II CSKP 2342/22

SN
II CSKP 2342/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
22 listopada 2024 r.
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Marta Romańska (przewodniczący)
‎
SSN Roman Trzaskowski (sprawozdawca)
‎
SSN Karol Weitz
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 22 listopada 2024 r. w Warszawie
‎
skargi kasacyjnej S. spółki akcyjnej w W.
‎
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
‎
z 21 lipca 2021 r., VII AGa 592/20,
‎
w sprawie z powództwa Skarbu Państwa-Prezesa Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej
‎
przeciwko S. spółce akcyjnej w W.
‎
z udziałem interwenienta ubocznego po stronie pozwanej P.S.
‎
oraz Prokuratora Prokuratury Regionalnej w Warszawie
‎
o stwierdzenie nieważności, ewentualnie o uchylenie uchwał,
1) oddala skargę kasacyjną;
2) zasądza od pozwanej na rzecz powoda, z tytułu kosztów postępowania kasacyjnego, kwotę 540 (pięćset czterdzieści) zł z odsetkami, o których mowa w art. 98 § 1
1
k.p.c., za czas od dnia doręczenia odpisu niniejszego wyroku zobowiązanemu do dnia zapłaty.
Roman Trzaskowski                        Marta Romańska                              Karol Weitz
UZASADNIENIE
Pozwem z 9 lutego 2015 r. Skarb Państwa - Minister Skarbu Państwa (dalej - „Skarb Państwa”) wniósł pozew przeciwko S. S.A. w W. („Spółka”) o stwierdzenie nieważności, a na wypadek nieuwzględnienia tego żądania - o uchylenie następujących uchwał Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia Akcjonariuszy Spółki z 9 stycznia 2015 r. („Uchwały”):
1.
nr [...] w sprawie pozbawienia akcjonariuszy wykonywania prawa głosu z akcji o nr […];
2.
nr [...]1 o podwyższeniu kapitału zakładowego Spółki o kwotę nie mniejszą niż 103 643,20 zł i nie większą niż 113 643,20 zł („Uchwała nr [...]1”);
3.
nr [...]2 w sprawie zmiany Statutu Spółki („Uchwała nr [...]2”);
4.
nr [...]3 w sprawie przyjęcia tekstu jednolitego Statutu Spółki („Uchwała nr [...]3”);
5.
nr [...]4 w sprawie upoważnienia Rady Nadzorczej do ustalenia tekstu jednolitego Statutu Spółki uwzględniającego oświadczenie Zarządu Spółki o wysokości objętego kapitału zakładowego Spółki oraz ilości objętych akcji serii B („Uchwała nr [...]4”).
Wyrokiem z 20 grudnia 2016 r. Sąd Okręgowy w Warszawie uchylił zaskarżone Uchwały, a wyrokiem z 17 maja 2018 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie, po rozpoznaniu sprawy w następstwie apelacji pozwanej, uchylił wyrok Sądu pierwszej instancji i przekazał mu sprawę do ponownego rozpoznania.
Wyrokiem z 5 lutego 2020 r., po ponownym rozpoznaniu sprawy, Sąd Okręgowy w Warszawie w punkcie pierwszym (1) oddalił powództwo o stwierdzenie nieważności Uchwał, a w punkcie drugim (2) uchylił je.
Wyrokiem z dnia 21 lipca 2021 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie, po rozpoznaniu sprawy w następstwie apelacji obu stron, zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że stwierdził nieważność Uchwał nr [...], nr [...]1, nr [...]2, nr [...]3 i nr [...]4 (punkt I a); uchylił punkt drugi wyroku (punkt I b); oddalił apelację pozwanej (punkt II) oraz nie obciążył pozwanej kosztami postępowania apelacyjnego (punkt III).
W sprawie ustalono m.in., że Spółka została założona w 1917 r. i wpisana do rejestru handlowego. W czasie II wojny światowej, przed 1 sierpnia 1944 r., akcje Spółki na okaziciela o numerach […] (łącznie 6 612 sztuk; dalej – „Akcje”) zostały złożone do depozytu Banku w W. („Bank”), przy czym jako ich posiadaczy wskazano S. i F.S.
W dniu 1 lutego 1949 r. Bank złożył w Izbie Przemysłowo-Handlowej w Warszawie („Izba”), wyznaczonej na przedstawiciela wystawcy dokumentów na okaziciela postanowieniem Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 7 stycznia 1948 r., sygn. R.H.B. IXL.[…] wniosek o zarejestrowanie Akcji na rzecz posiadaczy S. i F.S., co potwierdza sporządzony w dniu 1 lutego 1949 r. protokół z przeprowadzonej rejestracji dokumentów na okaziciela Spółki („Protokół z rejestracji”). Rejestracji tej dokonano 11 marca 1949 r.
W dniu 5 kwietnia 1948 r
.
B.S., L.S. i M.S. złożyli wniosek do Sądu Grodzkiego w Warszawie o umorzenie na ich rzecz – jako zaginionych - akcji Spółki na okaziciela (m.in.) o numerach […] na podstawie przepisów Dekretu z dnia 3 lutego 1947 r. o rejestracji i umarzaniu niektórych dokumentów na okaziciela, emitowanych przed dniem 1 września 1939 r. (tekst jedn. Dz. U. z 1948 r., Nr 28, poz. 190 ze zm.; dalej – „Dekret z 1947 r.”). Izba była uczestnikiem postępowania o umorzenie akcji i złożyła wykaz zarejestrowanych dokumentów w myśl art. 10 ust. 2 Dekretu z 1947 r. Postanowieniem z 5 marca 1952 r., VII Ns 1431/48, Sąd Powiatowy dla Dzielnicy Warszawa-Śródmieście umorzył (m.in.) ww. akcje („Postanowienie z 1952 r.”). W uzasadnieniu wskazał, że nikt nie zgłosił Akcji do rejestracji. Odpis postanowienia nie został doręczony stronom, o czym świadczy zamieszczona na nim adnotacja przewodniczącego o treści: „odpis post, przesłać pełnom. wnioskodawców i B.” (w dniu 25 lipca 1950 r. Bank […] przejął akta izb przemysłowo-handlowych dotyczące zleconej akcji rejestracyjnej dokumentów na okaziciela) i brak adnotacji o wykonaniu zarządzenia ani dowodów doręczeń Postanowienia.
Na podstawie zarządzenia Ministerstwa Skarbu Państwa z dnia 23 listopada 1958 r. N.PD […] w sprawie przekazania na rzecz Skarbu Państwa papierów wartościowych stanowiących własność B. w rachunku polskim, akcje zostały przekazane do dyspozycji Komisji Likwidacyjnej Depozytów Rzeczowych Skarbu Państwa przechowywanych jako depozyt rzeczowy w Narodowym Banku Polskim. Depozyt oznaczony nr […] w Narodowym Banku Polskim komisyjnie został otwarty 29 maja 2014 r. i wyłączono akcje Spółki celem przekazania do Ministra Skarbu Państwa.
