II CSK 670/11

Sygn. akt II CSK 670/11 
 
 
 
WYROK 
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 
 
Dnia 2 lutego 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
 
SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
SSN Anna Kozłowska 
SSN Katarzyna Tyczka-Rote 
 
 
w sprawie z powództwa Krystyny S. i Sylwii  
S. – O. następczyń prawnych Michała S. 
przeciwko Dariuszowi P. 
o zapłatę, 
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej  
w dniu 2 lutego 2012 r., 
skargi kasacyjnej pozwanego  
od wyroku Sądu Apelacyjnego  
z dnia 27 maja 2010 r.,  
 
 
oddala skargę kasacyjną. 
 
 
 
 
Uzasadnienie 

 
2 
 
Powód Michał S. domagał się zasądzenia od pozwanego Dariusza P. na 
podstawie art. 410 k.c. kwoty 110 235,62 zł oraz na podstawie art. 415 k.c. kwoty 
21 326,84 
zł, 
stanowiącej 
koszty 
postępowania 
egzekucyjnego, 
które 
wyegzekwowane zostały w postępowaniu egzekucyjnym na wniosek pozwanego. 
Według dokonanych ustaleń, w sprawie, w której powstał tytuł wykonawczy 
wydany został w postępowaniu upominawczym nakaz zapłaty z dnia 14 maja 
2007 r., na podstawie którego Michał S. zobowiązany został do zapłacenia 
Dariuszowi P. kwoty 100 000 zł wraz z odsetkami oraz kwoty 4 867 zł tytułem 
kosztów procesu. Nakazowi zapłaty, który uprawomocnił się w dniu 15 czerwca 
2007 r., nadana została w dniu 25 czerwca 2007 r. klauzula wykonalności. Na 
podstawie tego tytułu wykonawczego komornik na wniosek Dariusza P. w dniu 20 
lipca 2007 r. wszczął egzekucję przeciwko Michałowi S. i tego samego dnia zajął 
jego rachunek bankowy, z którego w dniu 27 lipca 2007 r. przekazano na rachunek 
komornika kwotę 131 789,36 zł, w tym kwotę 21 326,84 kosztów postępowania 
egzekucyjnego. Na rachunek Dariusza P. w dniu 31 lipca 2007 r. wpłynęła od 
komornika kwota 110 461,52 zł. W dniu 17 lipca 2007 r. Michał S. złożył wniosek o 
przywrócenie terminu do wniesienia sprzeciwu od nakazu zapłaty, który doręczono 
pełnomocnikowi Dariusza P. w dniu 10 września 2007 r. wraz z zawiadomieniem o 
terminie posiedzenia wyznaczonego celem rozpoznania tego wniosku. W dniu 1 
października 2007 r. Sąd przywrócił termin do wniesienia sprzeciwu, a wyrokiem z 
dnia 19 listopada 2007 r. powództwo Dariusza P. przeciwko Michałowi S. oddalił. 
Apelację od tego wyroku Sąd Apelacyjny oddalił wyrokiem z dnia 17 września 2008 
r. 
 W dniu 5 września 2007 r., a więc przed doręczeniem pełnomocnikowi  
Dariusza P. wniosku Michała S. o przywrócenie terminu do wniesienia sprzeciwu, 
Dariusz P. zawarł z Tomaszem B. umowę przedwstępną i wręczył mu tytułem 
zadatku kwotę 250 000 zł, wypłaconą z konta bankowego, na które wcześniej 
przelana została kwota 110 461,52 zł wyegzekwowana od powoda.  
W umowie przedwstępnej, która dotyczyła wybudowania domu Dariusz P. 
zobowiązał się zapłacić resztę uzgodnionej ceny w dwóch ratach: pierwszą w 

 
3 
kwocie 100 000 zł - do dnia 10 kwietnia 2008 r. oraz drugą - do dnia 30 czerwca 
2008 r. W związku z niedotrzymaniem przez Dariusza P. wskazanych terminów 
płatności, Tomasz B. w dniu 14 sierpnia 2008 r. odstąpił od umowy, zatrzymując 
zadatek. 
Mając na względzie te ustalenia Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 15 czerwca 
2009 r. zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 23 771,34 zł wraz z 
ustawowymi odsetkami od dnia 27 września 2008 r. i oddalił powództwo w 
pozostałej części. Sąd ten uznał, że pozwany powinien liczyć się z obowiązkiem 
zwrotu wyegzekwowanej na jego rzecz  kwoty dopiero od momentu dowiedzenia 
się o przywróceniu terminu do wniesienia sprzeciwu od nakazu zapłaty, a ponadto 
– analizując przepływ środków pieniężnych na koncie pozwanego – doszedł do 
wniosku, że pozwany w chwili powzięcia tej informacji pozostawał wzbogacony 
jedynie o kwotę orzeczoną nakazem zapłaty. Sąd Okręgowy zaznaczył, że 
pozwany na skutek wręczenia zadatku utracił bezpowrotnie większą część 
nienależnego świadczenia, podnosząc, że pieniądze na wpłatę kolejnych rat ceny 
ustalonej w umowie przedwstępnej pozwany zamierzał uzyskać ze sprzedaży 
mieszkania, której nie udało się zrealizować, mimo złożonych ofert w biurze 
pośrednictwa sprzedaży mieszkań i w prasie lokalnej. Mimo więc dołożenia 
należytej staranności pozwany nie mógł uniknąć przepadku zadatku. 
Za bezpodstawne Sąd Okręgowy uznał żądanie zasądzenia kwoty 
stanowiącej koszty postępowania egzekucyjnego, skoro wszczęcie egzekucji 
na wniosek pozwanego nie było działaniem bezprawnym.  
Sąd Apelacyjny, po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji obu stron, 
wyrokiem z dnia 27 maja 2010 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, 
że zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 110 235,62 zł z odsetkami 
od 7 października 2008 r. 
Sąd Apelacyjny uznał, że samo wręczenie zadatku nie spowodowało utraty 
wzbogacenia, skutek taki powstał dopiero wtedy, gdy zadatek przepadł, a więc 
w  dniu 14 sierpnia 2008 r. Jednak od tej chwili pozwany powinien liczyć się 
z obowiązkiem zwrotu kwoty otrzymanej od komornika. 

