystanie w tym celu np. dywidend wypłacanych przez spółkę lub wolnych przepływów pieniężnych (FCF). Posługując się tą metodą, zazwyczaj prognozuje się przepływy w pewnym przewidywalnym okresie (kilku lat), a następnie zakłada się stałą stopę wzrostu wartości przepływów na pozostały okres. Kolejnym problemem jest wyznaczenie odpowiednio wymaganej stopy zwrotu. W tym celu wykorzystuje się modele analityczne. Można także zastosować metodę mnożnikową opartą o wskaźnik EBITDA. Jest to technika wyceny polegająca na pomnożeniu wartości EBITDA (zysku przed odsetkami, podatkami i amortyzacją) wycenianej firmy przez średni mnożnik EV/EBITDA (wartość przedsiębiorstwa do EBITDA) z branży porównawczej. Pozwala to oszacować wartość rynkową firmy w porównaniu do innych, podobnych przedsiębiorstw.
6.5. Wybrana przez spółkę metoda określenia ceny udziałów nie jest jedną z metod wskazanych w art. 11 ust. 2 i 3 u.p.d.o.p. Jednakże zauważyć należy, że metody wymienione w powołanych przepisach to metody do ustalenia dochodów w drodze oszacowania, a zatem metody, które zobligowany jest stosować organ, kwestionując rynkowość ceny zastosowanej w transakcji między podmiotami powiązanymi. Podatnik może te metody zastosować, jednak nie ma takiego obowiązku. Zastosowanie jednej z metod wymienionych w art. 11 ust. 2 i 3 u.p.d.o.p. ma jedynie ten skutek, że w przypadku wydania przez właściwy organ podatkowy, na podstawie przepisów Ordynacji podatkowej, decyzji o uznaniu prawidłowości wyboru i stosowania metody ustalania ceny transakcyjnej między podmiotami powiązanymi, w zakresie określonym w tej decyzji stosuje się metodę w niej wskazaną (art.11 ust. 3a) lub skutek wynikający z § 4 ust. 4 rozporządzenia MF. Zgodnie z tym przepisem jeżeli podatnik dokonał ustalenia wartości rynkowej przedmiotu transakcji w oparciu o metodę lub metody określone w § 12-14 i przedstawi organom podatkowym lub organom kontroli skarbowej dane, o których mowa w ust. 2, oraz dokumentację podatkową, o której mowa w art. 9a ustawy wymienionej w § 1 ust. 1, a rzetelność i obiektywność przedstawionych danych nie budzi uzasadnionych wątpliwości, organy te dokonują ustalenia wartości rynkowej przedmiotu takiej transakcji, stosując metodę przyjętą uprzednio przez podatnika, chyba że użycie innej metody, w świetle przepisów rozporządzenia, w szczególności rozdziału 2 oraz posiadanych danych, jest bardziej właściwe.
Z samego faktu zastosowania przez spółkę innej metody wyceny wartości udziałów nie można zatem wyprowadzić wniosku, że cena udziałów ustalona w drodze zastosowania metody majątkowej jest nierynkowa. Wadliwe jest zatem stanowisko organu (s.13 decyzji), że organ pierwszej instancji był uprawniony do oszacowania dochodu z transakcji zbycia udziałów w B. z uwagi na to, że dokumentując tę transakcję spółka nie zastosowała przepisów dot. transakcji między podmiotami powiązanymi, w tym dotyczących metod określenia ceny rynkowej. Zarówno w piśmiennictwie (por. M. Gargul, W. Oleś [w:] M. Gargul, W. Oleś, Podatek od czynności cywilnoprawnych. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2024, art. 6.), jak i w orzecznictwie (por. wyroki NSA 21 sierpnia 2013 r., II FSK 2488/11; z 14 lutego 2019 r. II FSK 351/17) metoda przyjęta przez spółkę jest uznawana za metodę prowadzącą do ustalenia ceny rynkowej i za metodę wyceny praw udziałowych (wyrok SN z 12 grudnia 2013 r., I CSK 121/13, OSNC-ZD 2015/2/20). Skarżąca spółka wyjaśniła powody, dla których uznała metodę majątkową za dającą wynik najbliższy rynkowemu, a odrzuciła możliwość zastosowania dwóch pozostałych metod.
