II CSKP 1983/22

SN
II CSKP 1983/22
POSTANOWIENIE
20 września 2024 r.
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
Prezes SN Joanna Misztal-Konecka (przewodniczący)
‎
SSN Adam Doliwa
‎
SSN Mariusz Załucki (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 20 września 2024 r. w Warszawie
‎
skargi kasacyjnej A. G.
‎
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
‎
z 23 marca 2021 r., VI ACa 359/20,
‎
w sprawie z powództwa A. G.
‎
przeciwko B. Z.
‎
o zapłatę,
1. przedstawia do rozstrzygnięcia składowi powiększonemu Sądu Najwyższego następujące zagadnienie prawne budzące wątpliwości:
„czy do rozliczenia byłych konkubentów, w razie wzrostu wartości majątku jednego z nich wynikającej z przekazania środków pieniężnych, w braku innej podstawy, stosuje się przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, a jeżeli tak, to czy rozliczenie bezpodstawnego wzbogacenia winno nastąpić przez zwrot wartości nominalnej przekazanych środków pieniężnych”;
2. odracza rozpoznanie sprawy.
Adam Doliwa                          Joanna Misztal-Konecka                  Mariusz Załucki
[SOP]
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 11 lutego 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie m.in. zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 589 280 zł z odsetkami ustawowymi, a w pozostałej części powództwo oddalił.
Wyrokiem z 23 marca 2021 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił zaskarżony wyrok częściowo w ten sposób, iż zasądził na rzecz powoda jedynie kwotę 207 040,47 zł wraz z odsetkami ustawowymi, oddalając powództwo w pozostałym zakresie.
Dochodzone roszczenie o zapłatę związane było ze świadczeniami pieniężnymi jakie powód – pozostający wówczas w nieformalnym związku
‎
z pozwaną – poniósł na zakup nieruchomości stanowiącej własność pozwanej, którą to nieruchomość obie strony wykorzystywały w trakcie wspólnego pożycia.
Sądy
meriti
ustaliły m.in., że strony postępowania pozostawały ze sobą w nieformalnym związku od 1999 roku do końca 2009 roku. Konkubenci nabyli wspólnymi środkami, choć formalnie na nazwisko pozwanej, apartament (lokal mieszkalny) o powierzchni 142,86 m
2
, położony w W. Cena lokalu mieszkalnego wyniosła brutto 403 604 zł, a jego aktualna wartość wraz z miejscami postojowymi i pomieszczeniem gospodarczym, według stanu budynku i lokalu na 31 grudnia 2009 roku, wynosi 1 197 000 zł.
Na poczet ceny lokalu powód dokonywał przelewów, a część zapłaconej ceny za nabycie lokalu sfinansowano z kredytu bankowego zaciągniętego formalnie przez pozwaną, choć raty kredytu były spłacane ze środków zgromadzonych na wspólnym koncie stron, które z kolei pochodziły z wpłat powoda.
Sąd pierwszej instancji stanął na stanowisku, że do rozliczeń stron winny znaleźć zastosowanie przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, zwłaszcza gdy w realiach sprawy brak okoliczności wskazujących na istnienie innej możliwej podstawy prawnej tych rozliczeń. Stosując art. 405 i n. k.c., Sąd pierwszej instancji przyjął zatem, iż rozliczenie kwot pieniężnych przekazanych przez powoda na zakup nieruchomości pozwanej winno nastąpić z uwzględnieniem zmiany wartości tej nieruchomości po jej zakupie, a zatem że winno się ustalić obecną wartość rynkową poniesionych nakładów na cenę nabycia lokalu i obliczyć bezpodstawne wzbogacenie w relacji do aktualnej wartości rynkowej lokalu. W takim wypadku rozliczeniu powinna podlegać kwota odpowiadająca aktualnemu stanowi wzbogacenia, co miało wynikać ze stosowania w drodze analogii art. 363 § 2 k.c. Kwotę odpowiadającą temu sposobowi rozliczenia konkubentów, z pewnymi modyfikacjami wynikającymi z sytuacji procesowej stron, Sąd ten na rzecz powoda zasądził.
