II CSKP 2296/22

SN
II CSKP 2296/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
6 czerwca 2025 r.
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Paweł Grzegorczyk (przewodniczący)
‎
SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)
‎
SSN Roman Trzaskowski
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 6 czerwca 2025 r. w Warszawie
‎
skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
‎
z 23 listopada 2021 r., I ACa 463/21,
‎
w sprawie z powództwa M.S. i I.S.
‎
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
‎
o zapłatę,
1) oddala skargę kasacyjną,
2) zasądza od pozwanego na rzecz powodów koszty postępowania kasacyjnego w kwocie 5400 (pięć tysięcy czterysta) zł z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia orzeczenia zobowiązanemu do dnia zapłaty.
Agnieszka Piotrowska       Paweł Grzegorczyk        Roman Trzaskowski
(A.D.)
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 21 września 2020 r. w sprawie z powództwa M.S. i I.S. przeciwko Bank S.A. z siedzibą w W. (dalej Bank), Sąd Okręgowy w Gdańsku umorzył
postępowanie co do żądania zapłaty kwoty 78 955,10 zł, zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 258 686,63 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwoty 255 158.90 zł od 2 czerwca 2020 r. do dnia zapłaty oraz oddalił powództwo w pozostałej części.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że 9 sierpnia 2006 r. powodowie, będący konsumentami, zawarli z Bank S.A. z siedzibą w W. (poprzednikiem prawnym pozwanego Banku) umowę o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych „[…]” na okres 30 lat w kwocie 52 800 zł, waloryzowany kursem franka szwajcarskiego (CHF) na szczegółowo opisanych w uzasadnieniu wyroku warunkach, w celu sfinansowania kosztów budowy i zakupu bliżej opisanej nieruchomości. Kwota kredytu wyrażona w złotych miała podlegać przeliczeniu na CHF według kursu kupna waluty z Tabeli kursów walut obcych ustalanych przez Bank kredytujący, zaś raty kapitałowo – odsetkowe wyrażone w CHF miały być przeliczane z na PLN według kursu sprzedaży z Tabeli kursowej Banku kredytującego. Strony zawarły następnie aneksy do umowy, opisane w uzasadnieniu wyroku Sądu pierwszej instancji.
‎
W okresie od kwietnia 2010 r. do grudnia 2019 r. powodowie wpłacili na rzecz Banku 255 156,90 zł z tytułu rat kapitałowo-odsetkowych, składkę z tytułu objęcia ich ochroną ubezpieczeniową w ramach ubezpieczenia NWW w wysokości 638,93 zł oraz 10 składek rocznych na ubezpieczenie po 288,88 zł każda z nich. Pismem
‎
z 20 listopada 2019 r. powodowie wezwali pozwany Bank do dobrowolnego rozliczenia, w terminie 14 dni, łączącej strony umowy kredytu i zwrotu wszystkich kwot pobranych, ich zdaniem, bez podstawy prawnej na poczet umowy kredytowej.
Na podstawie poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych, Sąd Okręgowy uznał, powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego
i
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej TSUE), że umowa kredytu, która nie była indywidualnie negocjowana z powodami, zawierała postanowienia regulujące zasady spłaty kredytu określające główne świadczenia stron, poddające się kontroli Sądu ze względu na ich nieprzejrzystość. Uznał je za niedozwolone w rozumieniu
‎
art. 385
1
k.c. i w konsekwencji bezskuteczne wobec powodów jako konsumentów,
‎
a zatem niewiążące ich z mocy samego prawa i ze skutkiem
ex tunc
. Wobec niemożności zastąpienia wskazanych klauzul umownych przepisami dyspozytywnymi, Sąd pierwszej instancji uznał, że umowa kredytu nie może obowiązywać
w takim kształcie i jest nieważna. W konsekwencji, spłata przez powodów kwot ustalonych przez Sąd w uzasadnieniu wyroku, stanowiła świadczenie nienależne w rozumieniu art. 405 i 410 § 2 k.c., które Bank powinien zwrócić powodom.
