II CZ 61/12

Sygn. akt II CZ 61/12 
 
 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
 
Dnia 20 lipca 2012 r. 
 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący) 
SSN Anna Owczarek 
SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca) 
 
 
 
w sprawie z powództwa K. . 
przeciwko W. T. 
o uznanie za niegodnego dziedziczenia, 
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej  
w dniu 20 lipca 2012 r., 
zażalenia powódki  
na postanowienie Sądu Okręgowego w P. 
z dnia 19 grudnia 2011 r.,  
 
 
 
 
uchyla zaskarżone postanowienie. 
 
 
 
 
 
 
 
 
Uzasadnienie 

 
 
2 
Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 24 marca 2011 r. oddalił powództwo K. S. o 
uznanie W. T. za niegodnego dziedziczenia po synu J. T. Powódka wywiodła 
apelację od tego orzeczenia i zawarła w niej wniosek o zwolnienie jej od 
ponoszenia kosztów postępowania w całości oświadczając, iż jej sytuacja 
materialna i osobista nie uległa    żadnej    zmianie    od    momentu   złożenia   
pierwszego   wniosku   wraz z oświadczeniem majątkowym. Do nowego wniosku 
nie zostało dołączone oświadczenie majątkowe. Na podstawie tego wniosku Sąd 
Rejonowy w P. zwolnił K. S. od ponoszenia kosztów postępowania.  
Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 17 sierpnia 2011 r. oddalił apelację powódki.   
Od   powyższego   rozstrzygnięcia   powódka   złożyła skargę kasacyjną z 
wnioskiem o zwolnienie jej od ponoszenia kosztów postępowania kasacyjnego 
ponownie wskazując, iż jej aktualna sytuacja materialna i osobista nie uległa żadnej 
zmianie od momentu złożenia pierwszego wniosku i dołączonego do niego 
oświadczenia majątkowego. Sąd Okręgowy zarządzeniem z dnia 17 listopada 
2011 r. na podstawie art. 102 ust. 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach 
sądowych sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r., Nr 90, poz. 594 ze zm., 
dalej powoływanej jako „u.k.s.c.”) zwrócił wniosek o zwolnienie od kosztów z uwagi 
na brak oświadczenia majątkowego, a następnie wezwał pełnomocnika powódki do 
uiszczenia opłaty od skargi kasacyjnej. W terminie wyznaczonym do uiszczenia 
opłaty, pełnomocnik powódki złożył kolejny wniosek o zwolnienie powódki od 
kosztów sądowych, dołączając oświadczenie o  stanie majątkowym. 
Postanowieniem z dnia 19 grudnia 2011 r. Sąd Okręgowy odrzucił skargę     
kasacyjną     K.    S.    jako    nieopłaconą,    wyjaśniając w uzasadnieniu, że art. 
102 ust. 4 u.k.s.c. nakłada na pełnomocników szczególny obowiązek opatrzony 
sankcją i musi być interpretowany ściśle, wobec czego ponowienie wniosku o 
zwolnienie od kosztów sądowych nie wstrzymało biegu terminu do uiszczenia 
opłaty sądowej z uwagi na wcześniejszy zwrot wniosku powódki dotyczącego tej 
kwestii. 
Od powyższego rozstrzygnięcia powódka wniosła zażalenie zarzucając 
naruszenie art. 398 6 § 2  k.p.c., art. 102 u.k.s.c. oraz naruszenie art. 130 § 2 k.p.c. 
poprzez  odrzucenie  skargi   kasacyjnej   bez   uprzedniego rozpoznania wniosku 
o zwolnienie powódki od kosztów sądowych złożonego w terminie wyznaczonym 

 
 
3 
na uiszczenie opłaty od skargi w wyniku błędnego przyjęcia, iż zwrócony wniosek 
o zwolnienie od kosztów wywołuje takie same skutki jak odmowa zwolnienia od 
kosztów sądowych.  
 
W konkluzji wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie 
sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozstrzygnięcia celem rozpoznania 
wniosku o zwolnienie powódki od kosztów postępowania. 
 
