III CZP 33/11

Uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 28 października 2011 r., III CZP 
33/11 
 
Sędzia SN Lech Walentynowicz (przewodniczący) 
Sędzia SN Antoni Górski 
Sędzia SN Jacek Gudowski 
Sędzia SN Iwona Koper 
Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski 
Sędzia SN Kazimierz Zawada 
Sędzia SN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca) 
 
Sąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 28 
października 2011 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Jana 
Szewczyka, po rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego przedstawionego przez 
Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego we wniosku z dnia 11 maja 2011 r., BSA I 
– 4110-3/11, 
„Czy umowa przeniesienia własności rzeczy, wierzytelności lub innego prawa 
zawarta w celu zabezpieczenia wierzytelności, o której mowa w art. 84 ust. 2 
ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (jedn. tekst: 
Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm.), jest skuteczna wobec masy upadłości, 
jeżeli uzyskała datę pewną w sposób określony w art. 81 § 2 i 3 k.c.?” 
podjął uchwałę: 
 
Umowa przeniesienia własności rzeczy, wierzytelności lub innego prawa 
zawarta w celu zabezpieczenia wierzytelności (art. 84 ust. 2 ustawy z dnia 28 
lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze, jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. 
Nr 175, poz. 1361 ze zm.) jest skuteczna wobec masy upadłości także wtedy, 
gdy uzyskała datę pewną w sposób określony w art. 81 § 2 i 3 k.c. 
 
Uzasadnienie 
 

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, działając na podstawie art. 60 § 1 
ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 
ze zm.), wniósł o podjęcie przez Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów 
uchwały rozstrzygającej przytoczone na wstępie zagadnienie prawne. 
Wnioskodawca wskazał, że w tym zakresie zachodzi poważna rozbieżność w 
orzecznictwie Sądu Najwyższego, związana z niejednolitą wykładnią przepisów 
prawa. Ujawniła się ona wprawdzie na tle nieobowiązującego już art. 101 ust. 2 
ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (jedn. tekst: 
Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 361 ze zm. – dalej: "Pr.u.n."), jednak przedstawione 
zagadnienie prawne pozostaje aktualne ze względu na podobną treść art. 84 ust. 2 
Pr.u.n. Przepis ten odpowiada derogowanemu art. 101 ust. 2 Pr.u.n. 
Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego jako przykłady rozbieżnych stanowisk 
powołał wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2008 r., II CSK 149/08 
(OSNC-ZD 2009 nr A, poz. 25), w zasadzie korespondujący z wyrokiem Sądu 
Apelacyjnego w Katowicach z dnia 7 lutego 2007 r., I ACa 1569/06 (OSP 2009, nr 
1, poz. 5) oraz uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2005 r., III CZP 
104/05 (OSNC 2006, nr 10, poz. 162) i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 
listopada 1978 r., III CRN 232/78, OSNCP 1979, nr 9, poz. 173). 
W tezie wyroku z dnia 30 września 2008 r., II CSK 149/08, przyjęto, że 
niezależnie od tego, czy zdarzenie, o którym mowa w art. 81 § 2 i § 3 k.c. następuje 
przed czy po ogłoszeniu upadłości, umowa przewłaszczenia objęta zakresem art. 
101 ust. 2 Pr.u.n. nie uzyskuje daty pewnej. W uzasadnieniu pokreślono, że 
uzyskanie przez czynność prawną daty pewnej ex post, w myśl art. 81 § 2 i 3 k.c. 
jest nie do zaakceptowania w świetle wykładni językowej art. 101 Pr.u.n., w którym 
jest mowa o „zawarciu” umowy w formie pisemnej z datą pewną. Z tego względu 
zbędne jest sięganie do wykładni celowościowej tego przepisu. Co więcej, 
rozszerzająca wykładnia art. 101 ust. 2 Pr.u.n., uwzględniająca datę pewną 
czynności prawnej zgodnie z art. 81 § 2 k.c., nie chroni dostatecznie przed 
nielojalnością dłużnika i niektórych wierzycieli mających świadomość jego 
niewypłacalności. Prowadziłaby ona także do powstania „konwalidacyjnego prawa 
kształtującego”, pozwalającego na przekształcenie nieważnej czynności prawnej w 
czynność ważną, w następstwie zdarzeń opisanych w art. 81 § 2 i § 3 k.c. Sąd 
Najwyższy stwierdził również, że w przypadku formy pisemnej z datą pewną 
zastrzeżoną ad eventum niezachowanie wymaganej formy nie powoduje 

