II CSKP 986/23

SN
II CSKP 986/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
10 kwietnia 2025 r.
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Adam Doliwa (przewodniczący)
‎
SSN Ewa Stefańska
‎
SSN Piotr Telusiewicz (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 10 kwietnia 2025 r. w Warszawie
‎
skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjnej w W.
‎
od wyroku Sądu Okręgowego w Elblągu z 4 kwietnia 2022 r., I Ca 480/21,
‎
w sprawie z powództwa A. G.
‎
przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.
‎
o zapłatę,
I. odrzuca skargę kasacyjną w części odnoszącej się do punktu 1 zaskarżonego wyroku;
II. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części;
III. zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 2700 zł (dwa tysiące siedemset złotych) z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od doręczenia pozwanemu odpisu niniejszego wyroku tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Ewa Stefańska                          Adam Doliwa                           Piotr Telusiewicz
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 21 września 2021 r., Sąd Rejonowy w Ostródzie zasądził
‎
od pozwanego Banku spółki akcyjnej w W. (dalej: Bank) na rzecz powódki A. G. kwotę 17 529,28 CHF z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od 23 lutego 2021 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 6 417 zł tytułem zwrotu kosztów procesu z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.
Na skutek apelacji pozwanego, wyrokiem z 4 kwietnia 2022 r., Sąd Okręgowy w Elblągu zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że w rozstrzygnięciu zawartym
‎
w punkcie I dodał punkt II o treści: zastrzega, że pozwany korzystając z prawa zatrzymania świadczenia jest uprawniony do wstrzymania się ze spełnieniem świadczenia zasądzonego na rzecz powódki w pkt I zaskarżonego wyroku do chwili zaofiarowania przez powódkę zwrotu na rzecz pozwanego świadczenia w wysokości 54 293,62 zł otrzymanego od pozwanego w wykonaniu umowy kredytu (pkt 1); oddalił apelację w pozostałej części (pkt 2); zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 2 700 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego (pkt 3).
Sąd Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego, przyjmując
‎
je za własne. Stwierdził, że spośród licznych zarzutów apelacji na uwzględnienie zasługiwał wyłącznie zarzut zatrzymania. Sąd ten wskazał, że strony zawarły umowę kredytu denominowanego w walucie obcej, spełniającą wymagania określone
‎
w art. 69 ust. 1 ustawy - Prawo bankowe. Treść umowy nie została z kredytobiorcą uzgodniona indywidualnie. W ocenie Sądu Okręgowego kwestionowane przez powódkę postanowienia umowy są niedozwolonymi postanowieniami umownymi w rozumieniu art. 385
1
§ 1 k.c., ponieważ określenie wysokości należności obciążającej konsumenta poprzez odwołanie do tabel kursów walut ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obciąża kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron. Są to główne świadczenia stron, które nie zostały jednak sformułowane w sposób jednoznaczny. Sąd Okręgowy przyjął, że na skutek wyeliminowania postanowień abuzywnych, umowa nie może zostać utrzymana w mocy, a świadczenia spełnione na jej podstawie podlegają zwrotowi jako nienależne
‎
na podstawie art. 410 § 2 k.c. Sąd ten stwierdził ponadto, że przedmiotowa umowa pozostaje w sprzeczności z właściwością (naturą) umowy o kredyt oraz zasadami współżycia społecznego. Z tego względu ocenił umowę jako nieważną na podstawie art. 353
1
k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c.
W ocenie Sądu Okręgowego umowa kredytu bankowego jest umową wzajemną w rozumieniu art. 487 § 2 k.c. W rezultacie w przypadku nieważności takiej umowy stronom zobowiązanym do zwrotu świadczeń nienależnych przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496 i 497 k.c. Uwzględnienie zarzutu apelacji dotyczącego prawa zatrzymania przysługującego pozwanemu skutkowało uwzględnieniem apelacji pozwanego w tym zakresie.
