II CSK 398/14

Sygn. akt II CSK 398/14 POSTANOWIENIE Dnia 24 czerwca 2015 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący) SSN Barbara Myszka (sprawozdawca) SSN Krzysztof Pietrzykowski w sprawie z wniosku F. M. i G. M. przy uczestnictwie W. W. o ustanowienie służebności drogi koniecznej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 24 czerwca 2015 r., skargi kasacyjnej uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego w Z. z dnia 17 października 2013 r., oddala skargę kasacyjną. 2 UZASADNIENIE Sąd Rejonowy w Ś. – po rozpoznaniu sprawy z wniosku F. M. i G. M. przy uczestnictwie W. W. – postanowieniem z dnia 14 listopada 2012 r. ustanowił służebność drogi koniecznej na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości położonych w Ł., tj. działki nr 78/4 objętej księgą wieczystą nr […] i działki nr 78/2 objętej księgą wieczystą nr […], obciążającą nieruchomość oznaczoną w ewidencji gruntów nr 78/3, objętą księgą wieczystą nr […], w sposób oznaczony kolorem czerwonym na mapie sporządzonej przez geodetę R. K., będącej integralną częścią postanowienia, i zasądził od wnioskodawców na rzecz uczestnika kwotę 4 800 zł tytułem wynagrodzenia za ustanowienie służebności. Ustalił, że wnioskodawcy są właścicielami nieruchomości położonych w Ł. w postaci działki nr 78/4 objętej księgą wieczystą nr […] i działki nr 78/2 objętej księgą wieczystą nr […], natomiast uczestnik postępowania jest właścicielem nieruchomości objętej księgą wieczystą nr […], w skład której wchodzi działka nr 78/3. Wymienione działki są usytuowane na zboczu wzniesienia, przy czym działki nr 78/4 i nr 78/3 w bezpośredniej styczności z liniami rozgraniczającymi ul. S. Działkę nr 78/2, która jest zabudowana budynkiem mieszkalnym, oddziela od ul. S. działka nr 78/3. Różnica wzniesień między asfaltową jezdnią a górą skarpy wynosi około 4,5 m, natomiast między górą skarpy a tylną granicą działek – około 11 m. Dojazd do działki nr 78/2 prowadzi z ul. S., tj. działki nr 414/1 stanowiącej własność Powiatu Ś., przez działkę nr 78/3 stanowiącą własność uczestnika. W ewidencji gruntów działka nr 78/3 jest oznaczona jako droga. Na działkach nr 414/1 i nr 78/3 znajduje się betonowy podjazd, a ogrodzenie metalowe za linią graniczną działki nr 78/3 z ul. S. oraz brama wjazdowa na podjeździe tworzą jedną całość z działkami nr 78/4 i nr 78/2. Ze względu na ukształtowanie terenu, działki nr 78/4 i nr 78/2 nie mają dostępu do drogi publicznej. Dostęp taki może zapewnić droga konieczna przebiegająca w sposób opisany w sentencji i oznaczony na mapie sporządzonej przez geodetę R. K. Działka nr 78/3 o obszarze 0,0065 ha, ze względu na jej usytuowanie przy drodze asfaltowej oraz różnicę poziomów, jest nieatrakcyjna pod względem inwestycyjnym i nie może pełnić innej funkcji niż dojazd do działki nr 78/1 stanowiącej własność uczestnika, ewentualnie także do działek wnioskodawców. 3 Według opinii biegłego wynagrodzenie za ustanowienie służebności powinno wyrażać się kwotą 4 800 zł. Sąd Rejonowy stwierdził, że samo położenie nieruchomości przy drodze publicznej nie oznacza odpowiedniego dostępu do tej drogi oraz że taka sytuacja wystąpiła w niniejszej sprawie, ponieważ działkę nr 78/2 oddziela od drogi publicznej wysoka skarpa porośnięta drzewami. Według opinii biegłego wytyczenie drogi koniecznej w innym miejscu niż istniejąca droga dojazdowa jest niemożliwe, zgodnie bowiem z § 14 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. Nr 75, poz. 690), do działek budowalnych oraz do budynków i urządzeń z nimi związanych należy zapewnić dojście i dojazd umożliwiający dostęp do drogi publicznej, odpowiednie do