Sąd Najwyższy zważył co następuje: 
Wejście  w  życie   ustawy  z  dnia  28  lipca  2005 r.  o  kosztach sądowych 
w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.), nie zdezaktualizowało 
poglądu, iż obowiązek uiszczenia opłaty przy wniesieniu pisma do sądu nie 
pozbawia strony prawa ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych, przy 
czym złożenie wniosku o zwolnienie od tych kosztów wyłącza obowiązek 
uiszczenia opłaty od wniesionego pisma. Problem, kiedy obowiązek uiszczenia 
opłaty objętej nakazem samoobliczenia (art. 1302 § 1 k.p.c.) powstaje ponownie, 
rozwiązany  został  w orzecznictwie przez przyjęcie, że po oddaleniu w całości lub 
w części wniosku o zwolnienie od kosztów, konieczne jest wezwanie do uiszczenia 
należnej opłaty (por. m. in. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 1976 r. 
III CZP 11/76, OSNC 1976/7-8/162, z dnia 21 kwietnia 1999 r. I CKN 1461/98, 
OSNC 1999/11/196, z dnia 31 maja 2006 r. IV CZ 40/06, z dnia 6 października 
2006  r.  V  CZ  66/06,  nie  publ.).  Takie  samo  stanowisko  zajął Sąd Najwyższy 
w odniesieniu do sytuacji, gdy zawodowy pełnomocnik w złożonym środku 
odwoławczym zawarł wniosek o zwolnienie strony od kosztów sądowych, jednak 
nie dołączył do niego stosownego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym 
strony, co spowodowało niezaskarżalny zwrot wniosku na podstawie art. 102 ust. 4 
u.k.s.c. (por. m. in. postanowienia z dnia 7 listopada 2006 r. I CZ 69/06, z dnia 10 
stycznia 2007 r. I CZ 123/06 i z dnia 28 listopada 2007 r. V CZ 104/07, nie publ.).  
Wprowadzenie   do   art.   112 u.k.s.c.,  w wyniku zmiany dokonanej ustawą 
z dnia 17 grudnia 2009 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz 
niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2010 r. Nr 7, poz. 45), nowego paragrafu 3, który 
wyznaczył termin do uiszczenia opłaty, a jednocześnie wyłączył obowiązek 
wzywania profesjonalnego pełnomocnika przez sąd do realizacji tego obowiązku, 
spowodowało, że w wypadku, kiedy wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych 

 
 
4 
zostanie oddalony – termin do obliczenia i uiszczenia opłaty przez pełnomocnika 
otworzy doręczenie postanowienia odmawiającego zwolnienia od kosztów 
sądowych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 lipca 2011 r., V CZ 
30/11, Lex nr 898279). W każdym więc wypadku po oddaleniu lub zwrocie wniosku 
o zwolnienie od kosztów sądowych otwiera się stronie na nowo termin do 
uiszczenia opłaty. Jednocześnie nie została generalnie wyłączona możliwość 
ponownego ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych – art. 107 u.k.s.c. 
zakazał  jedynie  powtórnego  domagania  się  zwolnienia  od  kosztów  sądowych 
w oparciu o te same okoliczności, które były już przedmiotem badania, ponieważ 
stanowiły   uzasadnienie   wcześniejszego   wniosku,    oddalonego   przez    sąd. 
W wypadku naruszenia tego zakazu ponowny wniosek zostaje odrzucony. Przepis 
ten nie znajduje jednak zastosowania w wypadku, kiedy poprzedni wniosek został 
zwrócony, ponieważ przyczyną zwrotu na podstawie art. 102 ust. 4 u.k.s.c. jest 
niedołączenie oświadczenia uniemożliwiające merytoryczne zbadanie okoliczności 
mających uzasadnić żądanie zwolnienia od kosztów sądowych.  
W konsekwencji złożenie kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów 
sądowych po dokonaniu zwrotu wcześniejszego wniosku na podstawie art. 102 ust. 
4 u.k.s.c. i w ciągu terminu do uiszczenia opłaty wyznaczonego w skierowanym do 
pełnomocnika wezwaniu, ponownie wyłącza obowiązek uiszczenia opłaty, 
natomiast aktualizuje obowiązek orzeczenia przez sąd o zasadności zgłoszonego 
wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych.  
Stanowisko zajęte przez Sąd Okręgowy nie było więc prawidłowe, co 
uzasadnia uchylenie zaskarżonego postanowienia na podstawie art. 3941 § 3 w zw. 
z art. 39815 § 1 k.p.c.