6.6. Organy podatkowe zakwestionowały rynkowość ustalonej przez spółkę ceny m.in. z uwagi na nieuwzględnienie przy tej metodzie wartość kapitału ludzkiego, silnej już w tamtym okresie pozycji marki producenta piw, docenianej przez konsumentów oraz jury branżowych konkursów, a także rozpoznawalności na rynku. Istotnie, metoda ta nie uwzględnia tych czynników. Samo jednak stwierdzenie, że tego rodzaju czynników nie uwzględniono przy wycenie nie jest wystarczające do zakwestionowania ceny, skoro przyjęta przez spółkę i dozwolona wycena nie przewidywała ich uwzględnienia.
W ramach analizy porównywalności organy podatkowe wskazały inne transakcje zbycia udziałów, odnoszące się do udziałów K.B.S. i dokonywane w tym samym czasie. Wśród tych transakcji wskazano objęcie przez skarżącą spółkę nowych udziałów w K.B.S. oraz trzy transakcje zbycia udziałów, wszystkie dokonane w tym samym roku podatkowym, co sporna transakcja. Stwierdziły również, że według posiadanych przez nie informacji (od innych organów podatkowych) nie doszło w zbliżonym okresie do innych porównywalnych transakcji.
6.7. Spośród wskazanych przez organ transakcji za transakcję porównywalną nie można, wbrew stanowisku sądu pierwszej instancji, uznać objęcia przez skarżącą nowoutworzonych udziałów w K.B.S. Nie można zaprzeczyć, że w ramach tej transakcji doszło do przepływu środków finansowych, a także że w jej wyniku skarżąca objęła nowe udziały. Przy ocenie porównywalności transakcji nie można jednak pominąć wynikających z Kodeksu spółek handlowych różnych znaczeń pojęcia "udział". Objęcie udziałów nie następuje w następstwie wnoszonych do spółki wkładów, ale jest to czynność samoistna, poprzedzająca wniesienie wkładów lub jednoczesna z tym faktem. Udziały są obejmowane w umowie spółki (jednostronnym akcie założycielskim) lub w odrębnym oświadczeniu w związku z podwyższeniem kapitału zakładowego. W obu przypadkach są to oświadczenia woli. Na pokrycie udziałów trzeba wnieść wkłady. Udział jest więc określoną kwotowo i wyrażoną cyfrą określającą nominał częścią kapitału zakładowego, która musi mieć określoną wartość i nie powinna być wyrażona w ułamku. Kapitał zakładowy jest tworzony z wkładów wspólników wnoszonych do spółki. Wkłady są formą współdziałania, do jakiej wspólnicy muszą się zobowiązać (art. 3 k.s.h.), i powinny być wniesione do momentu zarejestrowania spółki. Mogą też być obejmowane w wyniku podwyższenia kapitału zakładowego. Kapitał zakładowy stanowi określoną wartość zapisaną w bilansie spółki po stronie biernej (pasywa). Określa on obowiązek utrzymania majątku na poziomie, który zgodnie z umową spółka zobowiązana jest utrzymywać przez czas swego istnienia Wniesione do spółki składniki majątkowe stanowią majątek pierwotny będący podstawą funkcjonowania spółki. W toku działalności spółka nabywa nowe składniki majątkowe, które powiększają jej majątek, ale nie wpływa to na wartość kapitału zakładowego. Ten ostatni jako wielkość formalna może być w toku działalności podwyższony lub obniżony do ustawowej granicy. Kapitał zakładowy pełni funkcję celową obejmującą również funkcję gospodarczą (gdy spółka prowadzi taką działalność) i jest podstawą funkcjonowania spółki. Składniki majątkowe wnoszone na kapitał zakładowy "mieszają się" następnie ze składnikami nabywanymi przez spółkę w inny sposób. Udział objęty w powyższym znaczeniu nie jest bezpośrednio desygnatem substratu majątkowego. Skoro na pokrycie udziałów wnosić należy wkłady, to w tym znaczeniu możemy mówić o udziałach