Apelacja pozwanego wniesiona od tego orzeczenia została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 23 listopada 2021 r., który podzielił ustalenia faktyczne i oceny prawne Sądu pierwszej instancji.
W skardze kasacyjnej pozwany Bank zarzucił naruszenie:
- art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 353
1
k.c. w zw. z art. 69 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz.U. 1997 Nr 140, poz. 939, dalej: „prawo bankowe") przez bezpodstawne przyjęcie, że kredyt nie miał charakteru walutowego, a umowa jest sprzeczna z istotą stosunku prawnego i jako taka nieważna,
-
art. 385
1
§ 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich
‎
(Dz.Urz.UE.L 1993 Nr 95, str. 29, dalej: "Dyrektywa 93/13")
przez niewyodrębnienie przez Sąd Apelacyjny: klauzul
ryzyka walutowego, dotyczących zastosowania mechanizmu indeksacji zobowiązania kredytowego kursem waluty obcej oraz klauzuli spreadów walutowych, a nadto przez uznanie, że wymienione klauzule nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny,
- art. 385
1
§ 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 w zw. z art. 69
‎
ust. 1 pkt 5 prawa bankowego i art. 76 prawa bankowego
przez niewyodrębnienie
‎
w umowie klauzuli zmiennego oprocentowania i klauzuli warunków zmiany oprocentowania,
- art. 69 prawa bankowego, art. 65 k.c. oraz art. 358 § 2 k.c. w związku
‎
z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 przez przyjęcie niedopuszczalności odwołania się przy wykładni oświadczeń stron do bezwzględnie obowiązującego i bezpośrednio stosowanego przepisu prawa krajowego w postaci art. 69 ust. 3 prawa bankowego, do wykładni oświadczeń woli stron w myśl art. 65 k.c. lub normy dyspozytywnej
‎
w postaci art. 358 § 2 k.c. w miejsce, uznanych przez Sąd za niedozwolone postanowienia umowne, klauzul spreadów walutowych odsyłających przy dokonywaniu rozliczeń w ramach stosunku umownego stron do tabel kursowych banku,
- art. 410 k.c. w zw. z art. 405 k.c. przez przyjęcie, że w przypadku uznania umowy za nieważną, kredytobiorcy przysługuje roszczenie o zwrot całości świadczeń spełnionych na rzecz banku w wykonaniu umowy o kredyt.
Formułując te podstawy kasacyjne, pozwany Bank wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez zmianę wyroku Sądu Okręgowego i oddalenie powództwa w uwzględnionej przez ten Sąd części, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie wyroków obu instancji (Sądu Okręgowego w zakresie jego pkt 2 i 4) i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Nie są uzasadnione rozbudowane zarzuty naruszenia art. 385
1
k.c. w związku ze wskazanymi w podstawach kasacyjnych przepisami kodeksu cywilnego, prawa bankowego oraz Dyrektywy 93/13 przez wadliwe uznanie przez Sąd Apelacyjny spornych postanowień umownych za określające główne świadczenia stron, niewyrażone w jednoznaczny sposób i w konsekwencji powodujące, po ich usunięciu, upadek umowy kredytu jako nieważnej.
