II CSK 269/14

Sygn. akt II CSK 269/14
POSTANOWIENIE
Dnia 13 lutego 2015 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Marta Romańska (przewodniczący, sprawozdawca)
‎
SSN Józef Frąckowiak
‎
SSN Karol Weitz
w sprawie z wniosku M. M. I. I.
z siedzibą w S. (Księstwo Liechtenstein)
‎
przy uczestnictwie Banku […] Spółki Akcyjnej w W. oraz G. K. jako Syndyka Masy Upadłości Spółdzielni Mieszkaniowej "P." w K. w upadłości
‎
o wpis hipoteki przymusowej łącznej kaucyjnej w kwocie 27.958.907,50 zł
do księgi wieczystej […],
‎
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 13 lutego 2015 r.,
‎
skargi kasacyjnej wnioskodawcy
od postanowienia Sądu Okręgowego w K.
‎
z dnia 4 października 2013 r.,
1) oddala skargę kasacyjną;
2) stwierdza, że każdy z uczestników ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie.
UZASADNIENIE
Umową z 13 kwietnia 2012 r. syndyk masy upadłości Spółdzielni Mieszkaniowej „P.” w K. sprzedał Bankowi […] SA w W. przedsiębiorstwo prowadzone pod firmą Spółdzielnia Mieszkaniowa „P.” w K., w skład którego wchodził m.in.  udział upadłej Spółdzielni w 337.642/1.000.000 części (33,8%) we własności  nieruchomości gruntowej, zabudowanej kilkupiętrowym budynkiem wielomieszkaniowym w K. przy ul. P. 18, objętej księgą wieczystą […], a także udział upadłej w 39/64 części we własności nieruchomości lokalowej w budynku przy ul. P. 18, objętej księgą wieczystą […]. Udział upadłej spółdzielni w nieruchomości macierzystej, wynoszący 337.642/1.000.000 był wówczas obciążony ograniczonymi prawami rzeczowymi w postaci spółdzielczych własnościowych praw do lokali przysługujących osobom fizycznym oraz - co do 39 lokali - Bankowi […] SA w W. Na nieruchomości macierzystej i na lokalach z niej wyodrębnionych ustanowiona była hipoteka przymusowa kaucyjna łączna w kwocie 27.958.907,50 zł na rzecz M. M. I. I.  w S.
Strony umowy sprzedaży zgłosiły wniosek do Sądu Rejonowego w K. o: - wykreślenie Spółdzielni Mieszkaniowej „P.” w K. w upadłości z działu II księgi wieczystej […] (macierzystej) i z działu II księgi wieczystej […] (lokalowej) i wpisanie w nich Banku […] SA w W. jako właściciela, na podstawie umowy sprzedaży z 13 kwietnia 2012 r. oraz art. 45 ust. 3 ustawy z 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (
tekst jedn.
Dz.U. z 2013 r. poz. 1222; dalej: „u.s.m.) i art. 24
1
ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece
(tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 707, ze zm.; dalej: „u.k.w.h.”)
; - wykreślenie z działu IV księgi wieczystej […] (macierzystej) i z działu IV każdej z ksiąg wieczystych założonych dla nieruchomości lokalowych w budynku przy ul. P. 18 jako współobciążonych hipoteki przymusowej łącznej kaucyjnej w wysokości 27.958.907,50 zł na rzecz M. M. I. I. w S., a to na podstawie
art. 317
ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 111, ze zm.; dalej: „p.u.n.”)
i umowy sprzedaży z 13 kwietnia 2012 r.
Referendarz sądowy w Sądzie Rejonowym w K.
5 czerwca 2012 r.
ujawnił w 19 księgach wieczystych, w tym w księdze wieczystej […]
(
KW nr […]
), dotyczącej lokalu nr 5.14 w budynku przy ul. P. nr 18 w K.,
przekształcenie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu w prawo własności, a jako uprawnionego wpisał Bank SA oraz wykreślił z księgi wieczystej […]
(macierzystej) i z ksiąg wieczystych prowadzonych wówczas dla nieruchomości lokalowych w budynku przy ul P. nr 18
hipotekę łączną w kwocie 27.958.907,50 zł na rzecz M. M. I. I. w S.