przeznaczenia i sposobu ich użytkowania oraz wymagań dotyczących ochrony przeciwpożarowej, określonych w odrębnych przepisach; szerokość jezdni nie może być mniejsza niż 3 m. Dopuszcza się zastosowanie dojścia i dojazdu do działek budowlanych w postaci ciągu pieszo-jezdnego, pod warunkiem że ma on szerokość nie mniejszą niż 5 m, umożliwiającą ruch pieszy oraz ruch i postój pojazdów. Poza tym ze względu na usytuowanie terenu nie jest też możliwe spełnienie warunków określonych w przepisach rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 czerwca 2003 r. w sprawie uzgadniania projektu budowalnego pod względem ochrony przeciwpożarowej (Dz.U. Nr 121, poz. 1137 ze zm.). Sąd Rejonowy podzielił wnioski wynikające z opinii biegłego geodety i oddalił wniosek uczestnika o dopuszczenie dowodu z dodatkowej opinii, której przedmiotem miała być ocena możliwości wytyczenia drogi o innym przebiegu, tym bardziej że wniosek ten został zgłoszony po upływie półtora roku od wydania poprzedniej opinii, której uczestnik nie kwestionował. W konsekwencji Sąd Rejonowy uznał, że zostały spełnione przesłanki określone w art. 145 k.c. i orzekł, jak w sentencji. Sąd Okręgowy w Z. postanowieniem z dnia 17 października 2013 r. oddalił apelację uczestnika, aprobując zarówno ustalenia faktyczne, jak i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji. Podkreślił, że działka nr 78/4 przylega wprawdzie do działki nr 444/1, jednak ze względu na różnicę wzniesień wynoszącą 4,5 m 4 spełnienie warunków technicznych dojazdu w kierunku przeciwnym do działki nr 78/3 jest praktycznie niemożliwe, a poza tym koszty urządzenia takiego dojazdu byłyby znacznie wyższe od uszczerbku nieruchomości, przez którą ma prowadzić droga konieczna. Wartość działki nr 78/3 obciążonej służebnością – według opinii biegłego – wynosi około 10 000 zł, natomiast ewentualne urządzenie dojazdu po działce nr 444/1 równolegle do istniejącej drogi, wzdłuż działki nr 78/3 lub w kierunku przeciwnym do położenia tej działki znacznie przekroczyłoby wartość działki obciążonej służebnością, pomijając to, czy nadzór budowlany – ze względu na warunki techniczne i bezpieczeństwo ruchu drogowego – wyraziłby zgodę na budowę dodatkowej drogi. W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego uczestnik postępowania, powołując się na obie podstawy przewidziane w art. 3983 § 1 k.p.c., wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie wniosku. Zarzucił naruszenie art. 145 § 1 k.c. przez przyjęcie, że działki nr 78/2 i nr 78/4 nie mają odpowiedniego dostępu do drogi publicznej, pomimo że działka nr 78/4 graniczy z działką nr 414/1 stanowiącą drogę publiczną, a wnioskodawcy nie podjęli próby uzyskania w trybie art. 29 ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 260 ze zm.; obecnie: jedn. tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 460 – dalej: „u.d.p.”) zezwolenia na urządzenie zjazdu do swoich nieruchomości, art. 5 k.c. przez przyjęcie, że wnioskodawcy występując z roszczeniem o ustanowienie drogi koniecznej nie czynią ze swojego prawa użytku sprzecznego ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa oraz zasadami współżycia społecznego, art. 6 w związku z art. 145 k.c. przez przyjęcie, że na uczestniku ciążył obowiązek wykazania, iż alternatywna do istniejącej droga dojazdowa będzie stanowiła odpowiedni dostęp do drogi publicznej, i art. 145 § 2 w związku z art. 145 § 3 k.c. przez przyjęcie, że wytyczenie drogi koniecznej przez działkę nr 78/3 stanowi najmniejsze obciążenie, mimo że mniejszym obciążeniem byłoby urządzenie drogi przez działkę nr 414/1. Poza tym podniósł zarzut obrazy art. 510 § 2 w związku z