Wcześniej, wobec nieodebrania Akcji, Skarb Państwa nabył ich własność na podstawie Dekretu z 6 września 1951 r. o likwidacji złożonych przed 9 maja 1945 roku depozytów i zestawów oraz przyjętych przed tym dniem do inkasa weksli, czeków i innych dokumentów  (Dz. U. Nr 47, poz. 344; dalej -  „Dekret z 1951 r.”), który przewidywał, iż jeśli ruchomości, papiery wartościowe i dokumenty, których dekret dotyczył, nie zostaną odebrane do 8 marca 1952 r., to przechodzą na własność Skarbu Państwa. Łącznie Skarb Państwa posiadał 12 759 akcji Spółki, co stanowiło 3,46% udziału w kapitale zakładowym (368 000 akcji).
Postanowieniem z 8 kwietnia 2014 r. Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w Warszawie w trybie art. 42 k.c. powołał kuratora dla Spółki, którego umocował do niezwłocznego powołania jej organów.
W dniu 18 czerwca 2014 r. odbyło się Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy Spółki, w toku którego – głosami z 22 030 akcji (5,98% kapitału zakładowego) - określono skład Zarządu Spółki i powołano jego członków, a w dniu 24 czerwca 2014 r. Zarząd Spółki wybrał Prezesa A.C.
W dniu 22 października 2014 r. Zarząd Spółki - na podstawie Postanowienia z 1952 r. - wydał duplikaty umorzonych akcji. Wydane A.C. i P.S. duplikaty 3 600 akcji o numerach […], pokrywających się z numerami Akcji (ich części), których oryginały znajdowały się wówczas w Narodowym Banku Polskim i którymi dysponował Skarb Państwa.
W dniu 9 stycznia 2015 r. odbyło się Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy Spółki (dalej - „Zgromadzenie”). Na siedem dni przed jego terminem Skarb Państwa zdeponował posiadane przez siebie akcje na okaziciela we wskazanej w ogłoszeniu o zwołaniu zgromadzenia Kancelarii Notarialnej, a zaświadczenie o złożeniu akcji zostało przekazane do punktu rejestracji akcjonariuszy. Skarb Państwa został umieszczony na liście akcjonariuszy uprawnionych do udziału w Nadzwyczajnym Zgromadzeniu Akcjonariuszy z liczbą akcji oraz głosów 12 759.
Po sporządzeniu listy akcjonariuszy Spółki uprawnionych do wzięcia udziału w Zgromadzeniu, jego Przewodniczący P.S. stwierdził, że wśród akcji złożonych przez trzech akcjonariuszy znajduje się 3 600 akcji na okaziciela o tych samych numerach, tj.: […] (złożonych przez A.C. oraz Skarb Państwa) oraz […] (złożonych przez P.S. oraz Skarb Państwa). Ponieważ żaden z akcjonariuszy nie wyraził zgody na ograniczenie wykonywania swoich praw ze spornych akcji, Zgromadzenie podjęło Uchwałę nr [...] odmawiającą wykonywania na Zgromadzeniu prawa głosu: Skarbowi Państwa z akcji o nr […], A.C. z akcji o […] i P.S. z akcji o nr [...]. Stwierdzono, że ważne głosy oddano z 69 941 akcji (19,01% kapitału zakładowego), przy czym „za” było 52 287 głosów, a „przeciw” 17 654 głosów. Sporządzono też listę obecności po sprawdzeniu pierwotnej listy obecności przez komisję powołaną, jak wskazano, w trybie art. 410 § 2 k.s.h., na której Skarb Państwa miał 9159 akcji/głosów (nie uwzględniono „zdublowanych” akcji).
Ponadto, na Zgromadzeniu podjęto m.in. Uchwały nr [...]1 [stwierdzono, że ważne głosy oddano z 62 741 akcji (17,05% kapitału zakładowego), w tym 53 582 „za” i 9159 „przeciw”], nr [...]2 [stwierdzono, że ważne glosy oddano z 62 741 akcji (17,05% kapitału zakładowego), w tym 50 687 „za” i 12 054 „przeciw”], nr [...]3 [stwierdzono, że ważne głosy oddano z 62 741 akcji (17,05% kapitału zakładowego), w tym 50 687 „za” i 12 054 „przeciw”] oraz nr [...]4 [stwierdzono, że ważne głosy oddano z 62 741 akcji (17,05% kapitału zakładowego), w tym 53 582 „za” i 9159 „przeciw”].
Skarb Państwa głosował przeciwko każdej z Uchwał, a po ich powzięciu zażądał zaprotokołowania sprzeciwu.
Spółka została zarejestrowana w Krajowym Rejestrze Sądowym w dniu 15 maja 2015 r. W dniu 28 października 2015 r. do Sądu Rejonowego dla miasta stołecznego Warszawy w Warszawie wpłynęła skarga Prokuratora Prokuratury Okręgowej w Warszawie o wznowienie postępowania, zakończonego prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego dla miasta stołecznego Warszawy w Warszawie w przedmiocie wpisu Spółki do Krajowego Rejestru Sądowego.
Rozpatrując żądanie powoda Sądy obu instancji były zgodne, że Postanowienie z 1952 r. nie miało waloru prawomocności ze względu na niedoręczenie go uczestnikom, w związku z czym nie doszło do skutecznego umorzenia akcji i nie było podstaw do wydania przez Spółkę na podstawie art. 15 Dekretu z 1947 r. ich duplikatów.
Zwróciły uwagę, że stosownie do art. 11 Dekretu z 1947 r. do postępowania w sprawach z wniosków o umorzenie dokumentów należało stosować przepisy części ogólnej obowiązującego od dnia 1 stycznia 1946 r. dekretu z dnia 18 lipca 1945 r. Kodeks postępowania niespornego (Dz. U. z dnia 18 sierpnia 1945 r.; dalej – „k.p.n.”). Od dnia 2 października 1950 r. art. 34 k.p.n. przewidywał natomiast, że na postanowienia kończące postępowanie lub samodzielną jego część służyła rewizja, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej lub przewiduje inny środek odwoławczy, i że termin do złożenia środka odwoławczego biegnie od daty doręczenia wypisu postanowienia. W myśl zaś art. 32 ust. 1 k.p.n. sąd pierwszej instancji uzasadniał na piśmie z urzędu postanowienia, od których służył środek odwoławczy. Postanowienia z  uzasadnieniem doręczało się z urzędu wszystkim uczestnikom, chyba że uczestnik obecny na posiedzeniu zrzekł się doręczenia (ust. 2).
W dniu wydania Postanowienia z 1952 r. obowiązywał Kodeks postępowania cywilnego powstały z połączenia rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 listopada 1930 r. i z dnia 27 października 1932 r. w brzmieniu ogłoszonym jako tekst jednolity w obwieszczeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 1950 roku (Dz.U. z 1950, Nr 43, poz. 394; dalej „k.p.c. z 1950 r.”), który w art. 365 przewidywał, że orzeczenie sądu jest prawomocne, jeżeli stronom nie służył środek odwoławczy. Ze względu zatem na zawarte w art. 11 Dekretu z 1947 r. odesłanie do art. 34 k.p.n., a przez art. 4 k.p.n. - do art. 365 k.p.c. z 1950 r., Postanowienie z 1952 r. nie zyskało przymiotu prawomocności, gdyż było zaskarżalne rewizją, nie ma dowodu doręczenia, który pozwalałby uwzględnić upływ terminu do jej wniesienia, a stosownie do art. 40 k.p.n. postanowienie sądu stawało się wykonalne dopiero po uprawomocnieniu się.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego Postanowienie z 1952 r. nie uzyskało prawomocności także na mocy zmian stanu prawnego zapoczątkowanego ustawą z 17 listopada 1964 r. - Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 297 ze zm.; dalej - „p.w.k.p.c.”). W tej bowiem kwestii miarodajny był art. XVI p.w.k.p.c. (sprawy w instancji), a nie art. XV (sprawy w toku), a tym samym sprawa Sądu Powiatowego dla Dzielnicy Warszawa-Śródmieście prowadzona pod sygn. akt VII Ns 1431/48 nie była sprawą w toku, do której miałyby zastosowanie przepisy przejściowe kolejnych zmian kodeksu postępowania cywilnego.
