II CK 238/04

Sygn. akt II CK 238/04 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 grudnia 2004 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący) SSN Bronisław Czech (sprawozdawca) SSN Jan Górowski Protokolant Anna Jasińska w sprawie z powództwa J.M. przeciwko P. Spółce Akcyjnej o ukształtowanie , po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 14 grudnia 2004 r., kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 12 grudnia 2003 r., sygn. akt […], uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach procesu za instancję kasacyjną. 2 Uzasadnienie Powód J.M. zawarł w dniu 1 grudnia 1975 r. z poprzednikiem prawnym pozwanego umowę ubezpieczenia na życie. Według umowy suma ubezpieczenia wynosi 50.000 starych zł., okres ubezpieczenia, liczony od 1 grudnia 1975 r. miał trwać 35 lat, a składka miesięczna wynosiła 105 starych zł. W każdym następnym roku obowiązywania umowy suma ubezpieczenia wzrastała o 1,2 % czyli o 600 starych złotych, a od 1 stycznia 1981 r. - o 1,5 % rocznie. Według § 9 przedmiotowej umowy ubezpieczony może w każdym czasie wypowiedzieć umowę ubezpieczenia i gdy składki opłacane były przez okres co najmniej 2 lat, wykupić ubezpieczenie. Okoliczności powyższe są niesporne. Powód w pozwie z dnia 12 lutego 2003 r. zażądał zmiany sumy ubezpieczenia z kwoty 6,98 zł na kwotę 11.000 zł, powołując się na zjawisko inflacji, jaka wystąpiła po zawarciu umowy i twierdząc, że po zwaloryzowaniu tej sumy zamierza wypowiedzieć umowę i wykupić ubezpieczenie, albowiem pieniądze są mu potrzebne na pokrycie kosztów operacji. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa twierdząc, że jest ono przedwczesne, albowiem „umowa jest wymagalna” dopiero w 2010 r. Sąd Rejonowy w P. wyrokiem z dnia 15 lipca 2003 r. zmienił sumę ubezpieczenia wynikającą z przedmiotowej umowy z kwoty 6,98 zł na kwotę 11.000 zł. Zdaniem Sądu Rejonowego roszczenie powoda oparte jest o przepis art. 3581 § 3 k.c. W okresie po zawarciu umowy zaszła istotna zmiana siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania. Umowę ubezpieczenia na życie powód zawarł z pozwanym 1 grudnia 1975 r. na wypadek śmierci w okresie do 1 grudnia 2010 r. oraz na wypadek dożycia do dnia 1 grudnia 2010 r. Z uwagi na rodzaj umowy ubezpieczenia, powód jest wierzycielem co do ewentualnej wypłaty sumy ubezpieczeniowej na wypadek dożycia, natomiast uposażony zostaje wierzycielem jeżeli nastąpi zgon ubezpieczonego w okresie ubezpieczenia. Art. 3581 § 3 k.c. nie warunkuje waloryzacji od wymagalności zobowiązania, stanowi jedynie, że waloryzację świadczenia uzasadnia istotna zmiana siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania, stąd zarzut przedwczesności roszczenia, wysunięty przez pozwanego jest za chybiony. 3 Waloryzując sumę ubezpieczenia Sąd Rejonowy posłużył się wskaźnikiem przeciętnego wynagrodzenia i kwotę zwaloryzowaną wyliczył w sposób następujący: Przeciętne miesięczne wynagrodzenie w 1975 roku wynosiło 3 913 zł, a tym samym suma ubezpieczenia 50 000 zł odpowiadała 12,8 średnim miesięcznym wynagrodzeniom. Przeciętne wynagrodzenie z pierwszego kwartału 2003 roku, wynosi 2228,68 zł (brutto). W celu dokonania przyrównania do wynagrodzenia z 1975 roku Sąd dla ustalenia jego wartości netto, odjął od wartości brutto, to jest kwoty 2 228,68 zł składkę dla ZUS. Z uzyskanej kwoty odjął koszty uzyskania przychodu i 19 % podatku dochodowego