II CSKP 1583/22
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuSąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego z powodu nieważności postępowania, spowodowanej pozbawieniem stron możliwości obrony praw w wyniku przeprowadzenia rozprawy w trybie stacjonarnym, mimo wcześniejszego zarządzenia o trybie zdalnym.
Powód wniósł o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy sprzedaży praw majątkowych, twierdząc, że umowa była nieważna z powodu pominięcia trybu zamówień publicznych. Sąd Okręgowy oddalił powództwo, a Sąd Apelacyjny utrzymał to rozstrzygnięcie. Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego, uznając postępowanie za nieważne z powodu przeprowadzenia rozprawy w trybie stacjonarnym, mimo że strony zostały poinformowane o trybie zdalnym i pełnomocnik powoda próbował połączyć się z sądem. Sąd Najwyższy uznał, że zmiana składu sądu nie była podstawą nieważności postępowania.
Sprawa dotyczyła powództwa E. spółki akcyjnej o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy sprzedaży praw majątkowych, zawartej z pominięciem trybu zamówień publicznych. Sąd Okręgowy oddalił powództwo, a Sąd Apelacyjny utrzymał to rozstrzygnięcie. Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną powoda, uchylił zaskarżony wyrok i zniósł postępowanie przed Sądem Apelacyjnym. Główną przyczyną uchylenia było stwierdzenie nieważności postępowania z powodu pozbawienia powoda możności obrony jego praw. Rozprawa przed Sądem Apelacyjnym, która miała odbyć się w trybie zdalnym zgodnie z zarządzeniem sądu, została przeprowadzona w trybie stacjonarnym, mimo że pełnomocnik powoda próbował połączyć się z sądem zdalnie. Sąd Najwyższy podkreślił, że przeprowadzenie rozprawy w innym trybie niż zadeklarowany, bez możliwości udziału strony, stanowi naruszenie przepisów postępowania skutkujące nieważnością. Sąd Najwyższy odniósł się również do zarzutów dotyczących zmiany składu sądu, stwierdzając, że sama zmiana składu orzekającego, o ile zachowana jest zasada bezpośredniości (art. 323 k.p.c.), nie prowadzi do nieważności postępowania. W związku z nieważnością postępowania, Sąd Najwyższy nie badał zarzutów naruszenia prawa materialnego.
Asystent AI do analizy prawnej
Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.
Zagadnienia prawne (2)
Odpowiedź sądu
Tak, przeprowadzenie rozprawy w trybie stacjonarnym, mimo wcześniejszego zarządzenia o trybie zdalnym i braku możliwości udziału strony, stanowi podstawę do stwierdzenia nieważności postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw.
Uzasadnienie
Sąd Najwyższy uznał, że zmiana trybu rozprawy z zdalnego na stacjonarny, bez poinformowania o tym stron i bez możliwości ich udziału, narusza prawo do obrony i prowadzi do nieważności postępowania. Strony zostały poinformowane o trybie zdalnym, a pełnomocnik powoda podjął próby połączenia się z sądem, co potwierdza jego oczekiwanie na udział w rozprawie w zadeklarowanym trybie.
Rozstrzygnięcie
Decyzja
uchylenie wyroku, zniesienie postępowania i przekazanie do ponownego rozpoznania
Strona wygrywająca
E. spółka akcyjna w G.
Strony
| Nazwa | Typ | Rola |
|---|---|---|
| E. spółka akcyjna w G. | spółka | powód |
| S. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w W. | spółka | pozwany |
| Bank spółka akcyjna w W. | spółka | pozwany |
Przepisy (15)
Główne
k.p.c. art. 379 § pkt 5
Kodeks postępowania cywilnego
Nieważność postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw.
k.p.c. art. 323
Kodeks postępowania cywilnego
Zasada bezpośredniości, pozwalająca na wydanie wyroku przez sędziów, którzy uczestniczyli w rozprawie bezpośrednio poprzedzającej jego wydanie.
k.p.c. art. 398(13) § § 1
Kodeks postępowania cywilnego
Podstawa orzekania Sądu Najwyższego o uchyleniu zaskarżonego wyroku.
k.p.c. art. 398(15) § § 1
Kodeks postępowania cywilnego
Podstawa orzekania Sądu Najwyższego o zniesieniu postępowania i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania.