Sądy
meriti
zgadzały się również co do tego, że Akcje zostały skutecznie zarejestrowane w 1949 r. Uznały, że Bank, jako ich dzierżyciel, miał obowiązek zgłoszenia ich do rejestracji zgodnie z art. 3 ust. 2 Dekretu z 1947 r. Wykładnia funkcjonalna bowiem nakazuje interpretować użyte w tym przepisie pojęcie „posiadacza dokumentu” jako oznaczające osobę fizycznie władającą dokumentem bez wynikających z tego dokumentu uprawnień właścicielskich posiadacza akcji. Taką wykładnię potwierdzał art. 5 ust. 1 Dekretu z 1947 r., który jednoznacznie odróżniał posiadacza rejestrowanych dokumentów na okaziciela od podmiotu dokonującego zgłoszenia dokumentów do rejestracji, wskazując, że w trakcie rejestracji wpisuje się dane podmiotu zgłaszającego do rejestracji. Potwierdzała to też Instrukcja nr 1 Ministra Skarbu, Sprawiedliwości i Spraw Zagranicznych w sprawie wykonania Dekretu z dnia 3 lutego 1947 r. o rejestracji i umarzaniu niektórych dokumentów na okaziciela emitowanych przed dniem 1 września 1939 r. (M.P. 1947, Nr 137, poz. 849; dalej – „Instrukcja z 1947 r.”), wprowadzająca wzór protokołu z rejestracji dokumentów na okaziciela, który rozróżniał posiadacza rejestrowanych dokumentów akcji na okaziciela (punkt I. protokołu) oraz podmiot zgłaszający dokumenty do rejestracji (punkt II. protokołu) i mimo braku charakteru wiążącego, to na tym wzorze został sporządzony Protokół rejestracji.
Sądy jednolicie uznały też, że wynikający z art. 7 Dekretu z 1947 r. prymat postępowania o umorzenie dokumentu względem postępowania rejestrującego mógł dotyczyć tylko przypadku, w którym mimo rejestracji dokumentu doszło do jego prawomocnego umorzenia.
Zgadzały się również, że na mocy art. 3 ust. 1 Dekretu z 1951 r. nastąpiło przejęcie na rzecz Skarbu Państwa Akcji zdeponowanych w Banku przed 1 września 1944 r. i nieodebranych w terminie do 8 marca 1952 r.
Odmiennie natomiast niż Sąd pierwszej instancji, Sąd Apelacyjny przyjął, że w okolicznościach sprawy istniały podstawy do zastosowania art. 425 § 1 w związku z art. 411 § 1 oraz art. 412 § 1 k.s.h. Zwrócił uwagę, że przewidziana w art. 425 § 1 k.s.h. sprzeczność uchwały z ustawą może dotyczyć treści podjętej przez zgromadzenie uchwały, jak też procedury jej podejmowania. Ocenił, że
in casu
nie doszło do uchybienia formalnego przy podejmowaniu uchwały, lecz sprzeczna z ustawą - w wymiarze dotyczącym istoty spółki akcyjnej uregulowanym w art. 411 § 1 k.s.h. - była treść podjętej uchwały. W tej zaś sytuacji odpada konieczność oceny wpływu głosowania na powzięcie uchwały pod kątem rozkładu głosów. Naruszenie prawa bezwzględnego akcjonariusza (prawo głosu) dotyczy zasadniczego przepisu prawa co do spółki akcyjnej i skutkuje nieważnością uchwał. Dalszą konsekwencją jest naruszenie art. 412 k.s.h. co do akcji, z których odmówiono głosu. W rezultacie Sąd odwoławczy uznał, że Uchwała nr [...], a za nią wszystkie pozostałe Uchwały, są sprzeczne z ustawą na podstawie art. 411 k.s.h. i 412 k.s.h. oraz art. 393 k.s.h. w związku z art. 612 k.s.h. i § 8 statutu Spółki.
Stwierdził również, że powód posiadał
gravamen
do zaskarżenia wyroku Sądu pierwszej instancji. Podzielił też argumentację Sądu pierwszej instancji co do braku nadużycia prawa podmiotowego przez Skarb Państwa.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniosła pozwana, zaskarżając go w całości. Zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj. art. 3 ust. 1 i 2, art. 5 ust. 1 i art. 6 Dekretu z 1947 r.; art. 425 § 1 w związku z art. 411 § 1, z art. 412 § 1 i z art. 393 k.s.h.; art. 5 k.c. w związku z art. 2 k.s.h., jak również naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 373 § 1 k.p.c.; art. 384 i art. 386 § 1 k.p.c.; art. 378 § 1, art. 382, art. 327
1
§ 1 pkt 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 387 § 2
1
pkt 2 k.p.c.; art. II § 1, art. IV pkt 1 i art. X § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. p.w.k.p.c. w związku z art. 11 Dekretu z 1947 r. oraz art. XV § 1 i art. XVI p.w.k.p.c. w związku z art. 517 i art. 357 § 1 k.p.c. w brzmieniu pierwotnym; art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c. w obecnym brzmieniu w związku z art. 517 i z art. 357 § 1 k.p.c. w brzmieniu od 1 lipca 1996 r. oraz art. 11 ust. 1 ustawy z 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzucanego naruszenia art. 373 § 1 k.p.c. pozwana dopatrzyła się w nieodrzuceniu przez Sąd Apelacyjny apelacji powoda i jej merytorycznym rozpoznaniu w sytuacji, w której powód nie miał interesu prawnego w zaskarżeniu orzeczenia Sądu pierwszej instancji, co czyniło apelację niedopuszczalną. Jej zdaniem ocena interesu prawnego powoda w zaskarżeniu wyroku apelacją wyroku z 5 lutego 2020 r. powinna uwzględniać całokształt postępowania i postawę powoda, który wskutek własnej bierności utracił interes prawny we wniesieniu apelacji przeciwko wyrokowi oddalającemu powództwo o stwierdzenie nieważności Uchwał. Powód bowiem nie zaskarżył uprzednio wydanego w sprawie wyroku Sądu Okręgowego z 20 grudnia 2016 r. i nie złożył wniosku o jego uzupełnienie. Zamanifestował w ten sposób akceptację dla nieuwzględnienia powództwa głównego i tym samym nie jest pokrzywdzony wyrokiem
z 5 lutego 2020 r.
oddalającym jego powództwo główne, a wniesienie przez niego apelacji od tego wyroku jest sprzeczne z zasadą
venire contra factum proprium nemini licet
.