nieważności czynności prawnej, jednakże nieważny staje się skutek objęty 
zastrzeżeniem. 
W uchwale z dnia 29 listopada 2005 r., III CZP 104/05, Sąd Najwyższy 
stwierdził, że umowa przewłaszczenia, o której mowa w art. 101 ust. 2 Pr.u.n., jest 
skuteczna względem masy upadłości także wtedy, gdy umowa ta ma datę pewną 
uzyskaną w sposób określony w art. 81 § 2 i § 3 k.c. W uzasadnieniu uchwały 
podkreślono, że forma pisemna z datą pewną, ma niejednorodny charakter. 
Ustawodawca rozróżnia właściwą datę pewną, polegającą na urzędowym 
poświadczeniu daty dokonania czynności prawnej (data pewna sensu stricto) oraz 
datę pewną w szerokim znaczeniu, którą czynność prawna nabywa później niż w 
chwili jej dokonania, w wypadkach wskazanych w art. 81 § 2 i 3 k.c. (data pewna 
sensu largo). Cecha „pewności” daty dotyczy wówczas nie dokonania czynności, 
lecz istnienia czynności w chwili, w której czynność nabyła datę pewną w wyniku 
stwierdzenia dokonania czynności prawnej w przypadkach wskazanych przez art. 
81 § 2 i 3 k.c. Sąd Najwyższy uznał, że za stanowiskiem przyjętym w uchwale 
przemawiała przede wszystkim ratio legis art. 101 ust. 2 Pr.u.n.; jest nią 
zapobieżenie zmowie upadłego dłużnika z niektórymi wierzycielami. Stwierdzenie 
daty pewnej po dokonaniu czynności nie prowadzi do obejścia tego przepisu, 
istotne jest bowiem zapewnienie, aby czynność została dokonana przed 
ogłoszeniem upadłości, data pewna zaś, także sensu largo, może zaświadczać, że 
umowa została sporządzona przed ogłoszeniem upadłości. Sąd Najwyższy 
podkreślił również, że forma szczególna została w art. 101 ust. 2 Pr.u.n. 
zastrzeżona dla wywołania określonych skutków (ad eventum), a nie ad 
solemnitatem. 
Z kolei w wyroku z dnia 22 listopada 1978 r., III CRN 232/78, Sąd Najwyższy 
uznał, że „zastępcza data pewna z art. 81 § 2 k.c.” czyni zadość wymaganiom 
formy z datą pewną zastrzeżonej w art. 678 § 2 k.c. 
Wnioskodawca zwrócił również uwagę na występującą w doktrynie 
rozbieżność w ujmowaniu daty pewnej na gruncie art. 81 k.c. Podkreślił, że różnica 
stanowisk dotyczy m.in. pojmowania instytucji daty pewnej z punktu widzenia 
jednolitości tej instytucji, wymagania zachowania formy czynności prawnej z datą 
pewną i skutków jej zastrzeżenia, rationis legis art. 81 k.c., czy też znaczenia zapisu 
o skuteczności umowy z datą pewną wobec osób trzecich, w kontekście 
domniemania dokonania lub istnienia czynności i jego skutków procesowych. Po 