Sąd odwoławczy z kolei, akceptując, że właściwą podstawą prawną do dokonania rozliczeń między byłymi partnerami, winny być przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, wskazał, że powyższa metoda rozliczeń może znaleźć zastosowanie wyłącznie do świadczeń, które nie są świadczeniami pieniężnymi
sensu stricto
w rozumieniu art. 358
1
§ 1 k.c. Świadczenia pieniężne podlegające zwrotowi na podstawie art. 405 i n. k.c. mogą być bowiem przedmiotem waloryzacji na podstawie art. 358
1
§ 3 k.c. Jako zaś, że zdaniem Sądu odwoławczego nakłady poniesione przez powoda miały właśnie taki charakter – świadczeń pieniężnych
sensu stricto
– Sąd ten przyjął, iż obowiązek zwrotu winien objąć jedynie ich kwotę nominalną, z zastrzeżeniem art. 358
1
§ 3 k.c. Roszczenie powoda uwzględnił więc tylko w tym zakresie.
Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wywiódł powód, który zarzucił w niej m.in. naruszenie przepisów prawa materialnego, w tym art. 405 w zw. z art. 410 § 2 i art. 363 § 2 oraz art. 358 § 1 i 3 k.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Rozpoznając skargę kasacyjną, Sąd Najwyższy powziął wątpliwości co do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego wyrażonego w postanowieniu wydanym na podstawie
art. 398¹⁷ § 1 k.p.c., tj. „
czy do rozliczenia byłych konkubentów, w razie wzrostu wartości majątku jednego z nich wynikającej z przekazania środków pieniężnych, w braku innej podstawy, stosuje się przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, a jeżeli tak, to czy rozliczenie bezpodstawnego wzbogacenia winno nastąpić przez zwrot wartości nominalnej przekazanych środków pieniężnych?”.
Podstawą wątpliwości były zróżnicowane stanowiska pojawiające się w orzecznictwie Sądu Najwyższego, co do kwestii jak winno dokonywać się rozliczenia byłych konkubentów, w sytuacji gdy jeden z nich poniósł nakłady na majątek drugiego – z uwzględnieniem zasad rozliczeń wynikających z przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405-409 k.c.).
Jak słusznie zauważył Sąd Najwyższy w postanowieniu z 12 grudnia 2023 r., II CSKP 1611/22, niewątpliwym
celem instytucji bezpodstawnego wzbogacenia, o której mowa w art. 405 k.c., jest przywrócenie równowagi majątkowej między podmiotami prawa, jeżeli w
wyniku przesunięć majątkowych niemających podstawy prawnej doszło do jej zachwiania.
Powstające
ex lege
zobowiązanie z bezpodstawnego wzbogacenia jest jednym z podstawowych instrumentów służących ochronie podmiotów prawa cywilnego przed niekorzystnymi dla nich i niemającymi wystarczającego oparcia w ich woli – ani w woli władzy publicznej – zmianami majątkowymi.
To właśnie ta konstrukcja prawna –
bezpodstawne wzbogacenie – jest też na ogół jedną z zasadniczych podstaw prawnych rozstrzygnięcia zasadności roszczeń dotyczących wzajemnych rozliczeń byłych konkubentów, o ile w konkretnym stanie faktycznym sprawy nie ma podstaw do tego, by zastosować inne konstrukcje prawne, tj. umowne bądź wynikające z konkretnej sytuacji faktycznej stron (np. zniesienie współwłasności).
Dlatego w
orzecznictwie Sądu Najwyższego na tle spraw dotyczących rozliczeń majątkowych byłych konkubentów podkreśla się konieczność zastosowania prawidłowej metody ustalenia kwoty podlegającej zwrotowi dla zachowania właściwej równowagi w rozliczeniach pomiędzy nimi (np. wyrok z 11 lipca 2019 r., V CSK 164/18).
W tzw. tradycyjnej grupie orzeczeń przyjmuje się co do zasady, że
zasądzenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia podlega kwota odpowiadająca aktualnemu stanowi wzbogacenia z daty wyrokowania, podkreślając, że jedynie takie rozstrzygnięcie prowadzi do rzeczywistego przywrócenia naruszonej podstawy prawnej równowagi korzyści majątkowej, szczególnie, gdy chwila uzyskania korzyści jest odległa od chwili jej zwrotu. Data wyrokowania uzasadniana jest analogią z art. 363 § 2 k.c. (zob. np. wyroki SN: z 18 stycznia 2017 r., V CSK 198/16; z 12 marca 1998 r., I CKN 522/97), bądź przez odwołanie się do wynikającej z art.