art. 626 § 1 k.p.c. przez zaniechanie wezwania do udziału w sprawie Powiatu Ś., jako właściciela działki nr 414/1 sąsiadującej z działką nr 78/4, art. 232 w związku z art. 286, art. 278 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. przez zaniechanie 5 przeprowadzenia dowodu z dodatkowej opinii biegłego geodety oraz z opinii biegłego z zakresu budownictwa drogowego, mimo że przeprowadzenie tych dowodów było niezbędne do rozpoznania istoty sprawy, i art. 217 § 2 w związku z art. 13 § 1 k.p.c. przez uznanie, że uczestnik spóźnił się z wnioskiem o dopuszczenie dowodu z dodatkowej opinii biegłego geodety, mimo że wniosek ten został zgłoszony w niespełna dwa miesiące po zapoznaniu się z opinia podstawową. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzucając naruszenie art. 217 § 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. skarżący zmierza do wykazania, że jego wnioski o dopuszczenie dowodu z dodatkowej opinii biegłego geodety na okoliczność możliwości wytyczenia innego przebiegu drogi dojazdowej zostały przez Sąd pierwszej instancji bezpodstawnie oddalone. Podnosząc zarzut obrazy art. 232 w związku z art. 278 § 1, art. 286 i art. 13 § 2 k.p.c. zmierza natomiast do wykazania, że dowód ten powinien być dopuszczony przez Sąd z urzędu. Przed odniesieniem się do zarzutu obrazy wymienionych przepisów postępowania trzeba przypomnieć, że pismo z dnia 2 czerwca 2011 r., zawierające wniosek o dopuszczenie dowodu z dodatkowej opinii biegłego geodety, zostało dołączone do akt sprawy na rozprawie w dniu 2 listopada 2011 r., że Sąd pierwszej instancji wydał postanowienie o oddaleniu tego wniosku oraz że skarżący nie zgłosił zastrzeżenia, o którym mowa w art. 162 k.p.c. (k. 154). Postanowieniem ogłoszonym na rozprawie w dniu 24 października 2012 r. Sąd pierwszej instancji oddalił kolejny wniosek skarżącego o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego geodety, zgłoszony w jego piśmie z dnia 10 października 2012 r. W tym wypadku skarżący również nie zgłosił zastrzeżenia przewidzianego w art. 162 k.p.c. (k. 289), a w apelacji od postanowienia Sądu pierwszej instancji nie powołał się na naruszenie prawa procesowego. Uszło uwagi skarżącego, że przepisy art. 217 § 2 i art. 232 w związku z art. 278 § 1, art. 286 i art. 13 § 2 k.p.c. dotyczą postępowania przed sądem pierwszej instancji oraz że w ramach podstawy kasacyjnej przewidzianej w art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. można podnosić zarzuty przeciwko postępowaniu przed sądem drugiej instancji, uchybienia procesowe sądu pierwszej instancji powinny być natomiast 6 przedmiotem zarzutów apelacyjnych. Uchybienia procesowe sądu pierwszej instancji tylko wtedy stają się uchybieniami sądu drugiej instancji, gdy mimo ich wyraźnego wytknięcia w apelacji nie zostały przez sąd drugiej instancji uwzględnione. Jednak i w takim wypadku w skardze kasacyjnej złożonej z powołaniem się na podstawę określoną w art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. konieczne jest wskazanie na naruszenie właściwych przepisów regulujących postępowanie przed sądem drugiej instancji, a poza tym – wykazanie, że następstwa stwierdzonych wadliwości postępowania były tego rodzaju, że kształtowały lub co najmniej współkształtowały treść kwestionowanego orzeczenia. Skoro skarżący zarzucił naruszenie przepisów, które nie dotyczyły postepowania przed sądem drugiej instancji, to z tej już tylko przyczyny odnośny zarzut nie może odnieść zamierzonego skutku. Uszło również uwagi skarżącego, że zgodnie z art. 162 k.p.c., strony mogą w toku posiedzenia, a jeżeli nie były obecne, na najbliższym posiedzeniu zwrócić uwagę