Pomocnicze
k.p.c. art. 189
Kodeks postępowania cywilnego
Dotyczy interesu prawnego powoda w ustaleniu.
k.p.c. art. 9 § § 1
Kodeks postępowania cywilnego
Związany z nieważnością postępowania.
k.p.c. art. 149 § § 2
Kodeks postępowania cywilnego
Związany z nieważnością postępowania.
k.p.c. art. 210 § § 1
Kodeks postępowania cywilnego
Związany z nieważnością postępowania.
k.p.c. art. 214
Kodeks postępowania cywilnego
Związany z nieważnością postępowania.
k.p.c. art. 391 § § 1
Kodeks postępowania cywilnego
Związany z nieważnością postępowania w postępowaniu apelacyjnym.
u.s.r. art. 15zzs1 § pkt 1)
Ustawa o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych
Podstawa prawna do prowadzenia rozpraw zdalnych.
u.s.p. art. 47b § § 1
Ustawa Prawo o ustroju sądów powszechnych
Warunki zmiany składu sądu.
u.s.p. art. 55 § § 4
Ustawa Prawo o ustroju sądów powszechnych
Jurysdykcja sędziego.
k.p.c. art. 386 § § 2
Kodeks postępowania cywilnego
Stosowany w związku z uchyleniem wyroku i zniesieniem postępowania.
k.p.c. art. 398(21)
Kodeks postępowania cywilnego
Stosowany w związku z orzeczeniem o kosztach postępowania kasacyjnego.
Argumenty
Skuteczne argumenty
Przeprowadzenie rozprawy w trybie stacjonarnym, mimo wcześniejszego zarządzenia o trybie zdalnym, skutkujące pozbawieniem strony możności obrony jej praw.
Odrzucone argumenty
Zmiana składu sądu orzekającego w trakcie postępowania apelacyjnego nie prowadzi do nieważności postępowania, o ile zachowana jest zasada bezpośredniości.
Godne uwagi sformułowania
przeprowadzenie rozprawy 15 kwietnia 2021 r. bezpośrednio poprzedzającej wydanie wyroku bez wykorzystania urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, podczas gdy zgodnie z doręczonym powodowi zarządzeniem z 31 marca 2021 r. rozprawa ta miała odbyć się w trybie zdalnym pozbawienie stron możliwości obrony swych praw, stanowiące przesłankę nieważności postępowania, określoną w art. 379 pkt 5 k.p.c. zmiana składu sędziów, wyznaczonych do rozpoznania sprawy w Sądzie drugiej instancji po otwarciu na nowo zamkniętej rozprawy, sama przez się nie doprowadziła do nieważności postępowania.
Skład orzekający
Małgorzata Manowska
przewodniczący
Agnieszka Góra-Błaszczykowska
sprawozdawca
Tomasz Szanciło
członek
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Nieważność postępowania spowodowana zmianą trybu rozprawy z zdalnego na stacjonarny bez możliwości udziału strony; dopuszczalność zmiany składu sądu w postępowaniu apelacyjnym."
Ograniczenia: Dotyczy specyficznej sytuacji związanej z pandemią COVID-19 i przepisami o postępowaniu zdalnym, ale zasady dotyczące prawa do obrony i bezpośredniości pozostają aktualne.
Wartość merytoryczna
Ocena: 7/10
Sprawa dotyczy ważnego aspektu postępowania sądowego w dobie pandemii – możliwości prowadzenia rozpraw zdalnych i prawa do obrony. Pokazuje, jak istotne jest przestrzeganie procedur, nawet w nadzwyczajnych okolicznościach.
“Rozprawa zdalna czy stacjonarna? Sąd Najwyższy wyjaśnia, kiedy zmiana trybu może unieważnić postępowanie.”