Od powyższego wyroku Sądu Okręgowego skargę kasacyjną wywiódł pozwany, zaskarżając ten wyrok w całości. Skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 58 § 1 k.c., 60 k.c., art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 353
1
k.c., art. 385
1
§ 1 i 2 k.c., art. 405 k.c., art. 410 § 1 i 2 k.c., art. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy - Prawo bankowe. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Elblągu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną powódka wniosła o jej oddalenie
‎
oraz o zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Jak wskazano powyżej, skargą kasacyjną został objęty cały wyrok,
‎
a więc również część dotycząca zastrzeżenia na rzecz pozwanego prawa zatrzymania. Jest to
rozstrzygnięcie, które nie jest niekorzystne dla pozwanego. Czyni to skargę skierowaną przeciwko temu rozstrzygnięciu za niedopuszczalną
‎
ze względu na brak pokrzywdzenia (
gravamen
). Zatem w tej części skarga kasacyjna podlegała odrzuceniu jako niedopuszczalna, na podstawie art. 398
6
§ 2 i 3 k.p.c.
(zob. uchwałę 7 sędziów SN – zasadę prawną z dnia 15 maja 2014 r., III CZP 88/13, OSNC 2014, nr 11, poz. 108)
.
W orzecznictwie wyróżnia się trzy rodzaje kredytów z zastosowaniem waluty obcej: kredyt indeksowany, kredyt denominowany i kredyt walutowy.
Właśnie w kredycie walutowym kwota kredytu jest wyrażona w walucie obcej i jego spłata również jest dokonywana w tej walucie. Zatem roszczenie kredytobiorcy w stosunku do kredytodawcy opiewa na walutę obcą, tj. kredytobiorca może żądać od kredytodawcy wypłaty kwoty kredytu w walucie obcej. W dwóch pozostałych wypadkach żądanie kredytobiorcy w stosunku do kredytodawcy dotyczy wyłącznie waluty krajowej, a waluta obca pełni w tych umowach funkcję waloryzacyjną. Kredyty indeksowany i denominowany w walucie obcej różnią się wyłącznie sposobem wyrażenia owej waloryzacyjnej funkcji pełnionej przez walutę obcą (wyroki SN: z 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22).
W umowie kredytu zawartej przez powódkę i pozwanego kwota kredytu została wyrażona we frankach szwajcarskich (§ 2 ust. 1). Jednocześnie kwota kredytu miała zostać wypłacona powódce w walucie polskiej (§ 5 ust. 3 pkt 2) i również w walucie polskiej następowała spłata kredytu (§ 13 ust. 7). W umowie
‎
nie dopuszczono możliwości wypłaty kredytu we frankach szwajcarskich, ani spłaty dokonywanej w tej walucie. Wysokość środków wypłacanych powódce oraz wysokość rat i kwota zadłużenia określane były na podstawie kursu CHF
‎
(§ 5 ust. 4 i § 13 ust. 7). W rezultacie przyjąć należy, że opisywana umowa była umową kredytu denominowanego, w której kurs waluty obcej pełnił funkcję waloryzacyjną. Nie można zgodzić się z twierdzeniem skarżącego jakoby wyrażenie kwoty zadłużenia w CHF wykluczało uznanie tej waluty za miernik waloryzacji. Frank szwajcarski niewątpliwie stanowił bowiem miernik waloryzacji przy ustalaniu wysokości kwoty wypłaconej powódce w złotych oraz wysokości rat spłaty kredytu, która następowała również w walucie polskiej.
Sąd Okręgowy trafnie zakwalifikował kwestionowane postanowienia umowne jako klauzule abuzywne w rozumieniu art. 385
1
§ 1 k.c. Według utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego
nieuzgodnione indywidualnie postanowienia umowy kredytowej, w których wysokość należności obciążającej konsumenta została określona na podstawie kursu waluty obcej, ustalonego jednostronnie przez bank, bez odwołania do obiektywnych kryteriów, stanowią niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 385
1
§ 1 k.c., gdyż kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (m.in. wyroki SN: z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 8 września 2016 r., II CSK 750/15; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16;
‎
z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17;
‎
z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019,
‎
z. 12, poz. 115; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 29 października 2019 r.,
‎
IV CSK 309/18, OSNC 2020 r. Nr 7-8, poz. 64; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22;
z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 334/22).
Powyższe stanowisko odnosi się zarówno do klauzul zawartych w umowach kredytu indeksowanego, jak i denominowanego do waluty obcej. W orzecznictwie rozstrzygnięto również, że nie jest możliwe utrzymanie w mocy umowy kredytu denominowanego kursem CHF po wyeliminowaniu z niej klauzul przeliczeniowych. W szczególności, wbrew treści zarzutów rozpoznawanej skargi kasacyjnej, brak jest podstaw do traktowania takiego kredytu jako walutowego, jeżeli zgodnie z umową wypłata i spłata kredytu miały następować w złotówkach. Brak możliwości ustalenia wysokości świadczenia w walucie polskiej skutkuje uznaniem umowy w całości
‎
za niewiążącą (m.in. postanowienia SN: z 27 marca 2024 r., II CSKP 1258/22;
‎
z 27 czerwca 2024 r., I CSK 1014/23; z 16 lipca 2024 r., I CSK 3091/23;
‎
wyrok SN z 24 lipca 2024 r., II CSKP 934/23).
