II CN 1/22

SN
Sygn. akt II CN 1/22
POSTANOWIENIE
Dnia 22 czerwca 2022 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)
‎
SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)
‎
SSN Grzegorz Misiurek
sprawy z wniosku Prokuratora Generalnego
‎
z udziałem W. G., J. K., S. S., B. S., E. C., "N." sp. z o.o. w W., J. Z., M. S., T.C. i M. M.
o unieważnienie prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego
dla Warszawy-Mokotowa z dnia 28 sierpnia 2007 r., sygn. akt II C 217/07
wydanego w sprawie z powództwa L. F.
przeciwko J. K., B. S., "N. sp. z o.o. w W., W. B., W. Z., H. S., P. S. i M. S.
o ustalenie
1) unieważnia prawomocny wyrok Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa z dnia 28 sierpnia 2007 r., sygn. akt II C 217/07 w części dotyczącej powództwa L. F. przeciwko J. K., B. S., "N." sp. z o.o. w W., W. Z., P. S. i M. S.
2) oddala wniosek w pozostałej części.
UZASADNIENIE
Prokurator Generalny we wniosku z dnia 7 lipca 2007 r. wniósł o unieważnienie w całości - z uwagi na niedopuszczalność drogi sądowej - prawomocnego wyroku zaocznego Sądu Rejonowego dla Warszawy Mokotowa z dnia 28 sierpnia 2007 r., sygn. akt II C 217/07. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że wyrokiem tym Sąd Rejonowy, po rozpoznaniu na rozprawie powództwa L. F. przeciwko J. K., B. S., S. P. „N.” sp. z o.o. w W., W. B., W. Z., H. S., P. S. i M. S. ustalił, że powódce L. F. przysługuje prawo do przyznania prawa użytkowania wieczystego gruntu nieruchomości warszawskiej, oznaczonej Hip. […], położonej przy ul. […] w W., wobec zgłoszenia w terminie wniosku z art. 7 ust. 1 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze Miasta Stołecznego Warszawy i nadał wyrokowi rygor natychmiastowej wykonalności.
Postępowanie w sprawie II C 217/07 zostało wznowione na wniosek Prokuratora Rejonowego dla Warszawy Mokotowa z dnia 26 września 2011 r., w którym wnioskodawca powołał się na nieważność postępowania (art. 401 pkt 2 k.p.c.) wobec wydania wyroku w stosunku do zmarłych wiele lat wcześniej W. B. i H.S., dla których ustanowiono  kuratora dla nieznanych z miejsca pobytu. Prokurator Rejonowy jako przesłankę wznowienia wskazał również pozbawienie możności działania Gminy m. W., która nie została wezwana do udziału w postępowaniu jako pozwana. Ponadto powołał się na nowe okoliczności faktyczne (art.403 § 2 i art. 2 k.p.c.) świadczące o tym, że w stosunku do nieruchomości objętej postępowaniem wniosek dekretowy nie został złożony .
Postanowieniem z dnia 29 maja 2012 r. Sąd Rejonowy dla Warszawy Mokotowa w Warszawie uchylił  wskazany na wstępie wyrok wobec W. B. i H. S. i wobec nich odrzucił pozew, a pozostałym zakresie odrzucił skargę o wznowienie postępowania. Z uzasadnienia tego postanowienia wynika, że Sąd Rejonowy za zasadne uznał wznowienie postępowania i odrzucenie pozwu wobec tych pozwanych, którzy zmarli przed wniesieniem pozwu, odrzucił natomiast skargę w stosunku do B. S. i L. F., bowiem, jak ustalił, osoby te zmarły przed wniesieniem tej skargi. Ponadto uznał, że skarga w części dotyczącej pozbawienia możności działania Gminy m. W. nie jest oparta na ustawowej podstawie wznowienia, bowiem podmiot ten nie był stroną postępowania, nie zachodziło współuczestnictwo konieczne ani jednolite, a w gestii powódki pozostawało określenie kręgu pozwanych. W tym zatem zakresie odrzucił skargę o wznowienie na podstawie art. 410 § 1 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Na wstępie należy zaznaczyć, że krąg uczestników niniejszego postępowania różni się, na skutek kolejnych zgonów, od kręgu stron postępowania w sprawie o ustalenie prawa do przyznania użytkowania wieczystego. W toku postępowania przed Sądem Najwyższym ustalono, że spadkobierczynią powódki L. F., zmarłej […] 2007 r. jest W. G., spadkobierczynią P. S., zmarłego […] 2017 r. jest J. Z., po W. Z., zmarłym 9 stycznia 1950 r. dziedziczyły córki A. Z., J. B. i I. K.-S., które również zmarły, a po nich, a także po A. S. – współspadkobiercy I. K. dziedziczy ostatecznie T. C.. Pozostali uczestnicy zostali w we wniosku oznaczeni prawidłowo, w tym S. S., B. S. i E. C. – spadkobiercy J. S., dziedziczącej po pozwanej B. S.