Zgodnie z art. 385
1
§ 1 k.c. postanowienia umowy nieuzgodnione indywidualnie z konsumentem nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Artykuł 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13 stanowi, że postanowienia umowy, które nie były indywidualnie negocjowane z konsumentem, mogą być uznane za nieuczciwe, jeżeli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. Przepisy dotyczące klauzul abuzywnych stanowią implementację Dyrektywy, stąd w procesie ich interpretacji należy uwzględnić orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE). Wskazuje się
‎
w nim na rozróżnienie abuzywności postanowień umowy kredytu dotyczących kryteriów przeliczania waluty krajowej na walutę obcą stanowiącą walutę indeksacji (klauzule kursowe, spreadowe), od klauzul ryzyka walutowego, dotyczących obciążenia konsumenta negatywnymi następstwami deprecjacji waluty krajowej
‎
(zob. m.in. wyroki TSUE z 20 września 2017 r., C- 186/16; z 22 lutego 2018 r.,
‎
C-119/17 oraz z 20 września 2018 r., C – 51/17). Nie jest jednak zasadny sformułowany w skardze zarzut naruszenia art. 385
1
§ 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 polegający na niewyodrębnieniu przez Sąd Apelacyjny klauzuli ryzyka walutowego od klauzuli spreadowej. Wymienione klauzule są - w ramach przyjętego w umowie mechanizmu indeksacji - ze sobą ściśle powiązane, co ma istotne znaczenie z perspektywy oceny, czy określają one główne świadczenia stron, czy zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, a także w płaszczyźnie możliwości utrzymania umowy w mocy, wobec stwierdzenia abuzywności przynajmniej jednej z tych klauzul. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że klauzula ryzyka walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie zobowiązań stron w celu ustalenia wysokości ich świadczenia. Klauzula spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu indeksacji i wynikającego z niego niebezpieczeństwa narażenia konsumenta na ryzyko kursowe. Obie te klauzule tworzą zatem przyjęty
‎
w umowach kredytowych mechanizm indeksacji, a ich rozszczepienie jest zabiegiem sztucznym (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r.,
‎
II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18,
‎
OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 13 maja
‎
2022 r., II CSKP 464/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22; z 26 stycznia
‎
2023 r., II CSKP 722/22; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22 oraz z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22).
W świetle art. 385
1
§ 1 zd. 2 k.c., ocenie pod kątem abuzywności nie podlegają postanowienia określające główne świadczenia stron umowy, pod warunkiem wszakże, że zostały one sformułowane w sposób jednoznaczny. W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje aktualnie pogląd (po początkowym okresie przyjmowania poglądu przeciwnego), że klauzule kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej
‎
(lub denominowanego w walucie obcej) określają główne świadczenia stron
‎
(zob. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 4 kwietnia 2019 r., I CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18;
‎
z 21 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21 oraz z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22).
Skarżący zarzucił wadliwe przyjęcie przez Sąd drugiej instancji, że postanowienia umowy stron, przewidujące indeksację kredytu kursem waluty obcej, nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Zarzut ten jest niezasadny, albowiem w orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE wyjaśniono już, że wymaganie wyrażenia postanowienia umownego w sposób jednoznaczny, prostym
‎
i zrozumiałym językiem jest spełnione, gdy umowa przedstawia konsumentowi,
‎
w sposób przejrzysty i jednoznaczny, działanie mechanizmu waloryzacyjnego tak, aby konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne związane
‎
z zaciągnięciem wieloletniego zobowiązania kredytowego waloryzowanego kursem waluty obcej. Konsument powinien być jasno poinformowany przez bank, że podpisując umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej, ponosi przez cały okres jej obowiązywania, niczym nieograniczone ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji waluty krajowej (zob. wyroki TSUE z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19; z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13 oraz z 20 września 2017 r., C-186/16,
‎
a także wyrok Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). W wyroku
‎
z 10 czerwca 2021 r. (C - 776/19, C - 782/19) TSUE wyjaśnił, że wykładni art. 3
‎
ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że warunki umowy kredytu, które powodują skutek w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę, mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi, wynikających z tej umowy, praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie mógłby racjonalnie oczekiwać, przestrzegając wymogu przejrzystości w stosunku do konsumenta, że ten konsument zaakceptowałby,
‎
w następstwie indywidualnych negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko kursowe, które wynika z takich warunków. W uzasadnieniu wyroku z 27 listopada 2019 r.
‎
II CSK 483/18, Sąd Najwyższy podniósł, że nie jest wystarczające wskazanie
‎
w umowie, że ryzyko związane z zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie od niego oświadczenia o standardowej treści, że został poinformowany
‎
o ponoszeniu ryzyka, wynikającego ze zmiany kursu waluty, oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to ryzyko. Wprowadzenie do umowy kredytowej, zawieranej na wiele lat, mechanizmu działania ryzyka kursowego, wymagało szczególnej staranności Banku w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się
‎
z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy. W takim stanie rzeczy przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien zostać wykonany
‎
w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne. Ochrona konsumenta może zostać zapewniona jedynie wtedy, gdy uwzględnione zostaną jego rzeczywiste i tym samym bieżące interesy, a nie interesy, jakie miał w okolicznościach istniejących w chwili zawarcia danej umowy.