 
4 
W skardze kasacyjnej od tego wyroku pozwany, wnosząc o uchylenie 
zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego 
rozpoznania, zarzucił naruszenie art. 409 k.c. przez błędną jego wykładnię 
pozbawiającą pozwanego skorzystanie z ochrony przewidzianej w tym przepisie. 
Na skutek śmierci powoda postępowanie kasacyjne zostało zawieszone, 
a następnie podjęte z udziałem Krystyny S. oraz Sylwii  S. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:  
Artykuł 409 k.c. ma zastosowanie w przypadku, gdy osoba, która korzyść 
majątkową uzyskała, zużyła ją lub utraciła w taki sposób, że nie jest już 
wzbogacona, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją powinna 
była liczyć się z obowiązkiem jej zwrotu.  
Istota sprawy sprowadza się do kwestii, czy wręczenie przez pozwanego 
zadatku jego kontrahentowi stanowiło zużycie przez pozwanego korzyści 
majątkowej bezpodstawnie uzyskanej. Udzielając odpowiedzi na to pytanie 
pamiętać należy, że nie każde - nawet w dobrej wierze - zużycie świadczenia 
bezpodstawnie uzyskanego powoduje wygaśnięcie obowiązku jego zwrotu. 
Zachodzi 
ono 
tylko 
wtedy, 
gdy 
zużycie 
korzyści 
nastąpiło 
w 
sposób 
bezproduktywny, konsumpcyjny, a więc bez uzyskania jakiegokolwiek ekwiwalentu 
czy też innej korzyści dla majątku wzbogaconego. Z wykładanego a contrario 
art.409 k.c. wynika, że obowiązek wydania korzyści istnieje (nie wygasa), gdy mimo 
utraty lub zużycia korzyści zobowiązany do jej  wydania  nadal jest wzbogacony. 
Jeśli więc zobowiązany do zwrotu wyzbywa się korzyści, oszczędzając sobie 
wydatków z własnego majątku, np. płacąc własny dług, to nadal jest wzbogacony.  
Uznać należało, że wręczenie przez pozwanego zadatku nie likwidowało 
wzbogacenia. Pozwany nadal pozostawał wzbogacony, skoro przekazane tytułem 
zadatku pieniądze nie przepadły bezproduktywnie, przeciwnie przeznaczone 
zostały w celu produkcyjnym, jakim była realizacja umowy zawartej przez 
pozwanego z T. B.  
Podobnie 
należało 
ocenić 
zużycie 
korzyści, 
które 
nastąpiło 
wskutek  przepadku 
zadatku. 
Rozważania 
Sądu 
Apelacyjnego 
w 
tym 
zakresie  skonkludowane wnioskiem, że po zatrzymaniu zadatku przez  T.  B. 

 
5 
pozwany 
nie 
był 
już 
wzbogacony, 
bowiem 
utracił 
korzyść  wcześniej   uzyskaną  są    nieprzekonujące i wewnętrznie sprzeczne. 
Skoro  Sąd ten  uznał, że  „zadatek na skutek odstąpienia od umowy z winy 
pozwanego, 
stał    się   surogatem   odszkodowania 
za 
jej 
niewykonanie”, 
podkreślając 
jednocześnie,   że  „zadatkiem 
pozwany 
zwolnił 
się 
niejako 
z  odpowiedzialności odszkodowawczej  za niewykonanie umowy”, to przepadek 
zadatku należało ocenić w kategorii spłacenia długu obciążającego pozwanego 
(zmniejszenie 
pasywów). 
Zużycie  korzyści 
nie 
miało 
zatem 
charakteru 
bezproduktywnego. Taka kwalifikacja zużycia korzyści uzasadnia stwierdzenie, 
że przepadek zadatku nie likwiduje uzyskanego wzbogacenia. 
Gdyby nawet przepadek zadatku potraktować jako zużycie korzyści 
w sposób bezproduktywny, a więc konsumpcyjny, to w chwili kiedy to nastąpiło 
(14 sierpnia 2008 r.) pozwany powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu powodowi 
pieniędzy przekazanych T. B. tytułem zadatku, skoro kilka miesięcy wcześniej (19 
listopada 2007 r.) w sprawie, w której pozwany na podstawie nakazu zapłaty 
wyegzekwował od powoda świadczenie, Sąd oddalił powództwo. W literaturze 
prawniczej oraz judykaturze zgodnie przyjmuje się, że chwilą, w której bada się 
powinność przewidywania obowiązku zwrotu nie jest chwila uzyskania korzyści, 
lecz chwila jej wyzbywania się lub zużycia (orzeczenie SN z 5 lutego 1966 r., III CR 
214/65, nie publ.). 
Z przytoczonych względów powołany w skardze kasacyjnej zarzut 
naruszenia art. 409 w zw. z art. 394 § 1 k.c. przez błędną jego wykładnię ocenić 
należało, jako bezzasadny. Zaskarżony wyrok, mimo częściowo błędnego 
uzasadnienia odpowiada prawu. Skarga kasacyjna podlegała więc oddaleniu 
(art. 39814 k.p.c.).