Wykreślenia hipoteki łącznej z księgi wieczystej […] (macierzystej) i z ksiąg wieczystych prowadzonych dla nieruchomości lokalowych w budynku przy ul P. nr 18, dokonane 18 maja 2012 r. zostały utrzymane w mocy postanowieniami Sądu Rejonowego w K. z
20 sierpnia 2012 r.
Apelacje M.
M. I. I.
w S. od postanowienia z
20 sierpnia 2012 r.
zostały oddalona postanowieniami Sądu Okręgowego w K. z 10, 12 i 17 grudnia 2012 r.
Dnia 25 czerwca 2012 r. M. M. I. I. w S., jako wierzyciel hipoteczny, którego wierzytelność zabezpieczona była uprzednio hipoteką przymusową łączną kaucyjną w kwocie 27.958.907,50 zł na zabudowanej nieruchomości Spółdzielni Mieszkaniowej „P.”, wpisanej do księgi wieczystej […]
, w piśmie nazwanym „sprzeciw na orzeczenie referendarza”
zakwestionował zaniechanie ujawnienia tej hipoteki w księgach wieczystych prowadzonych dla
spółdzielczych własnościowych praw do lokali w budynku na tej nieruchomości
,
w tym w księdze wieczystej […] dotyczącej lokalu nr 5.14 w budynku przy ul. P. nr 18 w K., w której ujawniono przekształcenie
spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu w prawo jego odrębnej własności
i zażądał wpisania hipoteki obciążającej odrębną własność tego lokalu. Postanowieniem z
28 grudnia 2012 r. Sąd Rejonowy w K.
oddalił
ten wniosek, a postanowieniem z
4 października 2013 r.
Sąd Okręgowy
w K.
oddalił apelację wnioskodawcy od tego orzeczenia.
Sąd Okręgowy przytoczył okoliczności poprzedzające dokonanie zaskarżonego wpisu, a mające odzwierciedlenie w księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości macierzystej i lokalowej oraz stwierdził, że
art. 76 ust. 1 u.k.w.h. nie znajduje zastosowania do hipoteki obciążającej nieruchomość gruntową w zasobach spółdzielni mieszkaniowej w przypadku przekształcenia się na podstawie art. 17
18
u.s.m.
spółdzielczych własnościowych praw do lokali w budynku posadowionym na tej nieruchomości w odrębną własność lokali. Zawarcie umowy z 13 kwietnia 2012 r. o sprzedaży przedsiębiorstwa spółdzielni mieszkaniowej w rozumieniu art. 55
1
k.c., w skład którego wchodziła także nieruchomość obciążona hipoteką, na podstawie art. 317 ust. 2 p.u.n. prowadziło do jej  wygaśnięcia, co upoważniało do wykreślenia tego obciążenia z macierzystej księgi wieczystej. Nie mogła zatem powstać hipoteka łączna, która by obciążała nieruchomości lokalowe, powstałe z przekształcenia spółdzielczych własnościowych praw do lokali.
W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego z 4 października 2013 r.
wnioskodawca zarzucił, że zapadło ono z naruszeniem prawa materialnego (art. 398
3
§ 1 pkt 1 k.p.c.), to jest: - art. 76 ust. 1 i art. 94 u.k.w.h., art. 317 ust. 2 p.u.n., art. 535 k.c. i art. 17
18
u.s.m. przez przyjęcie, że w wyniku sprzedaży w  postępowaniu upadłościowym przedsiębiorstwa spółdzielni mieszkaniowej nabywca niebędący spółdzielnią mieszkaniową nabył udział we współwłasności nieruchomości w całości obciążony spółdzielczymi własnościowymi prawami do lokali, co skutkowało wygaśnięciem hipoteki łącznej ciążącej na tej nieruchomości i wyodrębnionych z niej nieruchomości lokalowych i jednocześnie nie powodowało obciążenia hipoteką łączną nieruchomości lokalowych powstałych w wyniku przekształcenia się spółdzielczych własnościowych praw do lokali; -  art. 1 u.s.m., art. 311 p.u.n. i art. 55
1
k.c. poprzez przyjęcie, że w postępowaniu upadłościowym spółdzielni mieszkaniowej doszło do sprzedaży przedsiębiorstwa spółdzielni mieszkaniowej obejmującego cały jej majątek; -
art. 626
8
k.p.c. w zw. z art. 76 ust. 1 u.k.w.h. poprzez przyjęcie, że w postępowaniu wieczystoksięgowym nie  uwzględnia się powstałego z mocy prawa obciążenia hipoteką łączną nieruchomości lokalowej wyodrębnionej w wyniku przekształcenia się spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu.