przeprowadzeniu analizy uzasadnień powołanych orzeczeń Sądu Najwyższego 
oraz wypowiedzi prezentowanych w nauce prawa wnioskodawca opowiedział się za 
rozstrzygnięciem przedstawionego zagadnienia prawnego w ten sposób, że umowa 
przeniesienia własności rzeczy, wierzytelności lub innego prawa, zawarta w celu 
zabezpieczenia wierzytelności, o której mowa w art. 84 ust. 2 Pr.u.n., jest skuteczna 
wobec masy upadłości, jeżeli uzyskała datę pewną w sposób określony w art. 81 § 
2 k.c. Wnioskodawca podzielił prezentowany w doktrynie pogląd, że art. 81 § 3 k.c. 
jest nieadekwatny do czynności prawnych innych niż jednostronne. Zasygnalizował 
również potrzebę rozważenia relacji pomiędzy art. 84 ust. 2 a art. 127 ust. 3 Pr.u.n. 
Prokurator Generalny wniósł o podjęcie uchwały, w myśl której umowa 
przeniesienia własności rzeczy, wierzytelności lub innego prawa zawarta w celu 
zabezpieczenia wierzytelności, o której stanowi art. 84 ust. 2 Pr.u.n., jest skuteczna 
względem masy upadłości także wtedy, gdy umowa tego rodzaju uzyskała datę 
pewną w sposób określony w art. 81 § 2 i § 3 k.c., a została zawarta nie później niż 
w terminie dwóch miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Zagadnienie prawne przedstawione przez Pierwszego Prezesa Sądu 
Najwyższego dotyczy wprost wykładni art. 84 ust. 2 Pr.u.n., jednakże pozostaje ono 
w ścisłym związku z zakresem regulacji zawartej w art. 81 k.c., który odnosi się do 
zagadnienia czynności prawnej z datą pewną. Artykuł 84 ust. 2 Pr.u.n. uzależnia 
bowiem skuteczność wobec masy upadłości umowy mającej na celu 
zabezpieczenie wierzytelności przez przeniesienie własności rzeczy, wierzytelności 
lub innych praw (umowy przewłaszczenia), od uzyskania przez tę umowę daty 
pewnej. 
W art. 84 ust. 2 Pr.u.n. posłużono się formułą o zawarciu umowy w formie 
pisemnej z datą pewną, co może wskazywać, że przepis ten nawiązuje do 
brzmienia art. 81 § 1 k.c. (data pewna sensu stricto). Należy jednak zauważyć, że 
art. 81 k.c. nie ogranicza się do określenia skutków czynności prawnej związanych 
ze spełnieniem wymagania urzędowego poświadczenia daty, z punktu widzenia 
formy czynności prawnej, ale wskazuje równocześnie, jakie skutki poświadczenia 
daty powstają wobec osób nieuczestniczących w dokonaniu czynności prawnej. W 
związku z tym w doktrynie podnosi się, że zakres jego regulacji nie jest oczywisty i 
budzi wątpliwości. Prezentowane jest stanowisko, że przepis ten odnosi się 
zarówno do samej formy czynności prawnej z datą pewną, jak i aspektów 

procesowych w postaci skutków daty pewnej dla możliwości dowodzenia, w jakim 
czasie czynność została dokonana lub uzyskała datę pewną. Znaczenia art. 81 k.c. 
upatruje się m.in. w tym, że ma on uzasadniać stosowanie art. 247 k.p.c. także w 
odniesieniu do osób, które nie uczestniczyły w dokonaniu czynności prawnej. W 
literaturze podkreśla się również, że z art. 81 k.c. można wyprowadzić domniemanie 
dokonania czynności nie później niż w chwili poświadczenia daty. Szczegółowe 
rozważania w tym zakresie nie są konieczne do udzielenia odpowiedzi na 
przedstawione zagadnienie prawne, nie powinno jednak budzić wątpliwości, że 
brzmienie art. 81 k.c. istotnie nie ogranicza się do uregulowania formy czynności z 
datą pewną, a w literaturze i orzecznictwie przeważa stanowisko, iż na gruncie tego 
przepisu można wyróżnić obydwa rodzaje daty pewnej (sensu largo i sensu stricto). 
Pogląd ten należy uznać za uzasadniony; art. 81 § 1 k.c. w tym ujęciu dotyczy 
poświadczenia daty dokonania czynności prawnej, a art. 81 § 2 i 3 k.c. odnoszą się 
do poświadczenia daty, w której istniał dokument potwierdzający dokonanie 
czynności. 
Kontrowersje w doktrynie budzi również zagadnienie, czy zdarzenia, o których 
mowa w art. 81 § 2 i § 3 k.c., mogą czynić zadość wymaganiu formy pisemnej z 
datą pewną. Z tych względów nie jest zatem oczywiste, do jakich aspektów daty 
pewnej czynności polegającej na zabezpieczeniu wierzytelności odnosi się art. 84 
ust. 2 Pr.u.n. i nie można podzielić stanowiska prezentowanego w uzasadnieniu 
wyroku Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2008 r., II CSK 149/08, jakoby przy 
wykładni tego przepisu zbędne było odwoływanie się do jego wykładni 
celowościowej, gdyż treść przepisu wskazuje jednoznacznie na wymaganie 
zawarcia umowy w formie pisemnej z datą pewną i chodzi w nim wyłącznie o 
dokument zawierający datę pewną. 
Takie rozumienie zastrzeżenia formy pisemnej z datą pewną jest wątpliwe już 
z tego względu, że w art. 84 ust. 2 Pr.u.n. (art. 101 ust. 2 Pr.u.n.) forma pisemna z 
datą pewną nie została zastrzeżona ad solemnitatem. Wydaje się, że jedynie w tym 
przypadku wymaganie zachowania formy pisemnej z datą pewną byłby ograniczony 
do sytuacji uregulowanej w art. 81 § 1 k.c. Nie można zakładać, że brak wymaganej 
formy czynności prawnej, istotny z punktu widzenia chwili jej dokonania, może być 
zastąpiony przez formę zastępczą określoną w art. 81 § 2 i § 3 k.c., zezwalającą 
jedynie na późniejsze stwierdzenie faktu dokonania czynności prawnej. 
Skuteczność umowy przewłaszczenia nie jest uzależniona od zachowania formy 