W związku z postawionym zarzutem podkreślić należy, że pierwotnym wyrokiem z 20 grudnia 2016 r. Sąd Okręgowy w Warszawie nie rozstrzygnął w ogóle o powództwie głównym – ani pozytywnie, ani negatywnie - a tym samym nie można uznać, iż powód zaakceptował jego nieuwzględnienie. Zarazem nie ma wątpliwości, że powód miał interes prawny w zaskarżeniu apelacją późniejszego wyroku, którym o wytoczonym przezeń powództwie głównym rozstrzygnięto negatywnie. Odmiennej oceny nie uzasadnia niezaskarżenie przez niego rozstrzygnięcia uwzględniającego jego powództwo ewentualne, skoro ostatecznie wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z 20 grudnia 2016 r. nie uzyskał prawomocności na skutek zaskarżenia go apelacją przez pozwaną. Akceptacja przez powoda wyroku uwzględniającego jego powództwo ewentualne, którym nie orzeczono jednocześnie o powództwie głównym (wyroku z 20 grudnia 2016 r.), nie może zatem pozbawiać go interesu prawnego (
gravamen
) w zaskarżeniu apelacją wyroku, który oddalał jego powództwo główne, a uwzględniał ewentualne (
wyroku z 5 lutego 2020 r.)
. Kumulując żądania w pozwie, jako główne i ewentualne, powód ma interes prawny w zaskarżeniu wyroku oddalającego jego powództwo główne, nawet jeśli tym samym wyrokiem sąd uwzględni jego powództwo ewentualne (zob. np. uchwałę Sądu Najwyższego z 9 listopada 2021 r., III CZP 70/20, OSNC 2022, nr 5, poz. 50).
Zachowanie powoda nie narusza też zasady
venire contra factum proprium nemini licet
, skoro wbrew zapatrywaniu pozwanej, niezaskarżenie przez powoda wyroku z 20 grudnia 2016 r. i niezłożenie wniosku o jego uzupełnienie może być rozpatrywane tylko jako akceptowanie przez powoda sytuacji uwzględnienia jego powództwa ewentualnego przy jednoczesnym braku rozstrzygnięcia o powództwie głównym. Tego rodzaju „akceptacja” nie pozostaje sprzeczna z nieakceptowaniem przez powoda sytuacji uwzględnienia jego powództwa ewentualnego przy jednoczesnym oddaleniu powództwa głównego. Argumentacja skarżącej odwołująca się do zasady
venire contra factum proprium nemini licet
jest też niekonsekwentna, gdyż pomija sytuację procesową, w której powód decydował o podjęciu kolejnych czynności procesowych, a do której to sytuacji procesowej dążyła sama pozwana. To pozwana bowiem zaskarżając wyrok z 20 grudnia 2016 r. wnioskowała o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i w ramach postawionego w apelacji zarzutu naruszenia art. 321 k.p.c. zarzucała Sądowi Okręgowemu orzeczenie o żądaniu ewentualnym bez uprzedniego rozstrzygnięcia o żądaniu głównym, w czym upatrywała braku rozpoznania istoty sprawy. Wskutek ponownego rozpoznawania sprawy przez Sąd Okręgowy, do czego doszło w wyniku uwzględnienia apelacji pozwanej, Sąd Okręgowy objął rozstrzygnięciem również ocenę zasadności powództwa głównego, o którym uprzednio wydanym w sprawie wyrokiem nie rozstrzygnięto. Pozwana nie może zatem oczekiwać, że w sytuacji negatywnego rozstrzygnięcia przez Sąd o żądaniu powoda, ten nie będzie miał
gravamen
w jego zaskarżeniu.
Z kolei zarzut naruszenia art. 384 w związku z art. 386 § 1 k.p.c. zasadza się na tezie, że dokonanie przez Sąd Apelacyjny zmiany wyroku z 5 grudnia 2020 r. w wyniku uwzględnienia apelacji powoda narusza zakaz
reformationis in peius
i pogorsza jej sytuację procesowej, gdyż wcześniejszy wydany w sprawie wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 17 maja 2018 r. uchylał wyrok z 20 grudnia 2016 r. wyłącznie na korzyść pozwanej, wskutek wniesienia wyłącznie przez nią apelacji, a kolejne orzeczenie Sądu Apelacyjnego spowodowało zmianę sytuacji procesowej pozwanej na jej niekorzyść.
Rozpatrując ten zarzut, należy przypomnieć, że
zakaz
reformationis in peius
działa tylko w postępowaniu apelacyjnym i nie dotyczy ponownego rozpoznania sprawy przez sąd pierwszej instancji (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 5 czerwca 2007 r., I CSK 155/07, niepubl. i wyrok Sądu Najwyższego z 6 września 2022 r., II CSKP 1097/22, niepubl.). Nie może być zatem odnoszony do kolejnego wyroku Sądu Apelacyjnego wydanego na skutek zaskarżenia apelacją wyroku Sądu pierwszej instancji wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy. Uprzednio wydany w sprawie przez Sąd Apelacyjny wyrok
z 17 maja 2018 r. przekazywał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Warszawie, natomiast rozpoznanie sprawy w I instancji obejmowało
również powództwo główne, o którym wcześniej nie rozstrzygnięto. Uchylenie zaś przez Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z 17 maja 2018 r., na skutek uwzględnienia apelacji pozwanej, wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z 20 grudnia 2016 r. nie rozstrzygało, że w dalszym postępowaniu zapaść może jedynie wyrok oddalający powództwo główne, do którego to wniosku zmierza argumentacja skarżącej.
Badanie zakazu
reformationis in peius
jest zatem w sprawie uzasadnione
jedynie w odniesieniu do wyroku Sądu Okręgowego z 5 lutego 2020 r. oraz rozstrzygnięcia, którym rozpoznano apelacje stron od powyższego wyroku, czyli wyroku Sądu Apelacyjnego z 21 lipca 2021 r. Zważywszy zaś, że apelacje od wyroku z 5 lutego 2020 r. wniosły obie strony, orzeczenie przez Sąd Apelacyjny, zaskarżonym skargą kasacyjną wyrokiem z 21 lipca 2021 r., w granicach apelacyjnego zaskarżenia przez powoda i zgodnie z jego wnioskami nie jest równoznaczne z naruszeniem zakazu
reformationis in peius
w stosunku do pozwanej.