316 § 1 k.p.c
. zasady
uwzględniania przez sąd przy wyrokowaniu stanu rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy (np. wyrok SN z 11 lipca 2019 r., V CSK 164/18).
Istnieje jednak także stanowisko, na którym oparł się zresztą Sąd odwoławczy w niniejszej sprawie, wedle którego powyższe rozwiązanie nie ma zastosowania w przypadku pieniężnego charakteru świadczenia, uznanego za świadczenie nienależne wskutek ustania konkubinatu. W przypadku świadczenia pieniężnego
sensu stricto
obowiązek zwrotu ma zasadniczo obejmować kwotę nominalną, a sąd jedynie w warunkach określonych w art. 358
1
§ 3 k.c. może zmienić wysokość tego świadczenia. Taki pogląd wyraził np. Sąd Najwyższy
‎
w wyroku z 18 stycznia 2017 r., V CSK 198/16, w który podkreślił, że wpłaty przekazywane na poczet zakupu nieruchomości czy spłaty rat kredytowych nie mają charakteru nakładu na nieruchomość stanowiącą własność wzbogaconego, lecz są wydatkiem pomniejszającym jego zobowiązania odpowiednio z tytułu ceny zakupu czy z tytułu kredytu.
Powyższa dyferencjacja, oparta na kryterium charakteru świadczenia, wprowadza zróżnicowaną sytuację w odniesieniu do osób, które znalazły się w zbliżonej (podobnej) sytuacji faktycznej. Możliwe są bowiem sytuacje, w których pokrycie udziału w nabyciu określonego przedmiotu, traktowanego przez konkubentów jako wspólny (niezależnie do tego, że nabyty został na nazwisko jednego z nich), dokonywane jest poprzez wykonanie świadczenia o niepieniężnym charakterze. Udział w finasowaniu nabycia wspólnych składników majątkowych często jest też poprzedzany zbyciem przedmiotów należących do majątku osobistego (sprzedaż kawalerki w celu uzyskania środków na zakup większego mieszkania, zaspokającego potrzeby konkubentów). Uzależnianie momentu miarodajnego dla określenia wartości świadczenia od jego prawnego charakteru (pieniężny, niepieniężny) może jawić się w określonych okolicznościach jako nadmiernie formalistyczne.
Należy przy tym zauważyć, że stanowisko wskazujące na możliwość waloryzacji świadczenia pieniężnego, które wskutek ustania konkubinatu stało się świadczeniem niemożliwym, wyłącznie na podstawie art. 358
1
§ 3 k.c. w praktyce nie jest rozwiązaniem wystarczającym dla
przywrócenia zachwianej równowagi majątkowej pomiędzy byłymi konkubentami. Powołany przepis wymaga bowiem do jego zastosowania istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania. Tymczasem zobowiązanie do zwrotu świadczenia, o którym mowa, jako świadczenia nienależnego, powstaje dopiero z chwilą ustania konkubinatu. W tej bowiem chwili jawi się przesłanka nieosiągnięcia celu świadczenia
(
condictio causa data causa non secuta
)
z art. 410 § 2 k.c. Dopiero po tej chwili możliwe jest żądanie wykonania świadczenia i ewentualnych odsetek za opóźnienie w zapłacie. W praktyce chodzi jednak o uwzględnienie zmiany wartości świadczenia od momentu jego wykonania na rzecz drugiego z konkubentów, a nie wyłącznie od momentu powstania zobowiązania do jego zwrotu.
W tym świetle, zdaniem Sądu Najwyższego w niniejszym składzie, istnieją argumenty przemawiające za przyjęciem
daty wyrokowania jako miarodajnej dla ustalenia wartości wzbogacenia także w sytuacji, gdy spełnione na rzecz byłego konkubenta świadczenie miało charakter pieniężny. Nie jest to jednak jedyne możliwe w tej mierze stanowisko.
Dlatego, biorąc pod uwagę powyższe poważne wątpliwości, Sąd Najwyższy postanowił – na podstawie art. 398¹⁷ § 1 k.p.c. – przekazać zawarte w sentencji postanowienia zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia poszerzonemu składowi tego Sądu.
[a.ł]
Adam Doliwa             Joanna Misztal-Konecka             Mariusz Załucki