kapitałowych. Od pojęcia przedstawionego powyżej (udział jako część kapitału zakładowego i udział jako odpowiadająca wartości wkładu wielkość) odróżnić trzeba udział w spółce. Rozumiemy przez to ogół praw i obowiązków wspólnika, które wynikają z przepisów kodeksu spółek handlowych i umowy spółki Tak rozumiany udział w spółce wiąże się bezpośrednio z udziałem kapitałowym rozumianym jako określona wartość ekonomiczna będąca częścią kapitału zakładowego, odpowiadająca zadeklarowanej przez wspólnika w aktach o zawiązaniu spółki wartości wkładu Udział rozumiany jest również jako prawo podmiotowe wspólnika, będące prawem majątkowym o charakterze względnym, zbywalnym i dziedzicznym (por. A. Kidyba [w:] M. Dumkiewicz, A. Kidyba, Komentarz aktualizowany do art. 1-300 Kodeksu spółek handlowych, LEX/el. 2025, art. 152 i przywołane tam piśmiennictwo). Wartość nominalna udziału jest określana w momencie tworzenia spółki, podwyższenia wartości udziału lub obniżenia jego wartości. W pierwszym przypadku odpowiada ona kwotom wnoszonym na kapitał zakładowy, stanowiąc określoną część tego kapitału przypisaną do wspólnika. W przypadku podwyższenia kapitału zakładowego wartość nominalna odpowiada wartości wniesionych do spółki wkładów na podwyższenie. Wartość nominalna przy obniżeniu obliczana jest w ten sposób, że pierwotna wartość udziału jest pomniejszana o ustaloną kwotę zapisaną w umowie i bilansie. Od wartości nominalnej udziału należy odróżnić wartość bilansową, rzeczywistą i rynkową (por. A. Kidyba [w:] M. Dumkiewicz, A. Kidyba, Komentarz aktualizowany do art. 1-300 Kodeksu spółek handlowych, LEX/el. 2025, art. 152.). Porównując wartość udziałów zbywanych na rzecz innego udziałowca spółki nie można zatem porównywać wartości nominalnej udziałów, objętych przy podwyższeniu kapitału zakładowego z wartością udziałów zbywanych jako prawo podmiotowe majątkowe. Nie są to bowiem transakcje porównywalne (por. wyrok NSA z 11 lutego 2022 , II FSK 1544/20).
6.8. Pozostałe trzy transakcje przyjęte do porównania obejmowały zbycie udziałów w rozumieniu art. 180 – 182 k.s.h. Wszystkie z nich zostały dokonane pomiędzy dotychczasowymi wspólnikami K.B.S., a zatem pod tym względem były porównywalne z transakcją zbycia udziałów przez skarżącą spółkę na rzecz innego udziałowca spółki. Nie oceniono jednakże, wobec znaczącej różnicy między liczbą zbywanych udziałów w poszczególnych transakcjach, czy liczba ta miała wpływ na ustalone warunki transakcji. Nie oceniono także strategii gospodarczej, która była powodem zbycia udziałów. W odniesieniu do transakcji dokonanej przez skarżącą spółkę, ta ostatnia przedstawiła dokumenty, z których wynikało, że poszukiwała nowego inwestora. Ten zaś nie był zainteresowany inwestycją w spółkę produkcyjną (K.B.S.), interesowała go jedynie inwestycja w spółkę mającą zorganizowaną sieć sprzedaży produktów. Zbycie udziałów w K.B.S. było warunkiem zawarcia transakcji nabycia udziałów w skarżącej spółce. Można także wnioskować, że spółka dążyła do nabycia udziałów przez inwestora w krótkim okresie czasu, co uzasadniało także szybkie znalezienie osoby, która udziały K.B.S. od niej kupi. Także sposób zapłaty za udziały był specyficzny – ostatecznie spółka nie otrzymała ceny za zbyte udziały od M.Ł, a przeniosła tę wierzytelność na inwestora, który potrącić miał tę wierzytelność z kwoty należnej M.Ł. za zbyte przez niego udziały w skarżącej spółce. Organy nie kwestionowały tych warunków dokonania transakcji i wynikającej z nich strategii gospodarczej spółki.