od osób fizycznych, co dało kwotę obecnego, przeciętnego wynagrodzenia netto 1 526,06 zł. Sumę tę Sąd przemnożył przez wskaźnik 12,8 i otrzymał wynik 19 533,57 zł. Powód ma obecnie 61 lat, jest technikiem budowy dróg i mostów. Zamieszkuje samotnie w M. w domu po rodzicach. Nie pracuje, otrzymuje rentę w wysokości 651 zł netto oraz 2 000 zł miesięcznie jako czynsz za wydzierżawienie gruntu o pow. 4,1 ha, ma samochód osobowy peugeot rocznik 1998. Przed wytoczeniem powództwa uzyskał informację, że po waloryzacji świadczenia przez PZU mógłby otrzymać kwotę około 3 000 zł, która go nie zadawala. Powód ma poddać się operacji nóg polegającej na wszczepieniu dwóch endoprotez stawów. Koszt jednej endoprotezy wynosi od 3 000 do 7 000 zł. Rozkładając ciężar ryzyka inflacyjnego na powoda 30% i na pozwanego 70%, Sąd Rejonowy miał na względzie aktualną sytuację majątkową powoda oraz fakt, iż pozwany zawodowo trudni się działalnością ubezpieczeniową, z którą winien zakładać ryzyko zmian gospodarczych. Nadto Sąd podkreślił, że waloryzacja następuje przy uwzględnieniu interesów obu stron i zgodnie z zasadami współżycia społecznego. Na skutek apelacji pozwanego Sąd Okręgowy w P., wyrokiem zaskarżonym kasacją, zmienił wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób, że powództwo oddalił i zasądził od powoda na rzecz pozwanego koszty procesu za obie instancje. Sąd Okręgowy uznał, że błędne jest stanowisko Sądu Rejonowego, iż zobowiązanie pozwanego do wypłaty świadczenia powstało w dniu zawarcia umowy ubezpieczenia (1 grudzień 1975 r.). Sąd Okręgowy nie podzielił również stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w uchwale z dnia 24 stycznia 1996 r., III CZP 196/95 (OSNC 1996, nr 6, poz. 78), wedle której w przypadku wypowiedzenia 4 umowy ubezpieczenia, do powstania po stronie ubezpieczyciela zobowiązania wypłaty świadczenia dochodzi już pierwotnie w chwili zawarcia umowy, samo roszczenie o wykup sumy ubezpieczenia wypływa z umowy, a z momentem wypowiedzenia staje się ono tylko wymagalne. Według Sądu Okręgowego, odwołującego się do glosy krytycznej do wymienionej uchwały, że zobowiązanie do wypłaty świadczenia przez zakład ubezpieczeń powstaje dopiero z chwilą wygaśnięcia umowy wskutek dokonanego wypowiedzenia (m.in. Adam Szpunar, glosa i do w/w uchwały SN z dnia 24.01.1996 r., III CZP 196 ). Za poglądem tym przemawia argument, że wypowiedzenie jako uprawnienie, wywołuje skutki tylko na przyszłość (ex nunc) i to właśnie jego jednostronna realizacja, a nie stosunek prawny z którego wypływa, powoduje powstanie określonych roszczeń - w tym roszczenia o wypłatę przez ubezpieczyciela sumy ubezpieczenia w wypadku jej wykupu przez ubezpieczonego. Powód dochodzi roszczenia w całkowitym oderwaniu od uprawnień, których realizacji mógłby domagać się na gruncie stosunku ubezpieczenia łączącego go z pozwanym. Powód nie żąda zapłaty sumy ubezpieczenia z tytułu jej wykupu, bowiem nie wypowiedział jeszcze umowy, zatem i jego ewentualne roszczenie w tym zakresie byłoby i tak przedwczesne. Powód domaga się natomiast podwyższenia sumy ubezpieczenia określonej w umowie z dnia 1 grudnia 1975 roku w ramach powództwa o ukształtowanie i to przed realizacją uprawnienia kształtującego, które dopiero powoduje powstanie określonego zobowiązania po stronie ubezpieczyciela. Zgodnie z art. 3581 § 3 k.c. zmiana siły nabywczej pieniądza - będąca przesłanką