II CA 716/24

Sygnatura akt II Ca 716/24 POSTANOWIENIE Dnia 10 kwietnia 2025 roku Sąd Okręgowy w Krakowie II Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie: Przewodniczący: Sędzia Agnieszka Cholewa-Kuchta po rozpoznaniu w dniu 10 kwietnia 2025 w Krakowie na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku Banku (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w W. przy uczestnictwie J. K. (1) i Gminy Miejskiej K. o stwierdzenie nabycia spadku po G. U. na skutek apelacji uczestniczki Gminy Miejskiej K. od postanowienia Sądu Rejonowego dla Krakowa – Śródmieścia w Krakowie z dnia 26 stycznia 2024 roku, sygnatura akt VI Ns 221/20/S w przedmiocie zatwierdzenia uchylenia się J. K. (1) od skutków niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku w terminie postanawia : 1. zmienić zaskarżone postanowienie w punkcie I. ten sposób, że oddalić wniosek uczestniczki J. K. (1) o uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po G. U. ; 2. oddalić apelację w pozostałej części; 3. stwierdzić, że wnioskodawca i uczestnicy ponoszą koszty związane ze swoim udziałem w sprawie w postępowaniu odwoławczym. Sędzia Agnieszka Cholewa-Kuchta Sygnatura akt II Ca 716/24 UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem z dnia 26 stycznia 2024 roku, Sąd Rejonowy dla Krakowa-Śródmieścia w Krakowie, sygnatura akt VI Ns 221/20/S, zatwierdził uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku pod wpływem błędu po G. U. , synie R. i D. , którego zwłoki znaleziono w dniu 9 marca 2016 roku, w imieniu małoletniej J. K. (1) urodzonej (...) złożone przez jej przedstawiciela ustawowego matkę A. K. (1) z domu K. (pkt I) oraz nakazał pobrać od uczestniczki J. K. (1) kwotę 100 zł (sto złotych) tytułem opłaty od wniosku o zatwierdzenie oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po G. U. w ustawowym terminie przez uczestniczkę (pkt II). W uzasadnieniu sąd stwierdził, że przedstawiciel ustawowy małoletniej J. K. (1) pozostawał w usprawiedliwionym błędzie na skutek informacji przekazanej w grudniu 2016r., - że D. U. nie odrzuciła spadku po synu G. U. , - i stąd, że małoletnia powołana do dziedziczenia nie będzie. Stan ten ustał w 2023r. z chwilą zapoznania się z treścią akt spadkowych co skutkowało złożeniem wniosku dnia 30 marca 2023r. Apelację od powyższego postanowienia złożyła uczestniczka Gmina Miejska K. , zaskarżając postanowienie w całości. Postanowieniu zarzuciła naruszenie prawa procesowego mające istotny wpływ na treść orzeczenia, a to art. 233 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. przez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny zebranego materiału dowodowego skutkujące przyjęciem, nieuzasadnionym w okolicznościach sprawy, iż uczestniczka A. K. (1) działając jako przedstawiciel ustawowy małoletniej J. K. (1) nie składając w jej imieniu w przepisanym terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po G. U. , pozostawała w usprawiedliwionym błędzie, a tym samym zachodzą przesłanki do uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia w przedmiocie odrzucenia spadku. Uczestniczka Gmina Miejska K. wniosła o zmianę powyższego postanowienia poprzez oddalenie wniosku małoletniej J. K. (1) reprezentowanej przez matkę A. K. (1) o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia w przedmiocie odrzucenia spadku, jak również zasądzenia od niej na rzecz uczestniczki Gminy Miejskiej K. zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, wedle norm przepisanych. W odpowiedzi na apelację, uczestniczka J. K. (1) (w imieniu której działa A. K. (1) ) wniosła o oddalenie apelacji w całości oraz o zasądzenie od uczestniczki Gminy Miejskiej K. na rzecz małoletniej uczestniczki kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych. Sąd Okręgowy zważył : Apelacja jako zasadna podlegała uwzględnieniu. Co do zarzutu naruszenia przepisów prawa procesowego sąd podkreśla, że dokonywana przez sąd ocena zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego znajduje się pod ochroną zasady swobodnej oceny dowodów. Jest to naczelna zasada charakteryzująca polski proces cywilny i została wyrażona w art. 233 k.p.c. Dzięki niej skład orzekający kierując się zasadami logicznego rozumowania oraz doświadczenia życiowego dokonuje oceny zgromadzonego materiału. Należy wskazać, że jeżeli z określonego materiału dowodowego Sąd wyprowadził wnioski logicznie poprawne i zgodne z zasadami doświadczenia życiowego, to taka ocena dowodów nie narusza zasady swobodnej oceny dowodów przewidzianej w art. 233 k.p.c. , choćby dowiedzione zostało, że z tego samego materiału dałoby się wysnuć równie logiczne i zgodne z zasadami doświadczenia życiowego wnioski odmienne (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 