Twój asystent do analizy prawnej
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
Powiązane tematy
Pełny tekst orzeczenia
Oryginał, niezmienionySN II CSKP 1583/22 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 15 listopada 2024 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: Pierwszy Prezes SN Małgorzata Manowska (przewodniczący) SSN Agnieszka Góra-Błaszczykowska (sprawozdawca) SSN Tomasz Szanciło po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 15 listopada 2024 r. w Warszawie skargi kasacyjnej E. spółki akcyjnej w G. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 15 kwietnia 2021 r., VII AGa 61/20, w sprawie z powództwa E. spółki akcyjnej w G. przeciwko S. spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w W. i Bankowi spółce akcyjnej w W. o ustalenie, uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie przed Sądem Apelacyjnym w Warszawie w zakresie rozprawy w dniu 15 kwietnia 2021 r. i przekazuje sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. Agnieszka Góra-Błaszczykowska Małgorzata Manowska Tomasz Szanciło (R.N.) UZASADNIENIE W pozwie z 11 września 2017 r. E. spółka akcyjna w G. wniosła o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego, powstałego wskutek zawarcia przez nią 12 kwietnia 2010 r. ramowej umowy sprzedaży praw majątkowych wynikających ze świadectw pochodzenia („CPA”). Nieistnienie stosunku prawnego wynikało, zdaniem powoda, z nieważności tej umowy, zawartej z pominięciem trybu zamówień publicznych. Pozwani S. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w W. i Bank spółka akcyjna w W. domagali się oddalenia powództwa, kwestionując interes prawny powoda w rozumieniu art. 189 k.p.c., jak i twierdzenia leżące u podstaw żądania. W wyroku z 24 września 2019 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwo i rozstrzygnął o kosztach procesu. Apelację od tego wyroku wniósł powód. Postępowanie, zakończone wydaniem zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego, przebiegało następująco: Po raz pierwszy zamknięcie rozprawy przed sądem drugiej instancji nastąpiło 8 października 2020 r. (k. 1647). Zarządzeniem z 26 października 2020 r. „w związku z nieobecnością SSA T.P. i SSO T.S.” Przewodniczący Wydziału VII SA w Warszawie „uzupełnił skład” przez SSA T.W. i SSA D.W., powołując jako podstawę prawną Zarządzenie Prezesa SA w Warszawie nr 485/18, zmienione Zarządzeniem nr 287/19, oraz § 72 ust. 1 Regulaminu urzędowania sądów powszechnych (k. 1649). Następnie postanowieniem z tej samej daty (26 października 2020 r.) Sąd Apelacyjny w składzie: SSA T.W., SSA M.S-K. i SSA D.W., postanowił rozprawę otworzyć na nowo i ją odroczyć (k. 1651). Zarządzenie o wyznaczeniu rozprawy zostało wydane 25 marca 2021 r. (k. 1678) i doręczone pełnomocnikom stron. Zgodnie z kolejnym zarządzeniem o wyznaczeniu rozprawy z 31 marca 2021 r. rozprawa wyznaczona na 15 kwietnia 2021 r. miała odbyć się w trybie zdalnym, przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku „na podstawie art. 15zzs1" u.s.r. (k. 1685). Sąd zarządził: „Wyznaczoną na dzień 15 kwietnia 2021 r., godz. 11.00, sala 2 rozprawę odbyć przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku (program J.)”. Zarządzenie to zostało prawidłowo doręczone pełnomocnikom stron. W dniu 15 kwietnia 2021 r. przewodniczący Wydziału VII SSA T.W. wydał zarządzenie następującej treści: „w związku z nieobecnością członków składu uzupełnić skład na rozprawie w dniu 15 kwietnia 2021 przez SSA B.W. i SSA M.B.” powołując jako podstawę prawną Zarządzenie Prezesa SA w Warszawie nr 96/20 z 30 grudnia 2020 r. (k. 1691). Rozpoznanie sprawy i ponowne zamknięcie rozprawy 15 kwietnia 2021 r. nastąpiło w tym składzie orzekającym. Z protokołu rozprawy wynika, że pomimo doręczenia pełnomocnikom stron zarządzenia o przeprowadzeniu rozprawy 15 kwietnia 2021 r. w trybie zdalnym oraz pomimo niestawiennictwa stron i ich pełnomocników na sali rozpraw rozprawa została przeprowadzona w trybie