II CSK 556/07

Sygn. akt II CSK 556/07 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 27 marca 2008 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Iwona Koper (przewodniczący) SSN Grzegorz Misiurek SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca) Protokolant Maryla Czajkowska w sprawie z powództwa "E." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w O. przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu Państwa o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 27 marca 2008 r., skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 12 czerwca 2007 r., sygn. akt [...], uchyla zaskarżony wyrok w pkt 1) w części uwzględniającej powództwo oraz w pkt 2) i 3) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. 2 Uzasadnienie Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 9 lutego 2007 r. zasądził od Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa na rzecz E. Spółki z o.o. w O. kwotę 80 300 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 24 marca 2006 r. oddalając dalej idące powództwo. Sąd ten ustalił, że w dniu 3 lutego 1997 r. likwidator Przedsiębiorstwa Ceramiki Budowlanej w P. sprzedał stronie powodowej prawo użytkowania wieczystego nieruchomości położonej w O. przy ul. G. o łącznej powierzchni 11,42 ha wraz z prawem własności położonych na niej budynków za kwotę łącznie 160000 zł, z czego cena gruntu wynosiła 58 700 zł. Zgodę na zbycie tej nieruchomości przez likwidatora wyraził Wojewoda […], jako organ założycielski w piśmie z dnia 16 lutego 1998 r. Sąd Rejonowy w S. postanowieniem z dnia 3 lutego 1997 r. odmówił dokonania wpisu prawa użytkowania wieczystego na rzecz strony powodowej uznając, że likwidator dokonując jego sprzedaży przekroczył zakres zwykłego zarządu. W kwietniu 1997 r. Sąd Rejonowy w P. ogłosił upadłość Przedsiębiorstwa Ceramiki Budowlanej w likwidacji, a w marcu 1999 r. stwierdził ukończenie postępowania upadłościowego. Postanowieniem Sądu Rejonowego w P. z dnia 24 czerwca 1999 r. przedsiębiorstwo to zostało wykreślone z rejestru. W dniu 22 grudnia 2000 r. nieruchomość, której dotyczyła umowa z dnia 3 lutego 1997 r. została przejęta przez Skarb Państwa. W listopadzie 2001 r. została sprzedana A. K. za cenę 151 000 zł. Sąd pierwszej instancji uznał, że w tej sytuacji strona pozwana bezpodstawnie wzbogaciła się kosztem strony powodowej. Należało jednak uwzględnić, że Skarb Państwa uzyskał nieruchomość, która była jego własnością i w konsekwencji prawo użytkowania wieczystego wygasło. Wzbogacenie było związane z przejęciem budynków i budowli, których wartość wynosiła 80 300 zł i jedynie w tej części powództwo zostało uwzględnione. Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 12 czerwca 2007 r. oddalił apelację strony pozwanej oraz uwzględnił apelację strony powodowej podwyższając zasądzona na jej rzecz kwotę do 151 000 zł. Uznając za bezsporny stan faktyczny w sprawie stwierdził, że umowa przeniesienia prawa użytkowania wieczystego na rzecz 3 strony powodowej była ważna. Sąd drugiej instancji podkreślił, że na podstawie art. 40 § 2 k.c. i art. 49 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych w brzmieniu obowiązującym przed dniem 15 stycznia 2003 r. Skarb Państwa ponosił odpowiedzialność za zobowiązanie zlikwidowanego Przedsiębiorstwa Ceramiki Budowlanej dotyczące zwrotu ceny zapłaconej przez stronę powodową w wykonaniu umowy sprzedaży, która nie doszła do skutku wobec odmowy dokonania wpisu w księdze wieczystej. Pozwany powinien zatem zwrócić stronie powodowej zapłaconą cenę ograniczoną do wartości nieruchomości z chwili jej przejęcia. Wynosiła ona 151000 zł. Skarga kasacyjna strony pozwanej została oparta o obie podstawy określone w art. 3983 § 1 k.p.c. W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego skarżący zarzucił obrazę art. 49 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, art. 40 § 2, art. 410 k.c., art. 495 § 1 k.c. w zw. z art. 247 k.c. oraz art. 40 § 2 k.c. w zw. z art. 232 § 1 k.c., art. 233 k.c., art. 238 k.c. i art. 247 k.c. W ramach zaś podstawy naruszenia przepisów postępowania zarzucił obrazę art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. W oparciu o te zarzuty wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie apelacji strony powodowej i uwzględnienie apelacji strony pozwanej, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku za wyjątkiem części, w której orzeczono nim o oddaleniu powództwa i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Sąd Apelacyjny stan faktyczny sprawy uznał za bezsporny. Przyjął jednocześnie odmiennie niż sąd wieczystoksięgowy, że umowa z dnia 3 lutego 1997 r. dotycząca przeniesienia na rzecz strony powodowej prawa użytkowania wieczystego była ważna, a strona pozwana odpowiada za zobowiązanie dotyczące zwrotu zapłaconej ceny przez przedsiębiorstwo zbywające to prawo, powstałe na skutek odmowy dokonania wpisu w księdze wieczystej, w wyniku czego umowa „nie doszła do skutku". Istnienie tego zobowiązania wywiódł z treści art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (dalej - upp) w brzmieniu obowiązującym do dnia 15 stycznia 2003 r. w zw. z art. 40 § 2 k.c. Odwołując się do tych przepisów stwierdził, że strona pozwana „przejęła" 4 nieruchomość w dniu 22 grudnia 2000 r. Wskazuje to, że to faktyczne przejęcie nieruchomości Sąd drugiej instancji utożsamił z przejęciem mienia przedsiębiorstwa państwowego na gruncie art. 40 § 2 k.c. Tymczasem art. 49 ust. 1 upp przejęcie to wiąże z dniem likwidacji lub upadłości przedsiębiorstwa. Ustalenie właściwej daty przejęcia mienia państwowej osoby prawnej przez Skarb Państwa ma zaś istotne znaczenie bowiem odpowiedzialność przewidziana w art. 40 § 2 k.c. dotyczy jedynie zobowiązań powstałych przed tą datą. W skardze kasacyjnej wyrażono zasadnie stanowisko, że pojęcie dnia likwidacji lub upadłości przedsiębiorstwa państwowego należy wiązać z dniem jego wykreślenia z rejestru (por. ocenę w tym zakresie wyrażoną przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 sierpnia 2007 r., I CSK 181/07). W rozstrzyganej sprawie istotne było zatem dokonanie oceny, czy przed dniem 24 czerwca 1999 r., kiedy wykreślono z rejestru Przedsiębiorstwo Ceramiki Budowlanej, powstało jego zobowiązanie do zwrotu ceny zapłaconej przez stronę powodową. Takiej oceny Sąd Apelacyjny zaniechał. Brak wskazania, kiedy powstało to zobowiązanie razi w szczególności przy wyrażonej przez ten Sąd ocenie, że umowa z dnia 3 lutego 1997 r. była ważna. Wykluczało to przyjęcie powstania zobowiązania do zwrotu ceny już w tej dacie. Sąd Apelacyjny nie przedstawił też argumentacji, która wskazywałaby na powstanie tego zobowiązania w momencie odmowy dokonania wpisu prawa użytkowania wieczystego w księdze wieczystej, co być może miał na uwadze, skoro stwierdził, że umowa „nie doszła do skutku wobec odmowy wpisu". Brak wskazanej wyżej oceny czyni zasadnym zarzut naruszenia art. 40 § 2 k. c. w zw. z art. 49 ust. 1 upp, gdyż uniemożliwia kontrolę prawidłowego zastosowania art. 40 § 2 k.c. Usprawiedliwione były również zarzuty naruszenia pozostałych przepisów prawa materialnego powołanych w skardze kasacyjnej nawet przy założeniu, że Sąd Apelacyjny zasadnie przyjął, iż art. 40 § 2 k.c. znajdował zastosowanie w sprawie. Wiąże się to z brakiem rozważenia w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku okoliczności związanych z umową sprzedaży na rzecz strony powodowej prawa użytkowania wieczystego nieruchomości, której Skarb Państwa był właścicielem. W wyniku przejęcia tego składnika mienia przedsiębiorstwa państwowego doszło na skutek konfuzji do wygaśnięcia prawa użytkowania 5 wieczystego. Uwzględnienie powództwa wymagało zatem stwierdzenia wartości tego składnika. Sąd Apelacyjny nie podzielając argumentacji Sądu Okręgowego w tym zakresie nie wyjaśnił, z jakich powodów nie uwzględnił prawa własności Skarbu Państwa jako mającej znaczenie dla oceny wartości tego składnika w chwili jego przejęcia przez Skarb Państwa. Wymaga przy tym podkreślenia, że regulacja z art. 40 § 2 k.c. odnosi się wprost do sytuacji, gdy przejęty przez Skarb Państwa składnik mienia państwowej osoby prawnej stanowił jej własność. Z przyczyn wyżej wskazanych usprawiedliwiony był również zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. Dlatego też skarga kasacyjna podlegała uwzględnieniu i zaskarżony wyrok został uchylony na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. eb