Zarzucane w skardze kasacyjnej naruszenie art. 378 § 1, art. 382 oraz art. 327
1
§ 1 pkt 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 387 § 2
1
pkt 2 k.p.c. miało polegać na nierozpoznaniu w pełni zarzutów apelacyjnych, w tym sformułowanych w pkt 5 i 6 oraz częściowo w pkt 4 (według uzasadnienia skargi kasacyjnej - w pkt 3) apelacji strony pozwanej, co stanowi, jej zdaniem, o niepełnej kontroli instancyjnej zaskarżonego orzeczenia i nierozpoznaniu środka odwoławczego w jego granicach. Zdaniem skarżącej Sąd Apelacyjny rozpoznał wprawdzie zarzut sformułowany w pkt 4 jej apelacji, ale w całości pominął zarzut z pkt 5 i 6, które były formułowane w sposób ewentualny - na wypadek nieuwzględnienia zarzutu z pkt 4 apelacji, a ponadto zarzut z pkt 3 apelacji (zarzut naruszenia art. 231 k.p.c.) Sąd rozpoznał jedynie w części i powierzchownie.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego wynikający z art. 378 § 1 k.p.c. nakaz rozpatrzenia wszystkich zarzutów i wniosków apelacji nie oznacza konieczności odniesienia się do każdego argumentu prawnego i twierdzenia faktycznego prezentowanego przez apelanta na rzecz powołanych w apelacji zarzutów. Wystarczające bowiem jest odniesienie się do sformułowanych w apelacji zarzutów i wniosków w sposób wskazujący na to, że zostały one przez sąd drugiej instancji w całości rozważone przed wydaniem orzeczenia (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 5 listopada 2015 r., V CSK 13/15, niepubl.; z 13 października 2017 r., I CSK 46/17, niepubl.; z 5 października 2018 r., I CSK 608/17, niepubl.; postanowienia Sądu Najwyższego z 8 lutego 2018 r., II CSK 203/17, niepubl.; z 12 kwietnia 2019 r., I CSK 368/18, niepubl. i z 11 grudnia 2019 r., V CSK 417/18, niepubl.). Niemożliwość dokonania kontroli kasacyjnej wyroku lub nienależyte w aspekcie procesowym rozpatrzenie zarzutów apelacyjnych nie mogą być utożsamiane z sytuacją, w której argumentacja przedstawiona przez sąd jest przez stronę oceniana jako niewystarczająca, zbyt mało pogłębiona, nieprzekonywająca czy po prostu błędna (por. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 417/18, niepubl.).
Z wywodów Sądu Apelacyjnego wynika, że zarzut z pkt 3 apelacji pozwanej (zarzut naruszenia art. 231 k.p.c.) został rozpoznany w całości. Sąd ten nie podzielił zapatrywania, że można w sprawie zastosować domniemanie z art. 231 k.p.c., wywodząc z faktu wydania zarządzenia o doręczeniu Postanowienia
z  1952 r.,
fakt dokonania tego doręczenia. Wprawdzie Sąd odwoławczy nie wskazał tego wprost, ale nie budzi wątpliwości, że odrzucił również możliwość wyprowadzenia takiego domniemania z faktu przekazania akt sprawy
VII Ns […]
do archiwum. Ponadto kwestia rozpoznania tego zarzutu nie może być też rozpatrywana w izolacji od pozostałej części uzasadnienia. W powiązaniu z nim zaś pozostają zawarte chociażby na stronie 65. uzasadnienia zaskarżonego wyroku rozważania, zwracające uwagę, że w aktach sprawy
VII Ns […]
znajdują się liczne dowody doręczeń, jednak nie ma potwierdzenia doręczenia Postanowienia z 1952 r. Również te rozważania wskazują na rozpatrzenie możliwości zastosowania w sprawie art. 231 k.p.c. przy uwzględnieniu konkretnych okoliczności sprawy i zgromadzonych w niej dowodów.
Sąd Apelacyjny rozpoznał też zarzuty zawarte w pkt 5 i 6 apelacji, zasadzające się na stanowisku, że Postanowienie z 1952 r. jest prawomocne, gdyż nie podlegało doręczeniu z urzędu w następstwie zmian Kodeksu postępowania cywilnego dokonanych ustawą z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 43, poz. 189 ze zm.; dalej „Ustawa Nowelizująca z 1996 r.”) - z chwilą nowelizacji k.p.c. od 1 lipca 1996 r. (pkt 5) - lub ustawą z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469 ze zm.) - najpóźniej z dniem 7 listopada 2019 r. (pkt 6). Na stronie 67 uzasadnienia Sąd stwierdził mianowicie, że Postanowienie z 1952 r. nie uzyskało prawomocności na skutek zmian stanu prawnego zapoczątkowanych ustawą z 17 listopada 1964 r. Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania cywilnego, a stwierdzenie to odnosi się także do wszystkich kolejnych zmian k.p.c., w których pozwana poszukiwała argumentów na rzecz stanowiska, że Postanowienie z 1952 r. nie musiało zostać doręczone, a stronom tego postępowania nie przysługuje środek zaskarżenia i jest ono w konsekwencji prawomocne. Sąd Apelacyjny stwierdził jednoznacznie, że sprawa Sądu Powiatowego dla Dzielnicy Warszawa-Śródmieście prowadzona pod sygn. akt VII Ns […] nie była sprawą w toku, do której miałyby zastosowanie przepisy przejściowe kolejnych zmian kodeksu postępowania cywilnego (strona 68. uzasadnienia).
Sformułowane w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. II § 1, art. IV pkt 1 i art. X § 1 p.w.k.p.c. w związku z art. 11 Dekretu z 1947 r., art. XV § 1 i art. XVI p.w.k.p.c. w związku z art. 517 i art. 357 § 1 k.p.c. w brzmieniu pierwotnym oraz naruszenia art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c. w obecnym brzmieniu w związku z art. 517 i z art. 357 § 1 k.p.c. w brzmieniu od 1 lipca 1996 r. i art. 11 ust. 1 Ustawy Nowelizującej z 1996 r. zasadzają się na twierdzeniu, że Postanowienie z 1952 r. jest prawomocne, gdyż w momencie wejścia w życie Kodeksu postępowania cywilnego z 1964 r. (1 stycznia 1965 r.) sprawa
VII Ns […], w której zapadło to Postanowienie, była sprawą w toku i zagadnienie jego doręczenia i prawomocności podlegały regulacji art. 517 w zw. z art. 357 k.p.c. w ówczesnym brzmieniu, a w konsekwencji Postanowienie z  1952 r. podlegało doręczeniu na wniosek. Jeśli zaś wejście w życie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego z 1964 r. nie zmieniło sposobu doręczenia Postanowienia z 1952 r., to – zdaniem skarżącej - obowiązek jego doręczenia z urzędu odpadł najpóźniej 1 lipca 1996 r. na mocy Ustawy nowelizującej z 1996 r., gdyż od 1 lipca 1996 r. w postępowaniu nieprocesowym orzeczenia podlegały doręczeniu tylko na wniosek.
Argumentacja skarżącej jest słuszna o tyle, o ile opiera się na założeniu, że wraz z uchwaleniem Kodeksu postępowania cywilnego z 1964 r. podstawową zasadą intertemporalną prawa procesowego jest zasada bezzwłocznego działania nowej normy procesowej wyrażona w art. XV § 1 p.w.k.p.c. Ustanowione jednak zostały od niej również odstępstwa na rzecz zasady stadialności (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 17 stycznia 2001 r. - zasada prawna, III CZP 49/00, OSNC 2001, nr 4, poz. 53). Tego rodzaju odstępstwo wyrażone zostało w art. XVI p.w.k.p.c., zgodnie z którym, jeżeli przed wejściem w życie Kodeksu postępowania cywilnego zapadło
orzeczenie sądu pierwszej instancji kończące postępowanie w sprawie
, postępowanie rewizyjne lub zażaleniowe toczyć się będzie w trybie przewidzianym w przepisach dotychczasowych. Jednakże w sprawie, w której orzeczenie sądu pierwszej instancji zostało po dniu wejścia w życie Kodeksu postępowania cywilnego uchylone przez sąd rewizyjny, postępowanie toczyć się będzie według przepisów tego Kodeksu (§ 1). W wypadku zaś wniesienia rewizji nadzwyczajnej po wejściu w życie Kodeksu postępowania cywilnego postępowanie z rewizji nadzwyczajnej toczyć się będzie według przepisów tego Kodeksu, chociażby zaskarżone orzeczenie zapadło przed jego wejściem w życie (§ 2). Artykuł XVI § 1 p.w.k.p.c. stanowi zatem wyjątek od wyrażonej również w art. X § 1 p.w.k.p.c. zasady bezwłocznego działania normy procesowej (zob. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z 27 lutego 1967 r., III CZP 106/66, OSNC 1967, nr 6, poz. 103, w którym wyjaśniono, że wraz z wejściem w życie z dniem 1 stycznia 1965 r. Kodeksu postępowania cywilnego z 1964 r. postępowanie niesporne przekształca się z tym dniem w postępowanie nieprocesowe, a nieznany nowemu kodeksowi postępowania cywilnego tryb niesporny w zasadzie znika, jednak wyjątek od tej zasady zawarty jest w art. XVI § 1 p.w.k.p.c.) i to on rozstrzyga o dopuszczalności rewizji.