Prokurator Generalny, wnosząc o unieważnienie prawomocnego wyroku, powołał się na niedopuszczalność drogi sądowej i podniósł, że rozstrzygnięcie sprawy o przyznanie prawa użytkowania wieczystego gruntu nieruchomości warszawskiej powinno nastąpić w postępowaniu administracyjnym.
Zgodnie z art. 96 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym
‎
(t. j. Dz.U.2021.1904 ze zm.) Sąd Najwyższy na wniosek Prokuratora Generalnego unieważnia prawomocne orzeczenie wydane w sprawie, która w chwili orzekania ze względu na osobę nie podlegała orzecznictwu sądów polskich lub w której w chwili orzekania droga sądowa była niedopuszczalna, jeżeli orzeczenie to nie może być wzruszone w trybie przewidzianym w ustawach o postępowaniach sądowych. Przesłanka braku możliwości wzruszenia objętego wnioskiem wyroku została spełniona. W chwili jego wniesienia wzruszenie tego wyroku na podstawie zwyczajnych i nadzwyczajnych środków zaskarżenia przewidzianych w kodeksie postępowania cywilnego nie było możliwe z uwagi na znaczny upływ terminów procesowych. Postępowanie ze skargi o wznowienie postępowania, zakończone postanowieniem Sądu Rejonowego dla Warszawy Mokotowa z dnia 26 września 2011 r. nie dotyczyło kwestii dopuszczalności drogi sądowej, bowiem Sąd Rejonowy rozważał jedynie kwestię nieważności postępowania z uwagi na pozbawienie niektórych pozwanych możności działania, a zarzuty dotyczące braku udziału Gminy m.
W.
po stronie pozwanej uznał za niedopuszczalne i w tym zakresie odrzucił skargę o wznowienie.
Powódka L. F. domagała się ustalenia, na podstawie art. 189 k.p.c., prawa do przyznania prawa użytkowania wieczystego do nieruchomości gruntowej objętej przepisami dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.
W.
(Dz. U. Nr 50, poz. 279 ze zm.: dalej: dekret warszawski). W uzasadnieniu pozwu podniosła, że w terminie określonym w art. 7 dekretu złożyła wniosek o przyznanie własności czasowej, jednak wniosku tego nie może odnaleźć. Przedstawiła również decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 19 stycznia 1999 r. w sprawie KO
[…]
stwierdzającą nieważność, z powodu rażącego naruszenia prawa, to jest art. 7 dekretu warszawskiego, orzeczenia administracyjnego Powiatowej Rady Narodowej m.st. Warszawy z dnia 23 sierpnia 1950 r. o odmowie przyznania byłym właścicielom prawa własności czasowej nieruchomości gruntowej nr hip. […], położonej przy ul. […] w W.. Jako podstawę prawną decyzji powołano art. 157 § 1 w związku z art. 17 pkt 1 k.p.a.