stacjonarnym. W protokole rozprawy z 15 kwietnia 2021 r. Sąd Apelacyjny zaprotokołował: „z przyczyn technicznych rozprawa nie jest nagrywana. Po wywołaniu sprawy nikt się nie stawił. Przewodniczący zamknął rozprawę i zarządził naradę nad orzeczeniem. Na ogłoszenie wyroku nikt się nie stawił, przewodniczący ogłosił wyrok przez odczytanie sentencji” (k. 1692). Wyrokiem z 15 kwietnia 2021 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację powoda i orzekł o kosztach postępowania. Skargę kasacyjną wniosła E. spółka akcyjna w G., zaskarżając wyrok Sądu Apelacyjnego w całości i zarzucając m.in. naruszenie przepisów postępowania skutkujące nieważnością postępowania przed tym Sądem, tj. art. 379 pkt 5 w zw. z art. 9 § 1 w zw. z art. 149 § 2 w zw. z art. 210 § 1 w zw. z art. 214 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 15zzs 1 pkt 1) ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, przez pozbawienie powoda możności obrony jego praw wskutek przeprowadzenia rozprawy 15 kwietnia 2021 r. bezpośrednio poprzedzającej wydanie wyroku bez wykorzystania urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, podczas gdy zgodnie z doręczonym powodowi zarządzeniem z 31 marca 2021 r. rozprawa ta miała odbyć się w trybie zdalnym, przy użyciu tego rodzaju urządzeń technicznych (ewentualnie wskutek nieprawidłowego zawiadomienia powoda o rozprawie). W rezultacie tego pełnomocnikowi powoda, pomimo podejmowanych prób i informowania Sądu Apelacyjnego o napotkanych trudnościach, nie udało się połączyć z Sądem i wziąć udziału w rozprawie, przy czym rozprawa z 15 kwietnia 2021 r. została przeprowadzona po otwarciu rozprawy na nowo, a skład orzekający istotnie różnił się od składu, przed którym nastąpiło pierwotne zamknięcie rozprawy. Ponadto skarżąca zarzuciła naruszenie szeregu przepisów prawa materialnego Do skargi kasacyjnej pełnomocnik powoda dołączył dowody potwierdzające próby telefonicznego kontaktu z Sądem Apelacyjnym, tj. zrzuty ekranu wykonane 15 kwietnia 2021 r. w oczekiwaniu na rozprawę. W odpowiedziach na skargę obaj pozwani wnieśli o jej oddalenie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna musiała zostać uwzględniona z uwagi na zaistnienie w sprawie nieważności postępowania. O rozprawie zaplanowanej na 15 kwietnia 2021 r. strony zostały poinformowane przez doręczenie zarządzenia z 25 marca 2021 r. o wyznaczeniu rozprawy (k. 1678). Zgodnie z kolejnym, wydanym 31 marca 2021 r., zarządzeniem o wyznaczeniu rozprawy rozprawa wyznaczona na 15 kwietnia 2021 r. miała odbyć się w trybie zdalnym, przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku „na podstawie art. 15zzs1" u.s.r. (k. 1685) Zarządzenie to zostało prawidłowo doręczone. W protokole rozprawy z 15 kwietnia 2021 r., która odbyła się w Sądzie Apelacyjnym, znalazło się stwierdzenie, że z przyczyn technicznych rozprawa nie jest nagrywana. Rozpoznanie sprawy nastąpiło zatem z pominięciem trybu zdalnego, mimo że (w szczególności) pełnomocnik powoda podjął próby telefonicznego kontaktu z Sądem Apelacyjnym w celu uzyskania połączenia z salą rozpraw. Fakt ten potwierdzony jest zrzutami ekranu wykonanymi 15 kwietnia 2021 r. w oczekiwaniu na rozprawę (k. 1856-1862). Przeprowadzenie rozprawy 15 kwietnia 2021 r., na której zamknięto rozprawę i wydano wyrok, z pominięciem wcześniej zarządzonego trybu zdalnego, o którym strony zostały prawidłowo poinformowane, oznacza pozbawienie stron możliwości obrony swych praw, stanowiące przesłankę nieważności postępowania, określoną w art. 379 pkt 5 k.p.c. Przeprowadzenie w opisanej sytuacji rozprawy „stacjonarnej”, na której strony były nieobecne, gdyż oczekiwały na zdalne połączenie z salą rozpraw, pozbawiło je możliwości przedstawienia swych twierdzeń lub ostatecznych stanowisk. Z tej przyczyny Sąd Najwyższy uchylił wyrok i zniósł postępowanie od 15 kwietnia 2021 r., a więc od daty rozprawy przed Sądem drugiej instancji. Natomiast zdaniem Sądu Najwyższego, w ustalonym