Odstępstwo od powyższej zasady wyrażone zostało również w art. 11 ust. 2 Ustawy Nowelizującej z 1996 r. Z dniem jej wejścia w życie (1 lipca 1996 r.) rewizja została zastąpiona apelacją, przy czym art. 11 ust. 2 tej Ustawy, na zasadzie odstępstwa od reguły natychmiastowego działania ustawy nowej, przewidywał, że do złożenia i rozpoznania rewizji od orzeczenia sądu pierwszej instancji, wydanego przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, stosuje się przepisy dotychczasowe, z tym zastrzeżeniem, że od orzeczenia sądu drugiej instancji oddalającego po dniu wejścia w życie niniejszej ustawy rewizje lub orzekającego co do istoty sprawy przysługuje kasacja, z wyłączeniem spraw, w których według tej ustawy kasacja nie przysługuje (ust. 3 ), zaś w sprawie, w której orzeczenie sądu pierwszej instancji zostało uchylone przez sąd drugiej instancji po dniu wejścia w życie niniejszej ustawy, postępowanie toczy się według przepisów tej ustawy (ust. 4).
Postanowienie z
1952 r. jest postanowieniem sądu pierwszej instancji kończącym postępowanie w sprawie w rozumieniu art.
XVI § 1 p.w.k.p.c. Użyte w tym przepisie sformułowanie dotyczące orzeczeń sądu pierwszej instancji „kończących postępowanie w sprawie” pozostaje w opozycji do sformułowania, którym posłużył się ustawodawca w art. XV § 1 p.w.k.p.c. ustanawiając zasadę bezpośredniego działania ustawy nowej, a która to zasada dotyczy postępowań toczących się w dacie wejścia w życie Kodeksu postępowania cywilnego, a wszczętych przed tą datą. Do wszczęcia postępowania rewizyjnego (i międzyinstancyjnego) w sprawie VII Ns 1431/48 od orzeczenia sądu pierwszej instancji kończącego postępowanie w sprawie w rozumieniu art. XVI § 1 p.w.k.p.c. doprowadzić mogło jedynie złożenie rewizji. Ponieważ jednak od Postanowienia z
1952 r. nie został wniesiony środek zaskarżenia, p
ostępowanie w sprawie VII Ns […] nie toczyło się w dacie wejścia w życie Kodeksu postępowania cywilnego z 1964 r. w rozumieniu art. XV § 1 p.w.k.p.c.
Wykładni art. XV § 1 p.w.k.p.c. prowadzi do wniosku, że przepis ten znajduje zastosowanie do postępowań, w których nie zostało jeszcze wydane orzeczenie sądu pierwszej instancji kończące postępowanie w sprawie. Nie uprawnia ona natomiast do przyjęcia, że zamiarem ustawodawcy, który wyłączył zasadę bezpośredniego działania ustawy nowej do postępowania rewizyjnego i zażaleniowego w odniesieniu do orzeczeń wydanych przed wejściem w życie nowego kodeksu postępowania cywilnego, było jednocześnie stosowanie ustawy nowej do czynności procesowych stron oraz sądu pierwszej instancji podejmowanych po wydaniu „kończących postępowanie w sprawie” orzeczeń, w tym również w tzw. postępowaniu międzyinstancyjnym poprzedzającym właściwe postępowanie rewizyjne (zażaleniowe) przed sądem rewizyjnym. Z art. XVI p.w.k.p.c. wynika, że w przypadku orzeczeń kończących postępowanie w sprawie wydanych przed 1 stycznia 1965 r. zasada bezpośredniego stosowania ustawy nowej znajdowała zastosowanie dopiero przy ponownym rozpoznaniu sprawy przez sąd pierwszej instancji na skutek uchylenia tego rodzaju orzeczenia przez sąd rewizyjny i tylko w postępowaniu z rewizji nadzwyczajnej, w którym zasadę stosowania nowego prawa lub odstępstwo od niej determinowała data wniesienia rewizji nadzwyczajnej. Tego rodzaju wyznacznika czasowego w postaci daty wniesienia środka zaskarżenia ustawodawca nie wprowadził w odniesieniu do postępowania rewizyjnego (zażaleniowego).
Regulacje przepisów wprowadzających kodeks postępowania cywilnego
nie zlikwidowały ani nie zmodyfikowały zatem uprawnienia stron postępowania
VII Ns […]
do zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji rewizją, wynikającego z dotychczasowych przepisów. Nie czynił tego również art. 11 ust. 2 Ustawy Nowelizującej z 1996 r. W świetle powyższych rozważań ocena dopuszczalności przysługującej stronom ww. postępowania rewizji (zażalenia) podlegać musi ocenie wedle dotychczasowych przepisów, zgodnie z którymi złożenie wniosku o sporządzenie uzasadnienia Postanowienia
z
1952 r. i doręczenie jego odpisu wraz z uzasadnieniem nie stanowiło przesłanki dopuszczalności rewizji od tego Postanowienia. Odrzucenie środka odwoławczego może nastąpić, gdy zezwala na to przepis prawa. Podstawy takiej w sprawie VII Ns […] nie mogły stanowić art. 374 i 376 w związku z art. 373 k.p.c. z 1950 r. ani art. 372 i 375 w związku z art. 371 k.p.c. Nieuprawniona bowiem jest ocena, że przepisy wprowadzające Kodeks postępowania cywilnego oraz
Kodeks postępowania cywilnego z 1964 r. nałożyły na strony
postępowania
VII Ns […] obowiązek zgłoszenia żądania uzasadnienia Postanowienia z
1952 r. Przepis art. 371 k.p.c., podobnie jak wcześniej art. 373 k.p.c. z 1950 r., stanowił, że rewizję wnosi się do sądu, który wydał zaskarżony wyrok, w terminie dwutygodniowym od doręczenia stronie skarżącej wyroku z uzasadnieniem (§ 1), jeżeli strona nie zażądała uzasadnienia wyroku w terminie tygodniowym od ogłoszenia sentencji, termin do wniesienia rewizji biegnie od dnia, w którym upłynął termin do żądania uzasadnienia (§ 2). Przewidziany w art. 357 w związku z art. 517 k.p.c. termin tygodniowy na złożenie wniosku o doręczenie postanowienia z uzasadnieniem biegł od ogłoszenia orzeczenia na posiedzeniu jawnym i podlegającego zaskarżeniu, a w braku żądania uzasadnienia - od dnia, w którym upłynął termin do żądania uzasadnienia. Ogłoszenie Postanowienia
z
1952 r. miało miejsce tego dnia. Jak jednak trafnie zauważył Sąd Apelacyjny, stosownie do art. XV § 2 p.w.k.p.c., wyrażającego zasadę skuteczności czynności dokonanych przed wejściem w życie kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli odpowiadają przepisom dotychczasowym, do czynności procesowych lub zaniechania tych czynności, mającego miejsce przed wejściem w życie k.p.c. zastosowanie znajdują przepisy dotychczasowe (zob.