Klauzule waloryzacyjne, które określają główne świadczenia stron i nie zostały wyrażone w umowie kredytu w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek z art. 385
1
§ 1 k.c. Abuzywność klauzul zawartych
‎
w umowę, o której chodzi w tej sprawie, została już przesądzona w orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE, w którym wyjaśniono, że postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi kredytującemu swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych, gdyż kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat, służą określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku; obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Są one niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów (zob. wyroki
‎
Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11,
‎
poz. 134; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18 oraz z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20). Jak to już akcentowano, w celu ustalenia, czy zachodzi sprzeczność postępowania przedsiębiorcy z wymogami dobrej wiary, należy sprawdzić, czy przedsiębiorca, traktujący konsumenta w sposób sprawiedliwy i słuszny, mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument przyjąłby określone postanowienie umowne w drodze negocjacji indywidualnych (zob. wyrok TSUE z 14 marca 2013 r., C - 415/11 oraz uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję, na niekorzyść konsumenta praw i obowiązków wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie
‎
(zob. wyroki Sądu Najwyższego z 3 lutego 2006 r., I CK 297/05, z 15 stycznia
‎
2016 r., I CSK 125/15, OSNC - ZD 2017, nr 1, poz. 9; z 27 listopada 2015 r.,
‎
I CSK 945/14, z 30 września 2015 r., I CSK 800/14, z 29 sierpnia 2013 r.
‎
I CSK 660/12). Konsument pozostaje zawsze stroną słabszą w stosunku do banku, zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania o wszystkich aspektach stosunku prawnego wynikającego z umowy. Z tej przyczyny art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przewiduje, że nieuczciwe warunki nie będą wiążące dla konsumenta. Jest to przepis bezwzględnie wiążący, który zmierza do zastąpienia formalnej równowagi praw i obowiązków stron, ustanowionych
‎
w umowie, równowagą rzeczywistą, która przywraca równość stron. Sąd jest zobowiązany do zbadania z urzędu, czy określone postanowienia umowne wchodzące w zakres stosowania dyrektywy mają nieuczciwy charakter, aby po dokonaniu tej oceny zniwelować brak równowagi między konsumentem
‎
a przedsiębiorcą (zob. wyroki TSUE z 4 czerwca 2009 r., C - 243/08;
‎
z 14 czerwca 2012 r., C - 618/10, a także z 3 marca 2020 r., C - 125/18).
Sąd Apelacyjnie trafnie przyjął, że klauzule walutowa i spreadowa, składające się na mechanizm indeksacji kredytu do CHF w umowie łączącej strony są od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść powodów, który mogli udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną. Strony pozostają związane umową w pozostałym zakresie, jeżeli tylko jest to możliwe (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasada prawna - z 7 maja 2021 r.,
‎
III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56). W przypadku, gdy eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji umowy, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć praw i obowiązków stron, nie można przyjąć, że strony są związane pozostałą częścią umowy
‎
(zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r.,
‎
III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16
‎
i z 24 października 2018 r., II CSK 632/17). Umowa będzie dotknięta nieważnością, gdy bez abuzywnych postanowień jej obowiązywanie nie jest możliwe w świetle prawa krajowego i nie zaszły przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument - tak jak ma to miejsce w okolicznościach sprawy
‎
- postanowień abuzywnych nie potwierdził (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21
oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z 16 września 2021 r.,
‎
I CSKP 166/21). W razie stwierdzenia – tak jak to miało miejsce w okolicznościach tej sprawy - abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia. Unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby bowiem nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio związane z indeksacją kredytu do waluty
