II CSK 859/14

Sygn. akt II CSK 859/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 grudnia 2015 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Anna Owczarek SSN Katarzyna Tyczka-Rote w sprawie z powództwa K. S. przeciwko J. G. i E. G. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 9 grudnia 2015 r., skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 13 marca 2014 r., uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. 2 UZASADNIENIE K. S. wniósł o zasądzenie solidarnie od J. i E. małżonków G. kwoty 1277730,10 zł z ustawowymi odsetkami. Twierdził, że dochodzi od pozwanych należności z tytułu ustnej umowy pożyczki, przez nich zaciągniętej w dniu 9 września 2002 r., powołując się przy tym na istnienie początku dowodu na piśmie oraz dowodu z tzw. źródeł osobowych. Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 20 września 2013 r. oddalił żądanie powoda, a Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 13 marca 2014 r. jego apelację. U podłoża tego rozstrzygnięcia legło stanowisko, że powód nie udowodnił swego roszczenia, gdyż dowód z tzw. źródeł osobowych nie jest dopuszczalny dla stwierdzenia faktu pożyczki (art. 74 § 2 k.c. w zw. z art. 246 k.p.c.), a deklaracja wystawcy weksli in blanco oraz wystawione weksle in blanco nie stanowią początku dowodu na piśmie. Skarga kasacyjna powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego - oparta na obu podstawach z art. 3983 k.p.c. - zawiera zarzut naruszenia art. 246 k.p.c. w zw. z art. 74 i 720 § 2 k.c., a także art. 720 § 1 k.c. i zmierza do uchylenia tego wyroku oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarżący zarzucił naruszenie art. 74 k.c. przez błędne uznanie, że deklaracja wystawcy weksli in blanco i weksle in blanco nie stanowią początku dowodu na piśmie ustnej umowy pożyczki, zawartej przez pozwanych w dniu 9 września 2002 r., a w konsekwencji, iż nie zachodziły przesłanki z art. 74 § 2 k.c. umożliwiające przeprowadzenie dowodów także z tzw. źródeł osobowych na okoliczność zawarcia przez strony tej umowy. Sformułowanie zawarte w art. 74 § 2 k.c. nawiązuje do znanej kodeksowi postępowania cywilnego z 1932 r. (powstałemu z połączenia rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 listopada 1930 r. i z dnia 27 października 1932 r., ogłoszonemu jako tekst jednolity w Dz. U. z 1932 r. Nr. 112, poz. 934) instytucji początku dowodu na piśmie (por. art. XIX § 3 i 4 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 listopada 1930 r. przepisy wprowadzające 3 Kodeks postępowania cywilnego, Dz. U. Nr. 83, poz. 652). Porównanie jednak treści art. 74 § 2 k.c. z dawnym art. XIX § 3 i 4 p.w.k.p.c. wskazuje na istnienie daleko idących różnic, zmierzających do złagodzenia ograniczeń dowodowych. Tendencja ta jest widoczna przede wszystkim w tym, że zrezygnowano z określenia jakichkolwiek wymogów co do pisma, mającego stanowić początek dowodu (poprzednio musiał to być akt pisemny, pochodzący od osoby, przeciwko której miał być skierowany dowód albo od przedstawiciela tej osoby). W ten sposób obecnie "początkiem dowodu na piśmie", czyli według sformułowania kodeksu cywilnego środkiem uprawdopodobnienia czynności prawnej, jest każde pismo, niezależnie od pochodzenia, z którego będzie wynikało prawdopodobieństwo dokonania czynności (podobnie Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 maja 1979 r., III CRN 287/78, OSNCP 1980, nr 1, poz. 9). Punkt ciężkości w ocenie aktu pisemnego jako "początku dowodu na piśmie" przesunął się zatem z wymagań co do jego pochodzenia na jego zdolność uprawdopodobnienia faktu dokonania spornej czynności prawnej (por. wyrok Sąd Najwyższego z dnia 8 maja 2001 r., IV CKN 290/00, OSNC 2002, nr 1, poz. 9). Sąd Apelacyjny uznał, że wskazane przez powoda dowody z deklaracji weksli in blanco oraz wystawionych weksli in blanco nie spełniają kryteriów z art. 74 § 2 in fine k.c., tj., pisma uprawdopodobniającego fakt zawarcia ustnej umowy pożyczki w dniu 9 września 2002 r., gdyż zostały złożone dla wykazania zawarcia tego dnia pisemnej umowy pożyczki w sprawie I C …/07 Sądu Okręgowego w K., I ACa …/09 Sądu Apelacyjnego, rozpoznanej na skutek skargi kasacyjnej pozwanych przez Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 11 marca 2011 r., II CSK 311/10. Wychodząc z tych założeń Sąd Apelacyjny pominął istotne twierdzenia skarżącego, że w ramach dokonywanych kolejno między stronami czynności, przedmiotem których było przekazanie pozwanym w ramach pożyczki kwoty 700000 zł, strony czyniły najpierw uzgodnienia ustne, następnie sporządziły pisemną umowę pożyczki, ocenioną w sprawie wszczętej pod sygnaturą I C …/07, a następnie dokument w postaci deklaracji wekslowej i weksli in blanco. Rację bowiem ma skarżący, że powoływanie się pierwotnie przez niego, w poprzednio toczącym się postępowaniu na to, iż na skutek tak określonych czynności doszło do zawarcia pisemnej umowy pożyczki, która okazała się 4 nieważna, nie może wykluczać nawiązania w ramach tych samych czynności, innego ważnego stosunku zobowiązaniowego, mianowicie ustnej umowy pożyczki. Deklaracja wekslowa, w zależności od jej treści, której Sąd Apelacyjny nie ustalił, może zaś stanowić pismo, o którym mowa w art. 74 § 2 in fine k.c., uprawdopodobniające zawarcie takiej umowy. Podobnie weksle in blanco. Skoro Sąd Apelacyjny rozstrzygając w sprawie wyszedł z odmiennych założeń, zaskarżony wyrok nie mógł się ostać. Na koniec, niepodobna pominąć, co zauważył Sąd Najwyższy w sprawie II CSK 311/10, że dokonane przez Sąd Apelacyjny (w tamtej sprawie) ustalenia faktyczne co do ustnej umowy pożyczki nie dawały najmniejszych nawet podstaw do ich subsumcji pod art. 720 § 1 k.c. w zakresie odnoszącym się do pozwanej. Jeżeli nie ustalono, że pozwana była obecna w dniu 9 września 2002 r. w S., gdzie miało dojść do zawarcia tej umowy, ani że jej mąż został umocowany do zawarcia tej umowy także w jej imieniu, to uznanie pozwanej przez Sąd Apelacyjny za stronę rozpatrywanej umowy nastąpiło z niewątpliwym naruszeniem art. 720 § 1 k.c. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w wyroku. kc