Nie można również przyjąć, że klauzula ryzyka walutowego, jak podnosi skarżący, jest postanowieniem określającym główne świadczenia stron,
‎
a przy tym sformułowanym jednoznacznie, co wykluczałoby jej uznanie
‎
za postanowienie abuzywne. Zauważyć należy, że postanowienie, w którym wskazano kwotę zadłużenia powódki we frankach szwajcarskich (§ 2 ust. 1),
‎
nie stanowi samodzielnej podstawy ustalenia wysokości świadczeń stron. Świadczenia te, zgodnie z umową, miały bowiem być spełniane w walucie polskiej, a ich wysokość ustalić należało na podstawie kursów waluty, ustalanych jednostronnie przez pozwanego.
Obecnie w orzecznictwie nie budzi wątpliwości stanowisko o niedopuszczalności utrzymania w mocy umowy kredytowej po wyeliminowaniu z niej postanowień niedozwolonych.
Odwołać się należy do uchwały
składu całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118). Powyższa uchwała ma moc zasady prawnej, wiążącej Sąd Najwyższy również
‎
w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę (art. 87 § 1 u.SN). Ewentualne odstąpienie od niej wymagałoby ponownego rozstrzygnięcia w drodze uchwały składu całej Izby Cywilnej, przy czym nie ma przesłanek do wystąpienia o podjęcie takiego rozstrzygnięcia. Motywy cytowanej uchwały, wyrażone w jej uzasadnieniu, należy uznać za aktualne. Według pkt 1 powołanej uchwały w razie uznania,
‎
że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć,
‎
że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.
Z powyższych względów nie można podzielić zarzutu dotyczącego utrzymania umowy kredytowej w mocy w oparciu o treść art. 358 § 2 k.c.
Nie zasługuje na uwzględnienie również zarzut, zgodnie z którym niedopuszczalne jest unieważnienie umowy z powodu zawarcia w niej klauzul niedozwolonych już po tym, jak umowa ta została w całości wykonana. W pierwszej kolejności podkreślić należy, że zamieszczenie w umowie postanowień niedozwolonych nie skutkuje unieważnieniem umowy przez sąd. Prowadzić może natomiast do nieważności umowy z mocy prawa, co jest przez sąd ustalane.
‎
Jak trafnie wskazano w orzecznictwie, uznanie za niedopuszczalne stwierdzenia nieważności umowy już po jej wykonaniu skutkowałoby pozbawieniem znaczenia regulacji art. 410 k.c., w którym przewidziano obowiązek zwrotu świadczenia nienależnego między innymi w przypadku nieważności umowy (postanowienie SN z 29 lutego 2024 r., I CSK 1800/23).
Wątpliwości budzić może natomiast podniesiona przez skarżącego kwestia relacji art. 385
1
§ 1 k.c. do art. 58 § 1 k.c. dotycząca skutków umowy, która zawiera klauzule abuzywne, a jednocześnie jest sprzeczna z ustawą. Zagadnienie to było rozważane w orzecznictwie Sądu Najwyższego, trudno jednak uznać je za rozstrzygnięte. Niezależnie jednak od tego, zarzut naruszenia art. 353
1
k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. poprzez przyjęcie bezwzględnej nieważności umowy kredytowej pozostaje bez znaczenia dla zasadności skargi kasacyjnej. Sporna umowa jest bowiem nieważna ze względu na zawarcie w niej klauzul abuzywnych, przez co inne podstawy nieważności pozostają bez wpływu na treść zaskarżonego wyroku.
Mając względzie przedstawioną argumentację, na podstawie art. 398
14
k.p.c. orzeczono jak w punkcie II sentencji wyroku.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1, 1
1
i 3 k.p.c., 108 § 1 k.p.c. w zw. z  § 2 pkt 6, § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
Ewa Stefańska                 Adam Doliwa                 Piotr Telusiewicz
[r.g.]