postanowienie Sądu Najwyższego z 5 czerwca 1965 r., I CZ 68/65, OSNC 1966, nr 2, poz. 29). Niedopełnienie zaś wynikającego z art. 32 § 2 k.p.n. obowiązku doręczenia postanowienia z uzasadnieniem wszystkim uczestnikom postępowania z wyjątkiem tych, którzy byli obecni na posiedzeniu, na którym zapadło postanowienie, i zrzekli się doręczenia, powoduje, że postanowienie sądu wydane w trybie postępowania niespornego od którego służy środek odwoławczy nie staje się prawomocne (zob. orzeczenie Sądu Najwyższego z 4 października 1949 r., C 1222/49, OSN 1950, nr 1, poz. 18). W konsekwencji zastosowanie, jak tego chce skarżąca, art. XV § 1 p.w.k.p.c. musiałoby być równoznaczne z przyjęciem, że termin na złożenie wniosku o doręczenie Postanowienia z 1952 r. biegłby od ogłoszenia tego orzeczenia i upływał w dacie nieobowiązywania jeszcze przepisów wprowadzających Kodeks postępowania cywilnego i Kodeksu postępowania cywilnego, a tego rodzaju wniosek nie jest dopuszczalny również w świetle powyższych przepisów. Brak przy tym przekonujących argumentów, że termin ten liczony być powinien od 1 stycznia 1965 r. i upływać, stosownie do art. 371 § 2 k.p.c. w terminie tygodniowym. Skarżąca nie przedstawiła tego rodzaju argumentów, odwołując się jedynie ogólnie do potrzeby zapewnienia pewności obrotu prawnego i wyeliminowania swoistej „próżni prawnej” oraz dążenia ustawodawcy do niezwłocznego wyjaśnienia stanu sprawy, co systemowo uzasadnia - jej zdaniem - taką wykładnię norm intertemporalnych, która prowadzi do wyjaśnienia stanu sprawy w toku i jej niezwłocznego zakończenia, bez dozwalania na funkcjonowanie w obrocie orzeczeń kończących postępowanie w sprawie, które przez okres kilkudziesięciu lat nie byłyby prawomocne, w sytuacji, gdy możliwa jest wykładnia norm intertemporalnych, która pozwala na zapewnienie stabilizacji obrotu prawnego. Jednakże negatywnymi konsekwencjami niedopełnienia przez Sąd czynności doręczenia Postanowienia
z
1952 r. – w postaci pozbawienia ich prawa do zaskarżenia tego orzeczenia - nie powinny być obarczane strony (uczestnicy) postępowania
VII Ns […], zwłaszcza że systematyka przepisów wprowadzających kodeks postępowania cywilnego jednoznacznie wskazuje, że w sprawach, w których orzeczenie sądu pierwszej instancji „kończące postępowanie w sprawie” zapadło przed 1 stycznia 1965 r. dopuszczalność rewizji powinna być - zgodnie z wolą samego ustawodawcy - oceniana według dawnego stanu prawnego. Skoro zatem strona (uczestnik) mogła wnieść rewizję od orzeczenia sądu pierwszej instancji kończącego postępowanie w sprawie i wydanego przed 1 stycznia 1965 r. według reguł obowiązujących w stanie prawnym sprzed tej daty, a przepisy intertemporalne art. XVI p.w.k.p.c. do rozpoznania tej rewizji nakazywały stosować również te dawne przepisy, to te właśnie przepisy, a nie prawo nowe, powinny mieć zastosowanie do kwestii obowiązków stron warunkujących dopuszczalność rewizji i terminów do jej wniesienia.
Wyżej przytoczone reguły wyrażone zostały przez ustawodawcę także w objętym zarzutami kasacyjnymi art. 11 Ustawy Nowelizującej z 1996 r., w którym wskazano ponadto jednoznacznie, że do „złożenia i rozpoznania rewizji od orzeczenia sądu pierwszej instancji, wydanego przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, stosuje się przepisy dotychczasowe” (ust. 2).
W konsekwencji na podzielenie zasługiwała ocena Sądu Apelacyjnego, że Postanowienie z 1952 r. nie uzyskało waloru prawomocności.
Zarzucanego w skardze kasacyjnej naruszenia art. 3 ust. 1 i 2, art. 5 ust. 1 oraz art. 6 Dekretu z 1947 r. skarżąca dopatrzyła się w przyjęciu, że skuteczny wniosek o rejestrację akcji na okaziciela mógł pochodzić od dzierżyciela dokumentu, podczas gdy czynności takiej mógł dokonać jedynie posiadacz w rozumieniu art. 296 § 1 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319 ze zm.; dalej
– „Prawo rzeczowe”
). W konsekwencji, jej zdaniem, rejestracja Akcji była nieprawidłowa i nieskuteczna, w następstwie czego utraciły one moc i Skarb Państwa nie mógł skutecznie wykonywać z nich prawa podczas Zgromadzenia.
Jednakże kwestionując dokonaną przez Sąd Apelacyjny wykładnię przepisów Dekretu z 1947 r., zgodnie z którą Bank jako depozytariusz Akcji mógł skutecznie przedstawić je do rejestracji, pozwana nie przywiązuje należytej wagi do przedstawionych przez ten Sąd argumentów. Tymczasem – jak trafnie zauważył Sąd odwoławczy – wykładnia ta znajduje oparcie w art. 5 tego Dekretu z 1947 r., który obok pojęcia „posiadacza akcji” posługiwał się również pojęciem „zgłaszającego dokument do rejestracji”. Zważywszy ponadto, że analiza językowa przepisów Dekretu z 1947 r. nie pozwala stwierdzić, że tylko uprawniony z praw do akcji/ ich właściciel (prawny posiadacz) był uprawniony do złożenia wniosku o rejestrację, uzasadnione w sprawie było sięgnięcie do wykładni funkcjonalnej związanej z celem wprowadzenia Dekretu z 1947 r. Jak trafnie zauważył Sąd Apelacyjny, Dekret z 1947 r. został wprowadzony w celu uporządkowania sytuacji niektórych dokumentów na okaziciela w związku z warunkami wojennymi i ich następstwami. W ówczesnej rzeczywistości bowiem konieczne było ustalenie pozostałych w obrocie po wojnie dokumentów na okaziciela, a celowi temu służyła taka wykładnia przepisów Dekretu z 1947 r., która pozwalała przedstawić te dokumenty do rejestracji także przez depozytariuszy, jak to miało miejsce w przedmiotowej sprawie. Sądy
meriti
zasadnie zwróciły też uwagę, że interpretację taką potwierdza Instrukcja z 1947 r., której przepisy służyć miały wykładni Dekretu z 1947 r. i wskazywały na rozumienie przez ówczesnego ustawodawcę jego przepisów. W Instrukcji tej zaś jednoznacznie wskazano, że wynikający z przepisów Dekretu obowiązek rejestracji dokumentów na okaziciela dotyczy również dzierżycieli tych dokumentów (art. 3 i 4).