waloryzacji - musi nastąpić po powstaniu zobowiązania. W niniejszej sprawie zobowiązanie P. S.A. do wypłaty sumy ubezpieczenia w ramach jej wykupu jeszcze nie powstało, choć pomiędzy stronami istnieje stosunek prawny ubezpieczenia, zawiązany umową z dnia 1 grudnia 1975 roku. Według Sądu Okręgowego, czym innym jest zobowiązanie pozwanego do objęcia ochroną ubezpieczeniową i wypłaty kwot w razie zajścia w okresie przewidzianym umową wypadku ubezpieczeniowego, a czym innym jego zobowiązanie do wypłaty świadczenia z tytułu wykupu ubezpieczenia. Pierwsze powstało z chwilą zawarcia umowy, a drugie dopiero powstanie na skutek jej wypowiedzenia. Wszelkie próby waloryzacji świadczenia o wypłatę sumy ubezpieczenia za okres przed wypowiedzeniem umowy byłyby waloryzacją świadczenia jeszcze nieistniejącego. Zdaniem Sądu Okręgowego powództwo jest 5 zatem przedwczesne i dlatego –– podlega oddaleniu. Powód będzie mógł domagać się waloryzacji świadczenia w ramach art. 3581 § 3 k.c. po realizacji przysługującemu mu uprawnienia kształtującego, tj. wypowiedzenia umowy ubezpieczenia. Powód w kasacji zarzucił naruszenie art. 3581 § 3, art. 805 oraz art. 813 § 1 k.c. przez ich błędną wykładnię i wniósł o „zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa i zasądzenie na rzecz powoda kosztów procesu”, ewentualnie - o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przytoczona podstawa kasacji jest usprawiedliwiona. Istotna kwestia, która decyduje o zasadności powództwa w sprawie niniejszej, związana jest z odpowiedzią na pytanie, z jaką chwilą powstaje zobowiązanie ubezpieczyciela do wypłacenia świadczenia z tytułu tzw. wykupu sumy ubezpieczenia, a mianowicie, czy jest nią chwila zawarcia umowy, czy jej wygaśnięcia wskutek dokonanego wypowiedzenia? Zarówno w judykaturze, jak i w doktrynie zarysowały się dwa poglądy w tym przedmiocie. Według pierwszego z nich, w wymienionej sytuacji zobowiązanie ubezpieczyciela powstaje z chwilą zawarcia umowy ubezpieczenia, jeżeli strony inaczej nie postanowiły. Poglądowi temu dał wyraz Sąd Najwyższy m.in. w uchwale z dnia 2 grudnia 1996 r., III CZP 196/95 (OSNC 1996, nr 6, poz. 78), w wyroku z dnia 2 grudnia 1999 r., III CKN 489/98 (OSNC 2000, nr 7-8, poz. 130) oraz w wyroku z dnia 29 listopada 2001 r., V CKN 489/00 (OSNC 2002, nr 7-8, poz. 104) i pogląd ten, z argumentacją przytoczoną w wymienionych orzeczeniach, podziela skład rozpoznający kasację w sprawie niniejszej. Pogląd odmienny wyrażony, np. w nie publikowanych wyrokach Sadu Najwyższego z dnia 19 lipca 1994 r., I CRN 90/94 i z dnia 20 października 1995 r., II CRN 136/95 jest nietrafny. Skarżący trafnie zwrócił uwagę, iż gdyby przyjąć, że zobowiązanie ubezpieczyciela powstaje dopiero po złożeniu wniosku o wykup (wypowiedzenie), to kryterium stanu waloryzacyjności należałoby stosować od tego momentu. Mogłoby to w ogóle pozbawić ubezpieczającego uprawnienia do waloryzacji ze względu na brak po tym momencie przesłanek z art. 3581 § 3 k.c., mimo że przesłanki takie istniały wcześniej. Wynika z tego, że stanowisko przyjęte przez Sąd Okręgowy w wymienionej kwestii nie jest trafne. Pozostaje jedynie do rozważenia zagadnienie kryteriów 6 waloryzacji, którymi nie zajmował się Sąd Okręgowy. Z powyższych przyczyn i zasad Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39313 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 39319 i 391 § 1 k.p.c.).