‎
(zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r.,
‎
III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56; wyroki Sądu Najwyższego
‎
z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17;
‎
z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21;
‎
z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., I CSK 3629/22).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE wskazuje się także, co do zasady, sąd, stwierdzając bezskuteczność określonego abuzywnego postanowienia umownego, nie ma kompetencji do uzupełnienia powstałej, w wyniku eliminacji tego postanowienia, luki przez zmianę treści niedozwolonego postanowienia. Takie uprawnienie mogłoby bowiem zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy 93/13, prowadząc do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców przez zwykły brak stosowania takich warunków wobec konsumentów. Byliby oni w ten sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały być one uznane za bezskuteczne, to umowa mogłaby zostać uzupełniona
‎
w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co pozostałoby bez wpływu na jej ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich interesów. W konsekwencji przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że strony nie są związane stosunkiem prawnym wynikającym z umowy kredytowej nie jest sprzeczne z zasadą proporcjonalności sankcji, skoro jest to efekt stosowania przez Bank praktyki w ramach której określał jednostronnie wysokość zobowiązania po zawarciu umowy, eksponując jednocześnie kredytobiorców na nieograniczone ryzyko kursowe (zob. m.in. wyroki TSUE
‎
z 14 czerwca 2012 r., C-618/10; z 30 kwietnia 2014 r., C 26-13; z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r.,
‎
II CSK 483/18). Nie są zatem uzasadnione kasacyjne zarzuty art. 69 prawa bankowego, art. 65 k.c. oraz art. 358 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13. Nie jest dopuszczalne odwołanie się przez Sąd do art. 69 ust. 3 prawa bankowego
Wbrew zarzutom skargi, Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, że wyeliminowanie
‎
z umowy abuzywnych postanowień umownych nie pozwala na jej utrzymanie, co przemawia za niezwiązaniem stron stosunkiem prawnym wynikającym z umowy kredytowej i jest tożsame w skutkach z jej nieważnością. Wyeliminowanie ryzyka kursowego z umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie oprocentowania ze stawką LIBOR jest tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie
‎
i charakterze. Postanowienia uznane za abuzywne określają bowiem główne świadczenia stron i mają konieczny charakter z punktu widzenia konstrukcji umowy kredytu indeksowanego zaakceptowanego przez strony.
Nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 69 prawa bankowego, art. 65 k.c. oraz art. 358 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 przez przyjęcie niedopuszczalności odwołania się przy wykładni oświadczeń stron do bezwzględnie obowiązującego i bezpośrednio stosowanego przepisu prawa krajowego w postaci art. 69 ust. 3 prawa bankowego, do wykładni oświadczeń woli stron w myśl art. 65 k.c. lub normy dyspozytywnej w postaci art. 358 § 2 k.c.
‎
w miejsce, uznanych za niedozwolone postanowienia umowne, klauzul spreadów walutowych odsyłających przy dokonywaniu rozliczeń w ramach stosunku umownego stron do tabel kursowych banku.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono już znaczenie nowelizacji prawa bankowego wprowadzonej ustawą z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 165 poz. 984, dalej: „ustawa antyspreadowa”). W wyroku z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, Sąd Najwyższy podniósł, że zgodnie z art. 1 ust. 2 Dyrektywy 93/13 jej przepisom nie podlegają m.in. postanowienia umowy „odzwierciedlające obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze", przy czym z orzecznictwa TSUE wynika, że dotyczy to także przepisów, które weszły w życie już po zawarciu umowy kredytu zawierającej niedozwolone postanowienia i miały w założeniu charakter sanacyjny, tj. zastępowały te postanowienia
ex tunc
i utrzymywały ważność umowy (por. wyroki TSUE
‎