Uzasadniając zarzut naruszenia art. 425 § 1 w związku z art. 411 § 1 i art. 412 § 1 k.s.h. oraz art. 393 k.s.h., skarżąca wyraziła pogląd, że zaskarżone Uchwały nie doprowadziły do niezgodnego z przepisami prawa rozszczepienia uprawnień akcjonariusza i naruszenia jego praw akcyjnych, a ewentualne uchybienia przy ich podjęciu nie mogły i nie miały wpływu na ich podjęcie. Jej zdaniem przy podejmowaniu Uchwały Nr [...] Skarb Państwa oddawał głos ze spornych akcji, a w konsekwencji wykonywał z nich prawa korporacyjne. Również przy podjęciu Uchwał Nr [...]1-[…]4 nie doszło do naruszenia art. 411 § 1 k.s.h. ani naruszenia art. 412 § 1 k.s.h., gdyż Skarb Państwa uczestniczył w Zgromadzeniu i wykonywał prawa z akcji posiadanych oraz mógł brać udział w dyskusji.  Treść zaś Uchwał […]1-[…]4 była zgodna z prawem i nie naruszała pozycji Skarbu Państwa jako akcjonariusza pozwanej Spółki.
Jednakże wbrew wywodom pozwanej, a zgodnie ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego, należy stwierdzić, że Uchwała Nr [...] ograniczała zasadnicze uprawnienia akcjonariusza - Skarbu Państwa wynikające z akcji, pozbawiając go możliwości wykonywania prawa głosu z każdej z przysługujących mu akcji, której Uchwała ta dotyczyła. Ograniczenie to nie znajdowało podstawy ani w statucie Spółki, ani w przepisach prawa i stanowiło wyraz niedopuszczalnego odstępstwa od normy kodeksowej, sprzecznego z naturą spółki akcyjnej, która poza ściśle określonymi wypadkami obejmuje powiązanie z akcją wypływających z niej praw, w tym właśnie prawa głosu. Pozbawienie akcjonariusza prawa głosu z akcji bez podstawy prawnej jako sprzeczne z art. 411 § 1 i art. 412 § 1 k.s.h., a uderzające w istotę spółki akcyjnej i wypływających z uczestnictwa w niej uprawnień akcjonariusza uzasadnia, jak trafnie przyjął Sąd Apelacyjny, stwierdzenie nieważności Uchwały Nr [...] jako sprzecznej z przepisami prawa.
Skutkiem zaś Uchwały nr [...] było pozbawienie powoda prawa głosu z akcji przy podejmowaniu Uchwał Nr [...]1-[…]4. Irrelewantne w okolicznościach sprawy pozostaje, że powód głosował z pozostałych akcji, a w konsekwencji uczestniczył w Zgromadzeniu i mógł brać udział w dyskusji, skoro stracił uprawnienia z akcji, z których prawo głosu, sprzecznie ze statutem Spółki i przepisami prawa, zostało mu odebrane Uchwałą nr [...]. Wprawdzie co do zasady naruszenia towarzyszące podejmowaniu uchwały mogą skutkować jej nieważnością tylko wtedy, gdy mogły mieć wpływ na jej treść. Jednakże w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że niektóre naruszenia są tak doniosłe, że każdorazowo należy je traktować jako mogące mieć istotny wpływ na jej treść (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 10 czerwca 2005 r., II CK 715/04, OSP 2006, nr 5, poz. 55, z 19 września 2007 r., II CSK 165/07, niepubl. z 16 kwietnia 2009 r., I CSK 362/08, niepubl. i z 6 czerwca 2018 r., III CSK 403/16, niepubl.). Tego rodzaju przypadek zachodził właśnie w niniejszej sprawie, zważywszy, że zaskarżone Uchwały […]1-[…]4 podjęte zostały bez udziału powoda w wyniku oderwania prawa głosu od przysługujących mu akcji, naruszając w konsekwencji art. 411 § 1 i art. 412 § 1 k.s.h. Bezprawne pozbawienie powoda prawa głosu uzasadnia stanowisko Sądu Apelacyjnego, zgodnie z którym podjęte wskutek takiego pozbawienia bez udziału powoda Uchwały Nr [...]1-[…]4 są sprzeczne z prawem w rozumieniu art. 425 § 1 k.s.h. Przeciwny pogląd bowiem prowadziłby do nieakceptowalnego wniosku o dopuszczalności pozbawienia akcji głosu, wbrew przepisom ustawy, o ile siła głosu z tych akcji nie mogłaby arytmetycznie mieć wpływu na podjęcie uchwały.
W ramach zarzutu naruszenia art. 5 k.c. skarżąca wywiodła, że działania Skarbu Państwa wymierzone są przeciwko Spółce i możliwości jej funkcjonowania oraz stanowią wykonywanie praw akcjonariusza sprzecznie z jego istotą uczestnictwa w spółce. Jednakże wbrew temu zapatrywaniu należy uznać, że zaskarżenie uchwał przez powoda stanowi wyraz wykonywania przysługujących mu i zagwarantowanych przepisami uprawnień związanych z posiadanymi w Spółce akcjami. W sposób nieuprawniony w okolicznościach sprawy skarżąca wiąże ewentualne konsekwencje dla działalności Spółki z wytoczeniem przez powoda powództwa w niniejszej sprawie, podczas gdy to nie samo zaskarżenie Uchwał przez powoda jest ich determinantem, tylko działania leżące po stronie samej Spółki, a wyrażające się w podjęciu na Zgromadzeniu Uchwał sprzecznych z ustawą w rozumieniu art. 425 § 1 k.s.h. Wbrew stanowisku skarżącej nie jest też w okolicznościach faktycznych sprawy bez znaczenia, czy Spółka podejmowała wnikliwe działania w celu wyjaśnienia struktury akcjonariatu, zważywszy, że długość przewidzianego przepisami czasu na podjęcie przez nią działań reaktywacyjnych umożliwiała ustalenie przebiegu postępowania w sprawie VII Ns [...], a w konsekwencji ustalenie losów spornych akcji i ich mocy prawnej. Postępowanie cywilne jest instrumentem realizacji przez strony ich interesów prawnych. Stwierdzone w postępowaniu przyczyny nieważności zaskarżonych Uchwał nie pozwalały wartościować interesu powoda w wytoczeniu powództwa jako słabszego od interesów pozwanej. Wyprowadzanie z przypisywanemu powodowi celu zaskarżenia przez niego Uchwał nadużycia przez niego przysługujących mu jako akcjonariuszowi uprawnień nie było w konsekwencji uprawnione w sprawie.
Z tych względów, na podstawie art. 398
14
k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.
Roman Trzaskowski                       Marta Romańska                           Karol Weitz
[SOP]
[r.g.]