sądu na uchybienia przepisom postepowania, wnosząc o wpisanie zastrzeżenia do protokołu. Stronie, która zastrzeżenia nie zgłosiła, nie przysługuje prawo powoływania się na takie uchybienia, chyba że chodzi o przepisy postępowania, których naruszenie sąd powinien wziąć pod rozwagę z urzędu, albo że strona uprawdopodobni, iż nie zgłosiła zastrzeżeń bez swojej winy. Na gruncie tego przepisu w orzecznictwie przyjmuje się, że strona nie może skutecznie zarzucać uchybienia przez sąd przepisom postępowania, jeżeli nie zwróciła na nie uwagi sądu w trybie art. 162 k.p.c. Naruszenie art. 217 § 2 i art. 232 w związku z art. 278 § 1, art. 286 i art. 13 § 2 k.p.c. nie jest przy tym uchybieniem, do którego art. 162 k.p.c. nie miał zastosowania, gdyż przewidziana w tym przepisie prekluzja zarzutów nie dotyczy tylko takich uchybień, które powodują nieważność postępowania (zob. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27 października 2005 r., III CZP 55/05, OSNC 2006, nr 9, poz. 144 i z dnia 27 czerwca 2008 r., III CZP 50/08, OSNC 2009, nr 7-8, poz. 103, wyroki Sądu Najwyższego z dnia 26 sierpnia 2009 r., I CSK 13/09, nie publ., z dnia 24 września 2009 r., IV CSK 185/09, OSNC- ZD 2010, nr B, poz. 65, z dnia 3 lutego 2010 r., II CSK 286/09, OSNC 2010, nr 9, poz. 125, z dnia 8 kwietnia 2010 r., II PK 127/09, OSNP 2011, nr 19-20, poz. 248, 7 z dnia 22 lipca 2010 r., I CNP 100/09, nie publ., z dnia 14 grudnia 2011 r., I CSK 374/11, nie publ. i z dnia 29 sierpnia 2013 r., I CSK 713/12, nie publ.). W ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 398 3 § 1 pkt 2 k.p.c. skarżący wskazał ponadto na naruszenie art. 510 § 2 w związku z art. 626 § 1 k.p.c. przez niewezwanie do udziału w sprawie właściciela działki nr 444/1, sąsiadującej z działką nr 78/4. Zgodnie z art. 626 § 1 k.p.c., we wniosku o ustanowienie drogi koniecznej należy wskazać właścicieli wszystkich nieruchomości, przez które mogłaby prowadzić droga konieczna, aby nieruchomość wnioskodawcy miała odpowiedni dostęp do drogi publicznej. Z kolei zgodnie z art. 510 § 2 k.p.c., jeżeli okaże się, że zainteresowany nie jest uczestnikiem, sąd wezwie go do udziału w sprawie. Zainteresowanym w sprawie jest natomiast – jak stanowi art. 510 § 1 k.p.c. – każdy, czyich praw dotyczy wynik postępowania. Powiat Ś., będący właścicielem działki nr 444/1, nie został wskazany we wniosku o ustanowienie drogi koniecznej ani wezwany do wzięcia udziału w sprawie. Nie oznacza to jednak, że z tego powodu doszło do naruszenia art. 510 § 2 w związku z art. 626 § 1 k.p.c., mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W art. 626 § 1 k.p.c. chodzi o zapewnienie uczestnictwa w postępowaniu właścicielom wszystkich nieruchomości, które zamykają wnioskodawcy dostęp do drogi publicznej, w związku z czym potencjalnie mogą być obciążone służebnością, i z tego powodu są zainteresowane wynikiem sprawy. O naruszeniu art. 510 § 2 k.p.c., mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, można by więc mówić w sytuacji, w której doszłoby do obciążenia nieruchomości stanowiącej działkę nr 444/1 służebnością drogi koniecznej, co bezspornie nie nastąpiło. Konkludując ten wątek rozważań trzeba stwierdzić, że podstawa kasacyjna określona w art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. nie została przez skarżącego wykazana. Przed przystąpieniem do rozważenia zarzutów naruszenia prawa materialnego trzeba przypomnieć, że podlegają one ocenie na kanwie ustaleń faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku oraz że – zgodnie z art. 39813 § 2 k.p.c. – w postępowaniu kasacyjnym Sąd Najwyższy jest tymi ustaleniami związany. Podkreślenie