stanie, kilkukrotna zmiana składu sędziów, wyznaczonych do rozpoznania sprawy w Sądzie drugiej instancji po otwarciu na nowo zamkniętej rozprawy, sama przez się nie doprowadziła do nieważności postępowania. Sytuacje faktyczne wynikające z wielu przyczyn, jak choroba czy inna usprawiedliwiona (zazwyczaj długotrwała) nieobecność sędziego, niejednokrotnie w praktyce sądów zmuszają do zmiany składu sądzącego. Nie oznacza to jednak nieważności postępowania, o ile zrealizowana zostanie zasada bezpośredniości, opisana w art. 323 k.p.c. Przepis ten stanowi, że wyrok może być wydany jedynie przez sędziów, przed którymi odbyła się rozprawa poprzedzająca bezpośrednio wydanie wyroku. Cytowany przepis reguluje zasadę bezpośredniości polegającą na tym, że sąd orzekający, tj. sąd, który wydaje rozstrzygnięcie w sprawie, powinien bezpośrednio zapoznać się z żądaniami i twierdzeniami uczestników postępowania oraz z dowodami. Artykuł 323 k.p.c. pozwala na wielokrotne zmiany składu orzekającego w trakcie trwania procesu z zastrzeżeniem, że wyrok muszą wydać sędziowie, którzy uczestniczyli w rozprawie bezpośrednio poprzedzającej jego wydanie. Choćby zatem skład sędziowski zmieniał się na każdym posiedzeniu w sprawie, nie jest to uchybienie pod warunkiem, że zostanie zachowana zasada z art. 323 k.p.c. Przepis ten stanowi bowiem wyjątek od istniejącej np. w procesie karnym zasady jednolitości składu orzekającego w trakcie rozprawy. Na marginesie należy zauważyć, że art. 47b § 1 u.s.p. przewiduje, że zmiana składu sądu może nastąpić tylko w przypadku niemożności rozpoznania sprawy w dotychczasowym składzie albo długotrwałej przeszkody w rozpoznaniu sprawy w dotychczasowym składzie. Jednakże zgodnie z art. 55 § 4 u.s.p. sędzia może orzekać we wszystkich sprawach w swoim miejscu służbowym, a w innych sądach w przypadkach określonych w ustawie (jurysdykcja sędziego). Przepisy o przydziale spraw, wyznaczaniu i zmianie składu sądu oraz delegowaniu sędziego na czas pełnienia funkcji lub zajmowania stanowiska nie ograniczają jurysdykcji sędziego i nie mogą być podstawą stwierdzenia sprzeczności składu sądu z przepisami prawa, nienależytego obsadzenia sądu lub udziału osoby nieuprawnionej lub niezdolnej do orzekania w wydaniu orzeczenia. W związku z tym nie można mówić o nieważności postępowania z powodu zmiany składu. Gdyby zatem w rozprawie wyznaczonej na 15 kwietnia 2021 r. zapewniono stronom możliwość wzięcia w niej udziału (niezależnie, czy rzeczywiście wzięłyby one udział w rozprawie), nie miałby znaczenia fakt zmiany składu orzekającego. Spełnione bowiem zostałyby przesłanki zagwarantowania zasady bezpośredniości z art. 323 k.p.c., gdyż wyrok wydaliby sędziowie, którzy uczestniczyli w rozprawie bezpośrednio poprzedzającej jego wydanie. Ponieważ jednak postępowanie Sądu Apelacyjnego dotknięte jest nieważnością wywołaną pozbawieniem stron możliwości obrony swych praw, konieczne stało się uchylenie wyroku oraz zniesienie postępowania w zakresie czynności podjętych przed ten Sąd w warunkach nieważności postępowania, bez względu na merytoryczną trafność wydanego orzeczenia. Ustalenia faktyczne poczynione w warunkach nieważności i prawidłowość innych czynności procesowych przeprowadzonych w nieważnym postępowaniu są bowiem pozbawione znaczenia, gdyż wada, jaką zostało dotknięte postępowanie, wyłącza możliwość podejmowania jakichkolwiek rozważań na podstawie jego wyników (wyrok SN z 27 marca 2024 r., II CSKP 263/23). Z tej przyczyny Sąd Najwyższy nie rozważał zarzutów naruszenia innych przepisów prawa procesowego, jak i zarzutów naruszenia prawa materialnego. Mając na uwadze poczynione ustalenia, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 398 13 § 1 i art. 398 15 § 1 k.p.c., przy uwzględnieniu art. 386 § 2 i art. 398 21 k.p.c. Agnieszka Góra-Błaszczykowska Małgorzata Manowska Tomasz Szanciło (P.H.) [a.ł])
Potrzebujesz pomocy prawnej?
Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.
Zadaj pytanie Asystentowi AI