pisemnej z datą pewną; wywiera ona w pełni skutki pomiędzy jej stronami także bez 
spełnienia wymagania zachowania tej formy szczególnej. Uzasadnione jest zatem 
stanowisko, zdecydowanie przeważające w doktrynie i judykaturze, że forma 
pisemna z datą pewną została zastrzeżona w art. 84 ust. 2 Pr.u.n. ad eventum. 
W literaturze nie ma jednolitego stanowiska co do kwestii, czy zdarzenia 
opisane w art. 81 § 2 i § 3 k.c. czynią zadość wymaganiu formy pisemnej z datą 
pewną zastrzeżoną ad eventum. Takie poglądy są jednak dość szeroko 
reprezentowane. Zakładają one, że przepisy zastrzegające formę pisemną z datą 
pewną ad eventum mają na celu zapewnienie pierwszeństwa prawu wynikającemu 
z czynności zaopatrzonej w datę pewną przed prawami innych osób i 
uniemożliwiają antydatowanie czynności prawnych. Z tego punktu widzenia istotne 
jest nie to, kiedy powstał stosunek prawny poświadczony datą pewną, lecz to, czy w 
określonej dacie istniał. Pogląd ten należy uznać za uzasadniony, co przemawia za 
możliwością poświadczenia daty pewnej, o której mowa w art. 84 ust. 2 Pr.u.n., 
także w sposób przewidziany w art. 81 § 2 i 3 k.c. Taką ocenę potwierdza 
judykatura (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 1978 r., III CRN 
232/78, z dnia 12 kwietnia 2001 r., II CKN 1323/00, OSNC 2001, nr 12, poz. 177, z 
dnia 5 lutego 2009 r., II CSK 149/08, i uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 
listopada 2005 r., III CZP 104/05). Odmienny pogląd został zaprezentowany jedynie 
w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2008 r., II CSK 149/08. 
Istotne jest jednak również to, że art. 84 ust. 2 Pr.u.n. kładzie wyraźnie nacisk 
na określenie skutków zawarcia umowy przeniesienia własności rzeczy, 
wierzytelności lub innych praw z celu zabezpieczenia wierzytelności wobec osób 
nieuczestniczących w dokonaniu takiej czynności (innych wierzycieli), na wypadek 
ogłoszenia upadłości dłużnika, co – jak podkreślono – jest także istotne z punktu 
widzenia regulacji zamieszczonej w art. 81 k.c. W przepisie tym przyjęto, że 
poświadczenie daty jest skuteczne również wobec osób nieuczestniczących w 
czynności prawnej. Za taką oceną znaczenia art. 84 ust. 2 Pr.u.n. przemawia 
wykładnia celowościowa tego przepisu. W uzasadnieniu uchwały z dnia 29 
listopada 2005 r., III CZP 104/05, zasadnie podkreślono, że celem art. 101 ust. 2 
Pr.u.n. – o tożsamym brzmieniu – było zapobieżenie możliwości zmowy upadłego 
dłużnika z jednym lub niektórymi wierzycielami i antydatowanie – w celu 
pokrzywdzenia innych wierzycieli – umowy zawartej po ogłoszeniu upadłości. Taki 
cel regulacji zawartej w art. 84 ust. 2 Pr.u.n. jest powszechnie akceptowany również 