to było konieczne, ponieważ skarżący – podnosząc zarzut naruszenia art. 145 § 1 k.c., zmierzający do wykazania, że droga konieczna nie powinna przebiegać przez należącą do niego działkę nr 78/3 – abstrahuje od 8 wiążących ustaleń Sądu Okręgowego. Dotyczy to zarówno przesłanki braku odpowiedniego dostępu do drogi publicznej, jak i samego przebiegu drogi koniecznej. Akcentując położenie działki nr 78/4 w bezpośrednim sąsiedztwie działki nr 444/1 i wyprowadzając z tego wniosek o istnieniu odpowiedniego dostępu do drogi publicznej skarżący pomija wiążące ustalenia faktyczne, z których wynika, że działki nr 78/2 i 78/4 są usytuowane na stromym zboczu, że różnica wzniesień między asfaltową jezdnią a górą skarpy wynosi około 4,5 m a między górą skarpy a tylną granicą działek – około 11 m oraz że z tej przyczyny spełnienie warunków technicznych dojazdu w proponowany przez niego sposób jest praktycznie niemożliwe. Z kolei podnosząc zarzut niepodjęcia przez wnioskodawców starań o uzyskanie – na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (jedn. tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 460 – dalej: „u.d.p.”) – zezwolenia na lokalizację dodatkowego zjazdu, pomija okoliczność, że nawet budowa oddzielnego zjazdu nie mogłaby doprowadzić do całkowitej zmiany przebiegu drogi koniecznej i uniknięcia obciążenia działki nr 78/3. Poza tym skarżący nie uwzględnia orzecznictwa sądów administracyjnych, w którym podkreśla się, że decyzja w przedmiocie zezwolenia na lokalizację zjazdu z drogi publicznej ma charakter uznaniowy, że uznanie administracyjne podlega ograniczeniom wynikającym z warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać drogi publiczne i ich usytuowanie oraz że uznanie to jest wyłączone, jeżeli zjazd miałby zostać urządzony w miejscu zagrażającym bezpieczeństwu ruchu drogowego. W niektórych orzeczeniach przyjmuje się natomiast, że strona może domagać się zezwolenia na lokalizację zjazdu dopiero w braku możliwości ustanowienia służebności drogi koniecznej (zob. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 lutego 2012 r., I OSK 276/11, nie publ. i z dnia 11 lipca 2007 r., I OSK 1148/06, nie publ. oraz wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 września 2005 r., VI SA/Wa 428/05, nie publ., z dnia 21 maja 2007 r., VI SA/Wa 376/07, nie publ., z dnia 8 lipca 2010 r., VII SA/Wa 846/10, nie publ., z dnia 21 listopada 2012 r., VII SA/Wa 1572/12, nie publ. i z dnia 25 marca 2013 r., IV SA/Wa 2928/12, nie publ.). Podnosząc zarzut naruszenia art. 145 § 2 w związku z art. 145 § 3 k.c. poparty argumentami, które mają przemawiać za obciążeniem służebnością drogi 9 koniecznej działki nr 444/1, skarżący również abstrahuje od wiążących ustaleń faktycznych, wobec czego zarzut ten nie może być uznany za trafny. Pozbawiony racji jest także zarzut obrazy art. 6 k.c., polegający na przyjęciu, że na skarżącym spoczywał ciężar wykazania, iż alternatywna do istniejącej droga dojazdowa będzie odpowiednim dostępem do drogi publicznej, zarzut ten bowiem został postawiony w nawiązaniu do wyrwanego z kontekstu sformułowania, które dotyczyło niepodważonej przez skarżącego opinii biegłego, uznanej przez Sąd Okręgowy za wiarygodną. Podnoszona w skardze kasacyjnej okoliczność, że w przeszłości wnioskodawcy nie skorzystali z oferty kupna działki nr 78/3, która umożliwiałaby im dojazd do pozostałych działek, sama przez się nie uzasadnia tezy o sprzeczności roszczenia o ustanowienie służebności drogi koniecznej z zasadami współżycia społecznego. Z tych względów Sąd Najwyższy na zasadzie art. 39814 k.p.c. oddalił skargę kasacyjną jako pozbawioną uzasadnionych podstaw.