z 20 września 2018 r., C-51/17, pkt 62-64, 70 i z 14 marca 2019 r., C-118/17 pkt 37, 40) pod warunkiem, iż zachowana została możliwość odwrócenia niekorzystnych skutków niedozwolonego postanowienia (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości
‎
z 14 marca 2019 r., C-118/17 pkt 45). Skutkiem sanowania klauzul abuzywnych jest wówczas także wyłączenie możliwości uznania umowy za nieważną z powodu tej
‎
(i tylko tej) abuzywności. Takie jednak znaczenie nie może być przypisywane ustawie antyspreadowej, albowiem przedmiotem ich regulacji nie były, zawarte w umowach zawartych przed wejściem w życie tej ustawy, klauzule abuzywne ani umowy z ich powodu nieważne. Celem ustawy nie było sanowanie tych wadliwości, albowiem przepisy ustawy nie wspominają o tych wadliwościach ani też nie regulują związanych z nimi rozliczeń. W założeniu ustawodawcy chodziło o doprecyzowanie na przyszłość reguł ustalania kursu wymiany walut oraz o nieodpłatne umożliwienie dokonywania spłat kredytu bezpośrednio w walucie obcej, i że miał on na względzie - przynajmniej
explicite
- umowy ważne oraz klauzule dozwolone, choć podlegające doprecyzowaniu. Nawet jeżeli było inaczej, założony
(implicite
) skutek sanujący nie mógł zostać w ten sposób osiągnięty. Omawiana ustawa w zasadzie nie przewidywała gotowych do zastosowania (choćby tylko dyspozytywnych) przepisów, które zastępowałyby ewentualne klauzule abuzywne, a jedynie nakładała na banki ciężar dokonania ogólnie określonych, wymagających skonkretyzowania
in casu
zmian umowy, co nie wystarcza dla przyjęcia domniemania, że te konkretne rozwiązania są wynikiem należytego wyważenia ogółu praw i obowiązków stron przez ustawodawcę (zob. motyw 13 Dyrektywy 93/13 oraz wyrok TSUE
‎
z 21 marca 2013 r., C-92/11, pkt 26 i n.) i nie czyni zadość przesłankom przewidzianym w art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13, zwłaszcza że, jak wynika
‎
z orzecznictwa TSUE, wyjątek przewidziany w tym przepisie podlega ścisłej wykładni (zob. wyroki TSUE z 20 września 2017 r., C-186/16 pkt 31 i z 20 września 2018 r., C-51/17, pkt 54, 66). Przewidziana w art. 4 zd. 2 ustawy antyspreadowej zmiana umowy kredytu mogłaby wywoływać skutek sanujący tylko wtedy, gdyby stanowiła wyraz następczej świadomej, wyraźnej i wolnej" rezygnacji kredytobiorcy-konsumenta z powoływania się na abuzywność postanowienia (ewentualnie także nieważność umowy) i zgody na jego zastąpienie postanowieniem dozwolonym.
‎
W braku takich czynności sanujących, wejście w życie ustawy antyspreadowej w żaden sposób nie podważa abuzywności spornych klauzul i nieważności umowy
‎
(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).
‎
W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje także pogląd, że nie jest możliwe – wbrew woli konsumenta - zastąpienie niedozwolonego postanowienia umownego odsyłającego do kursu waluty wynikającego z tabeli bankowej odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez NBP względnie kursu rynkowego waluty ( zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r.,
‎
I CSK 1669/22; wyroki Sądu Najwyższego z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22;
‎
z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22; z 19 maja
‎
2022 r., II CSKP 985/22; i z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22). Możliwości usunięcia luki w umowie nie stwarza art. 358 § 2 k.c. Po pierwsze został on wprowadzony do kodeksu cywilnego z dniem 24 stycznia 2009 r. ustawą z 23 października 2008 r.
‎
o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz ustawy – Prawo dewizowe, Dz.U. z 2008 r., Nr 228, poz. 1506), dopiero po zawarciu przez strony umowy. Po drugie, dotyczy on zobowiązań wyrażonych w walucie obcej, a w przypadku kredytu indeksowanego do CHF waluta obca stanowi jedynie miernik wartości zobowiązania zaciągniętego
‎
w walucie polskiej i świadczeń spełnianych przez kredytobiorców w walucie obcej. Spełnienie przez Bank świadczenia w walucie obcej było od początku wyłączone,
‎
a kwota kredytu miała być wypłacona powodom wyłącznie w złotych. Po trzecie, zamiarem pozwanego nie było stosowanie kursu średniego NBP, lecz kursów z tabeli Banku, co miało mu zapewnić wyższy zysk ze spreadu walutowego. Przyjęcie, że wolą stron było stosowanie innego kursu, odrywałoby się zatem od ich rzeczywistej woli.