Wnioskodawca wniósł o
uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz  poprzedzającego je postanowienia Sądu Rejonowego z 28 grudnia 2012 r. w całości i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, a ewentualnie o uchylenie w całości obu zaskarżonych postanowień i
ich
zmianę poprzez uwzględnienie wniosku.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Granice rozpoznania sądu w postępowaniu wieczystoksięgowym wyznacza treść art. 626
8
§ 1 i 2 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem wpis dokonywany jest jedynie na wniosek i w jego granicach, chyba że przepis szczególny przewiduje dokonanie wpisu z urzędu. Rozpoznając wniosek o wpis, sąd bada jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej.
Spośród
zreferowanych przez Sąd Okręgowy
informacji o kolejnych czynnościach prawnych dotyczących nieruchomości objętej księgą wieczystą […], powstaniu spółdzielczych własnościowych praw do lokali we wzniesionym na niej budynku przy ul. P. nr 18 w K. oraz spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu (trudno powiedzieć dlaczego Sąd
Okręgowy koncentruje uwagę na lokalu nr 709), w niniejszej sprawie znaczenie mają jedynie dane na temat stanu wpisów na dzień
25 czerwca 2012 r.
w księdze wieczystej […] prowadzonej dla nieruchomości macierzystej oraz   w   księdze wieczystej […], założonej dla spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu nr 5.14, a przekształconej w księgę wieczystą dla odrębnej własności tego lokalu, gdyż tej nieruchomości lokalowej dotyczył wniosek z 25 czerwca 2012 r.
W dziale II księgi wieczystej […]
,
prowadzonej dla zabudowanej nieruchomości gruntowej
wpisany
był wówczas Bank […] w miejsce Spółdzielni Mieszkaniowej „P.” w K. w upadłości likwidacyjnej oraz inni właściciele wyodrębnionych na tej nieruchomości lokali. Dział IV tej księgi był wolny od wpisów, gdyż hipoteka
przymusowa kaucyjna
w kwocie 27.958.907,50 zł dla zabezpieczenia wierzytelności M. M. I. I. w  S., uprzednio współobciążająca także nieruchomości ujawnione w księgach wieczystych założonych dla nieruchomości lokalowych została wykreślona przez referendarza sadowego 18 maja 2012 r
. Równocześnie sąd prowadził księgę wieczystą […] dla lokalu użytkowego nr 5.14 w budynku przy ul. P. nr 18 w K., która to nieruchomość powstała z przekształcenia spółdzielczego własnościowego prawa do tego lokalu niegdyś w zasobach Spółdzielni Mieszkaniowej „P.”. W dziale II tej księgi ujawnione było prawo własności Banku […] SA, a dział IV był wolny od wpisów.
Wpis dokonany przez referendarza sądowego 18 maja 2012 r. został wprawdzie zaskarżony, ale stosownie do art. 518
1
§ 3 k.p.c. nie traci mocy wpis w księdze wieczystej w razie wniesienia na niego skargi. Nadto jeszcze w toku instancji sądowych wpis ten został utrzymany w mocy. Postanowieniami Sądu Najwyższego z 27 lutego 2014 r. (m.in. II CSK 349/13 i dalsze) postanowienia Sądu Okręgowego z 20 sierpnia 2012 r., kończące w toku instancji postępowanie zainicjowane wnioskiem o dokonanie wpisów zawartym w umowie sprzedaży z 13 kwietnia 2012 r., zostało uchylone, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji, ale okoliczności powyższe nie mogą być uwzględnione w postępowaniu kasacyjnym, w którym badana jest prawidłowość postanowienia wydanego
4 października 2013 r.
Wszystko to sprawia, że zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy
art. 626
8
k.p.c. w zw. z art. 76 ust. 1 u.k.w.h. okazał się niezasadny.