Ocena podniesionego przez Prokuratora Generalnego zarzutu naruszenia art. 2 k.p.c. przez uznanie dopuszczalności drogi sądowej dla dochodzonego w pozwie żądania ustalenia prawa do przyznania użytkowania wieczystego wymaga rozważenia charakteru tego roszczenia. Nie ulega bowiem wątpliwości, że powództwo o ustalenie istnienia stosunku prawnego lub prawa oparte na przepisie art. 189 k.p.c. ma charakter cywilnoprawny, zatem sprawa o takie roszczenie jest sprawą cywilną, co do zasady rozpoznawaną przez sądy powszechne i Sąd Najwyższy. Jak bowiem stanowi art. 2 § 1 k.p.c., do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne, o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych, oraz Sąd Najwyższy. Zgodnie zaś z art. 2 § 3 k.p.c., nie są rozpoznawane w postępowaniu sądowym sprawy cywilne, jeżeli przepisy szczególne przekazują je do właściwości innych organów. Przekazanie spraw do właściwości innych organów może być więc spowodowane wydaniem innego aktu prawnego rangi ustawowej. W doktrynie podkreśla się znaczenie zasady autonomii orzecznictwa sądowego i administracyjnego, będącej następstwem przyporządkowania w drodze ustawy, czyli tzw. przypisania normatywnego określonych spraw do orzekania na drodze postępowania sądowego albo administracyjnego. Wyznaczony przez ustawodawcę podział kompetencji między władzą sądowniczą a administracyjną oznacza, że dla określonych spraw jedyną dopuszczalną drogą ich rozstrzygnięcia jest postępowanie przed organami władzy funkcjonującymi w odrębnych strukturach ustrojowo - organizacyjnych.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz w doktrynie jednolicie się przyjmuje, że przewidziana w art. 7 dekretu warszawskiego możność uzyskania przez byłego właściciela określonego prawa do gruntu objętego dekretem ma charakter cywilnoprawny, pomimo niejednoznacznego określenia charakteru tego uprawnienia w powołanym przepisie. Uprawnieniu byłego właściciela odpowiada bowiem określony w art. 7 § 2 dekretu  obowiązek gminy, następnie Państwa, przyznania tego prawa, jeżeli nie zachodziły przesłanki negatywne. Obowiązek ustanowienia prawa wieczystej dzierżawy (prawa zabudowy) lub własności czasowej albo prawa użytkowania wieczystego na podstawie art.7 dekretu realizowany był na podstawie konstytutywnej decyzji administracyjnej. Dekret warszawski wprowadził bowiem administracyjny, a nie sądowy tryb rozpoznawania wniosków składanych na podstawie jego art. 7 ust. 2 (zob.  uchwałę Sądu Najwyższego z 21 marca 2003 r., III CZP 6/03, OSNC 2004, nr 1, poz. 14
;
uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego  z 14 października 1996 r., OPK 19/96, ONSA 1997, nr 2, poz. 56;  wyrok Sądu Najwyższego z dnia
‎
7 lutego 1995 r., III ARN 83/94, OSNAPUS 1995, nr 12, poz. 142, oraz wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 4 stycznia 1999 r., IV SA 135/98, nie publ.  z dnia 20 stycznia 1999 r., IV SA 36/97, nie publ., z 15 czerwca 2000 r., I SA 1036/99, nie publ. jak też uchwałę składu pięciu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2000 r., OPK 11/00, ONSA 2001, nr 2, poz. 60)..
Stwierdzenie nieważności takiej decyzji przywraca uprawnionym podmiotom możność ubiegania się o ustanowienie prawa użytkowania wieczystego jako prawnego „surogatu” nieistniejących
de lege
praw majątkowych przewidzianych w art. 7 dekretu warszawskiego (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2011 r., I CSK 288/10, nie publ.). Powoduje wyeliminowanie decyzji z obrotu prawnego, a to oznacza, że wniosek o przyznanie tego prawa pozostaje nierozpoznany. Konsekwencją stwierdzenia nieważności jest obowiązek Prezydenta m.st. Warszawy rozpoznania wniosku na podstawie art. 7 dekretu warszawskiego (zob. uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2000 r., OPK 11/00; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego
‎
z dnia 22 czerwca 2021 r., I OSK 3949/18). Do tego organu zatem należy ustalenie, czy spełnione zostały przesłanki określone w art. 7 dekretu. Nie istnieje konkurencja drogi administracyjnej i sądowej, a sąd powszechny nie może przejmować w tym zakresie kompetencji organu administracyjnego.
Właściwą drogą do zgłaszania wniosku o przyznanie prawa własności czasowej (obecnie użytkowania wieczystego) jest więc droga postępowania administracyjnego. Ustalenie kręgu podmiotów uprawnionych do złożenia wniosku było i jest obowiązkiem organów administracji publicznej prowadzących wedle swojej właściwości postępowania w trybie dekretu i w związku z powyższym kwestia ta nie może być przedmiotem ustaleń sądów powszechnych (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 15 stycznia 2009 r., I ACa 920/08, OSA 2011, z. 7, poz. 79).
Wniosek o unieważnienie wyroku zaocznego Sądu Rejonowego dla Warszawy Mokotowa z dnia 28 sierpnia 2007 r. jest zatem zasadny. Należy jedynie zwrócić uwagę, że wnioskodawca żądał unieważnienia wyroku w całości, zatem także w części dotyczącej W. B. i H. S., co do których pozew został odrzucony na skutek wznowienia postępowania. W tej części wniosek podlega oddaleniu.
Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji na podstawie art. 96 § 5 ustawy o Sądzie Najwyższym.
[as]