Powyższej oceny nie zmienia ewentualne uznanie umowy kredytowej za kreującą zobowiązanie ciągłe i przyjęcie na podstawie ogólnych reguł prawa międzyczasowego, że do takiego zobowiązania powinny mieć bezpośrednie zastosowanie przepisy wchodzące w życie w czasie trwania stosunku prawnego. Artykuł 358 § 2 k.c. w nowym brzmieniu mógłby bowiem znajdować zastosowanie wyłącznie do stosunków ciągłych istniejących w chwili jego wejścia w życie. Przyjęcie natomiast, że umowa kredytowa była nieważna lub bezskuteczna z powodu niemożliwości ustalenia wiążącego kursu waluty obcej w chwili jej zawarcia oznacza, że stosunek prawny nigdy nie powstał, w związku z czym nie ma przedmiotu, do którego dałoby się zastosować wymieniony przepis (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 28 marca 2024 r., II CSKP 1308/22).
Nie ma także podstaw do dokonania wykładni umów kredytowych na podstawie art. 65 § 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 354 k.c., już po usunięciu z nich postanowień abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do sposobu ustalenia kursu CHF. Sprowadzałoby się to bowiem do zmiany treści klauzuli indeksacyjnej, prowadząc do zmiany jej rozumienia przez wprowadzenie odesłania do wartości rynkowej CHF. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy
‎
w mocy nieadekwatne jest odwoływanie się – jak to czyni skarżący - do hipotetycznej woli stron, groziłoby to bowiem ryzykiem dalszego pogorszenia sytuacji strony dotkniętej nadużyciem, gdyby strona, która narzuciła niedozwolone postanowienie umowne wywodziła, że nie zawarłaby umowy z jego pominięciem. Nie jest także możliwe zastąpienie wyeliminowanego abuzywnego postanowienia umownego przez zastosowanie przepisów prawa krajowego, które mogłyby mieć zastosowanie do umowy tylko odpowiednio lub przez analogię i które odzwierciedlają regułę obowiązującą w krajowym prawie zobowiązań (zob. wyrok TSUE z 16 marca 2023 r., C-6/22).
Na uwzględnienie nie zasługuje także zarzut naruszenia art. 410 k.c. w zw.
‎
z art. 405 k.c. przez przyjęcie, że w przypadku uznania umowy za nieważną, kredytobiorcy przysługuje roszczenie o zwrot całości świadczeń spełnionych na rzecz banku w wykonaniu umowy o kredyt. Stronie, która w wykonaniu umowy kredytu dotkniętej nieważnością spłacała kredyt, przysługuje roszczenie o zwrot spłaconych środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego (art. 410 § 1
‎
w zw. z art. 405 k.c.) niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu. W razie nieważności umowy kredytu, dokonywane przez niedoszłego kredytobiorcę płatności, mające stanowić spłatę wykorzystanego kredytu, są świadczeniami nienależnymi, podobnie jak świadczeniem nienależnym jest w takiej sytuacji wypłata środków pieniężnych przez bank. Oba te świadczenia podlegają zwrotowi na rzecz kontrahenta. Między bankiem a konsumentem dochodzi do powstania dwóch odrębnych zobowiązań restytucyjnych - zobowiązanie konsumenta do zwrotu wykorzystanych środków pieniężnych oraz zobowiązania banku do zwrotu kwot uiszczonych przez konsumenta Pogląd ten należy uznać za ugruntowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. uchwała składu siedmiu sędziów z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21).
W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji (art. 398
14
k.p.c.). Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego znajduje podstawę
‎
w art. 98 § 1 i § 1
1
k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 398
21
k.p.c., a także § 2 pkt 7
‎
i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964
‎
z późn. zm.).
Agnieszka Piotrowska Paweł Grzegorczyk Roman Trzaskowski
(A.D.)
[r.g.]