w doktrynie, nie powinno zaś budzić wątpliwości, że do realizacji tego celu 
wystarczające jest uzyskanie przez czynność prawną daty pewnej w wyniku 
zdarzeń określonych w art. 81 § 2 i § 3 k.c. 
Z punktu widzenia skutków umowy przewłaszczenia mienia upadłego dłużnika 
dla masy upadłości nie ma też istotnego znaczenia ścisłe ustalenie daty, w której 
doszło do zawarcia takiej umowy. Tylko w takim przypadku byłoby istotne, aby 
umowa miała datę pewną w rozumieniu art. 81 § 1 k.c. Tymczasem ochrona 
wierzytelności w postępowaniu upadłościowym została ukształtowana w ten 
sposób, że skuteczność czynności dłużnika jest uzależniona od ich dokonania w 
oznaczonym w ustawie okresie poprzedzającym ogłoszenie upadłości (por. art. 127 
ust. 3 Pr.u.n.). Ta kwestia nie jest jednak przedmiotem regulacji zawartej w art. 84 
ust. 2 Pr.u.n. i nie powinna rzutować na treść uchwały. Z punktu widzenia art. 84 
ust. 2 Pr.u.n. istotne jest, czy umowa przewłaszczenia, przy uwzględnieniu jej daty 
pewnej, została dokonana przed ogłoszeniem upadłości. Problem relacji art. 84 ust. 
2 do art. 127 ust. 3 Pr.u.n. dotyczy odrębnego zagadnienia, tj. wymaganego przez 
ustawę terminu pomiędzy uzyskaniem przez umowę daty pewnej w rozumieniu art. 
84 ust. 2 Pr.u.n. a dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości i w równym 
stopniu odnosi się do daty pewnej wynikającej z czynności prawnej posiadającej 
datę pewną w momencie jej dokonania (art. 81 § 1 k.c.), jak i czynności, która datę 
pewną uzyskała następczo, na podstawie art. 81 § 2 i 3 k.c. Wykładnia art. 84 ust. 2 
Pr.u.n. dopuszczająca poświadczenie daty czynności na podstawie art. 81 § 2 i 3 
k.c. nie pozostaje zatem w sprzeczności z art. 127 ust. 3 Pr.u.n. Na gruncie tego 
przepisu uzyskanie przez czynność prawną daty pewnej według zasad 
wynikających z art. 81 § 2 lub § 3 k.c. powinno natomiast nastąpić nie później niż w 
terminie dwóch miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. 
Wnioskodawca zasygnalizował także wątpliwość odnoszącą się do możliwości 
uwzględnienia sytuacji opisanej w art. 81 § 3 k.c. przy ustalaniu daty pewnej umowy 
przeniesienia własności rzeczy, wierzytelności lub innych praw zawartej w celu 
zabezpieczenia wierzytelności, nawiązując do oceny prezentowanej w doktrynie, w 
myśl której przepis ten jest „nieadekwatny” do czynności prawnych innych niż 
jednostronne. Podzielając ten pogląd zaproponował, aby w związku z tym w 
uchwale uwzględnić jedynie brzmienie art. 81 § 2 k.c. Stanowisko to nie jest 
przekonywające, art. 81 § 3 k.c., wyraźnie bowiem odwołuje się do śmierci „jednej z 
osób podpisanych na dokumencie”, co wskazuje, że może on odnosić się także do 

czynności dwustronnych, udokumentowanych podpisami kilku osób. Ogranicza on 
jedynie zakres domniemania związanego z podpisem na dokumencie do tej osoby, 
która zmarła po podpisaniu dokumentu, odnosząc je do daty jej śmierci. W tym 
przypadku dokument nie ma daty pewnej w odniesieniu do takiej czynności 
prawnej, która ma charakter czynności dwustronnej, lecz data pewna zostaje 
ograniczona jedynie do tego oświadczenia woli (podpisu na dokumencie), które 
złożyła osoba zmarła. Nie można jednak wykluczyć, że także w odniesieniu do 
innych podpisów złożonych na dokumencie data pewna zostanie ustalona w ten 
sam sposób i ostatecznie datę pewną uzyska w związku z tym czynność prawna 
dwustronna, w chwili, w której data pewna powstanie co do wszystkich podpisów 
stron czynności prawnej. Tego rodzaju sytuacje w praktyce mogą występować 
rzadko i zasadnicze znaczenie dla możliwości następczego stwierdzenia daty 
pewnej czynności prawnych dwustronnych ma art. 81 § 2 k.c. Nie przemawia to 
jednak za pominięciem art. 81 § 3 k.c. przy ocenie przedstawionego zagadnienia 
prawnego. 
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.