W uchwale składu siedmiu sędziów z 16 grudnia 2009 r., III CZP 80/09 (OSNC 2010, nr 6, poz. 84) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że sąd rozpoznający wniosek o wpis w księdze wieczystej jest związany stanem rzeczy istniejącym w chwili złożenia wniosku i kolejnością jego wpływu. Z uwagi na treść art. 626
8
§ 2 k.p.c. podstawą wpisu mogą być  jedynie dokumenty złożone z wnioskiem lub istniejące w księdze wieczystej, wpisy w tej księdze i dokumenty złożone w odpowiedzi na wniosek, a  chwilę ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia wydawanego w   postępowaniu wieczystoksięgowym wyznacza zatem data złożenia wniosku.
Wniosek z  25 czerwca 2012 r. nie mógł być uwzględniony z uwagi na nieistnienie w tym czasie hipoteki przymusowej kaucyjnej łącznej na nieruchomości obciążonej  spółdzielczym własnościowym prawem do lokalu przekształconym w  odrębną własność lokalu, która to hipoteka mogłaby
obciążyć powstałą nieruchomość lokalową.
Jeżeli w dacie złożenia wniosku o wpis hipoteki przymusowej kaucyjnej łącznej w związku z podziałem nieruchomości przez wyodrębnienie własności lokali na podlegającej podziałowi nieruchomości nie jest wpisana na rzecz wnioskodawcy hipoteka, to nie ma tez podstaw do jej ujawnienia w księdze wieczystej zakładanej dla wydzielonej nieruchomości lokalowej.
Zarzuty naruszenia art. 76 ust. 1 i 94 u.k.w.h., art. 317 ust. 2 p.u.n., art. 535 k.c. i art. 17
18
u.s.m.; art. 1 u.s.m., art. 311 p.u.n. i art. 55
1
k.c. mogły być skutecznie podniesione w stosunku do orzeczeń dotyczących wpisów z 5 czerwca 2012 r., prowadzących do ujawnienia w księdze wieczystej […]
(macierzystej)
Banku […] SA w miejsce Spółdzielni Mieszkaniowej „P.” w K. w upadłości likwidacyjnej na podstawie umowy z 13 kwietnia 2012 r. oraz do wykreślenia hipoteki łącznej kaucyjnej obciążającej nieruchomość macierzystą i nieruchomości lokalowe wyodrębnione przed 13 kwietnia 2012 r. O ich trafnym podniesieniu w stosunku do tych wpisów świadczą postanowienia Sądu Najwyższego z 27 lutego 2014 r. (II CSK 349/13 i dalsze). Rozpoznanie wniosku z 25 czerwca 2012 r., z uwagi na zakres kognicji w postępowaniu wieczystoksięgowym wyznaczony zgodnie z art. 626
8
§ 1 i 2 k.p.c., nie wymagało wdawania się w ocenę skutków wywołanych przez umowę z 13 kwietnia 2012 r. dla bytu hipoteki zabezpieczającej wierzytelność wnioskodawcy, gdyż w dacie złożenia tego wniosku hipoteka na nieruchomości macierzystej niewątpliwie nie była wpisana i tylko tę okoliczność miały mieć na względzie Sądy orzekające w  niniejszej sprawie. Rozważania prawne Sądu Okręgowego zawarte w zaskarżonym postanowieniu, a dotyczące skutków zbycia w postępowaniu upadłościowym przedsiębiorstwa spółdzielni mieszkaniowej, obejmującego także udziały we własności zabudowanej nieruchomości gruntowej wszystkie obciążone spółdzielczymi własnościowymi prawami do lokali na rzecz osoby niebędącej spółdzielnią mieszkaniową i wpływu tej czynności na byt hipoteki obciążającej nieruchomość, w której w wyniku takiej sprzedaży z mocy prawa doszło  do wyodrębnienia się własności lokali, są wprawdzie błędne (z przyczyn objaśnionych m.in. w postanowieniu Sądu Najwyższego z 27 lutego 2014 r., II  CSK  349/13 i z 26 czerwca 2014 r., II CSK 535/14), ale nie ma to znaczenia dla sposobu rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie.
Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 398
14
k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Podstawą orzeczenia o kosztach był art. 520 § 1 k.p.c. w zw. z art. 398
21
k.p.c. i art. 391 § 1
k.p.c.