Organy zakwestionowały natomiast powód nabycia udziałów przez M.W. od M.G. Nie wyjaśniły jednak, jaki był rzeczywisty powód ich nabycia przez M.W., co powinny były uczynić porównując warunki przyjętych do porównania transakcji. Przy odrzuceniu powodu nabycia udziałów od M.G. nie można jednoznacznie stwierdzić, jakie były powody ustalenia ceny udziału na 150 zł, a tym samym porównać warunków zawarcia obu transakcji, mogących mieć wpływ na cenę udziału.
Podobnie o odniesieniu do transakcji między M.Ł. a M.W. Organy odrzuciły tę transakcję jako porównywalną, choć cena nabycia udziałów (36 zł) była porównywalna z ceną zbycia przyjętą przez skarżącą spółkę, a liczba zbytych udziałów była znacznie wyższa niż w transakcji między M.W. a M.G., przyjętej ostatecznie do porównania. Organy uznały, że sprzedaż i nabycie udziałów w krótkim odstępie czasowym nie miały gospodarczego uzasadnienia. W istocie jednak nie prowadziły żadnego postępowania w celu ustalenia powodu zbycia przez M.Ł. udziałów na rzecz M.W., a tym samym ustalenia ceny za udział w wysokości Odrzucenie transakcji jako porównywalnej nie zostało zatem przez organy dostatecznie uzasadnione, a miało istotny wpływ na wynik analizy porównywalności oraz następczo – na określenie wysokości przychodu z tytułu zbycia udziałów przez skarżącą.
6.9. Z tych powodów zasadny jest zarzut naruszenia przez sąd pierwszej instancji art. 11 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.p.d.o.p. oraz § 6 i § 12 rozporządzenia MF. Sąd bowiem wadliwie zinterpretował te przepisy i niezasadnie stwierdził, że przepisy te zostały prawidłowo zastosowane. Konsekwencją naruszenia powyższych przepisów jest również nieprawidłowe uznanie przez sąd, że art. 24 o.p. miał w tej sprawie zastosowanie. Sąd błędnie uznał, że w analizie porównywalności można było uwzględnić wartość nominalną udziałów objętych w drodze podwyższenia kapitału zakładowego K.B.S. oraz nie ocenił prawidłowo pozostałych przyjętych do porównania transakcji. To zaś wpłynęło na zaakceptowanie przez sąd pierwszej instancji wartości nominalnej udziału jako ceny rynkowej, mimo braku wyjaśnienia, dlaczego nie przyjęto np. średniej kwoty wynikającej ze zbycia udziałów przez M.G. na rzecz M.W. i wartości nominalnej udziału.
6.10. Uznając, że istota sprawy została wyjaśniona w sposób dostateczny dla potrzeb rozstrzygnięcia Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok w całości i na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ podatkowy uwzględni dokonaną w niniejszym wyroku ocenę prawną. Oznacza to powinność przeprowadzenia w pierwszej kolejności prawidłowej analizy porównywalności, bez uwzględnienia w analizie porównywalności wartości nominalnej udziałów, uzupełnienia analizy o ocenę warunków zawarcia przyjętych do porównania transakcji i wyjaśnienia w sposób przekonujący powodów odrzucenia jednej z nich. Wynik analizy porównywalności przesądzać będzie o dalszych czynnościach organu i o możliwości uwzględnienia przy określeniu wysokości straty przychodu ze zbycia udziałów w wysokości odmiennej niż przyjęta przez skarżącą.
6.11. O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 209, art. 200, art. 203 pkt 1, art. 205 § 2 i § 4 p.p.s.a. w zw. z § 2 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 sierpnia 2018 r. w sprawie wynagrodzenia za czynności doradcy podatkowego w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. poz. 1687).
s. WSA (del.) P. Kowalski s. NSA J. Płusa s. NSA A. Wrzesińska-Nowacka