27 września 2002 r., IV CKN 1316/00 ). Ponadto należy podkreślić, że sformułowanie zarzutu błędnej oceny stanu faktycznego powinno znajdować oparcie w konkretnym uchybieniu poczynionym przez Sąd rozpoznający sprawę. Nie jest bowiem wystarczające powołanie się na odmienny, zdaniem skarżącego prawidłowy wynik procesu myślowego będącego przeprowadzeniem dowodu. Uczestniczka Gmina Miejska K. w apelacji wskazała, że doszło do naruszenia powyższej zasady, ponieważ jej zdaniem Sąd dokonał dowolnej, a nie swobodnej oceny zebranego materiału dowodowego skutkujące przyjęciem, nieuzasadnionym w okolicznościach sprawy, iż uczestniczka A. K. (1) działając jako przedstawiciel ustawowy małoletniej J. K. (1) nie składając w jej imieniu w przepisanym terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po G. U. , pozostawała w usprawiedliwionym błędzie, a tym samym zachodzą przesłanki do uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia w przedmiocie odrzucenia spadku. Ustalenia sądu I instancji Sąd Okręgowy przyjmuje za własne dodatkowo podając w oparciu o materiał sprawy, że do spadku po G. U. zmarłym 9 marca 2016 r. kawalerze bezdzietnym powołani w 1 kolejności do dziedziczenia byli rodzice ( R. U. zm. 24 marca 2013 r., matka D. U. spadek odrzuciła 5 września 2016 r.) i rodzeństwo (brat M. U. ), którzy spadek odrzucili. Od daty odrzucenia spadku - 5 września 2016 r. rozpoczął się bieg terminu do odrzucenia spadku przez kolejny krąg spadkobierców, a mianowicie zgodnie z brzmieniem przepisu art. 934 § 1 k.c. dziadków spadkodawcy, którzy dziedziczą w częściach równych. Z żyjących dziadków spadkodawcy byli babka ojczysta F. U. , która zmarła 14 kwietnia 2017 r. oraz babka macierzysta H. R. , która ten spadek odrzuciła. W odniesieniu do udziału należnego dziadkowi ojczystemu T. U. , który zmarł 5 lipca 1978 r., w zakresie jego udziału zgodnie z brzmieniem przepisu art. 934 § 2 k.c. na datę śmierci spadkodawcy, czyli 2016 r., w przypadku śmierci któregoś z dziadków spadkodawcy udział spadkowy, który by mu przypadał - przypada on jego zstępnym. Oznaczało to, że w zakresie tego udziału powołani do dziedziczenia byłyby dzieci T. U. a to Ł. K. , J. K. (2) , H. U. oraz R. U. . Ł. K. zmarła 30 czerwca 2016 r. (k.163), matka A. K. (1) , z mocy powołanego przepisu A. weszła w miejsce matki. Oświadczenie o odrzuceniu spadku po G. U. imieniem Ł. K. stosownie do treści art. 1017 k.c. A. K. (1) i jej brat A. K. (2) złożyli dnia 30 listopada 2016 r. (I Ns 211/17), w tym dniu także odrzucając ten spadek także imieniem własnym. Ze złożonego oświadczenia przed notariuszem o odrzuceniu spadku wynika także, że A. K. (1) miała świadomość tego, że w dalszej kolejności do dziedziczenia w jej miejsce powołana jest jej małoletnia córka J. K. (1) wspólnie z nią zamieszkała. Oznacza to, że od tej daty rozpoczął bieg terminów do przyjęcia lub odrzucenia spadku przez małoletnią albowiem w tej dacie została ona powołana do dziedziczenia po G. U. w miejsce wyprzedzających ją spadkobierców ustawowych. Nie jest wiarygodne twierdzenie składane przez wnioskodawczynię w niniejszym postępowaniu, że została wprowadzona w błąd przez informację jaką udzieliła jej D. U. . Trudno oprzeć się na racjonalności zarzutu apelującego, w którym wskazuje, że skoro sama wnioskodawczyni A. K. (1) podała, że D. U. z racji swojego wieku nie wiedziała co mówi, to niewiarygodnym wydaje się, że akurat w zakresie twierdzenia, że nic nie podpisywała były podstawy do przyjęcia przez wnioskodawczynię A. K. (1) tego, że spadek po zmarłym synu przyjęła. Niewiarygodne także jest twierdzenie, że mogła pozostawać w usprawiedliwionym przekonaniu co do tego aż do chwili, kiedy zapoznała się z treścią akt spadkowych, czyli do 2023 roku. W art. 1019 k.c. , podobnie jak w art. 84 k.c. , błąd powinien być rozumiany zarówno jako błąd sensu stricto (powstałe w świadomości składającego oświadczenie mylne wyobrażenie o rzeczywistości), jak i jako pomyłka (mylne wyobrażenie o treści złożonego oświadczenia woli). Większe wątpliwości budzi odniesienie tak rozumianego błędu do treści czynności prawnej – stosownie do art. 84 § 1 k.c. - błąd tylko wtedy jest prawnie doniosły, gdy dotyczy treści czynności prawnej. Wykładnia celowościowa art. 1019 k.c. w zw. z art. 84 k.c. prowadzi bowiem do konkluzji rozszerzającej – spadkobierca, który uchyla się od skutków prawnych swojego oświadczenia z powołaniem się na błąd co do rozumianej w wyżej przedstawiony sposób treści tego oświadczenia, może to skutecznie uczynić tylko wtedy, gdy nie ponosi winy w powstaniu tego błędu (zob. postanowienie SN z 6.11.2018 r., II CSK 213/18, LEX nr 2573412; postanowienie SN z 15.05.2018 r., II CSK 5/18, LEX nr 2500410 ). Wprowadzenie winy spadkobiercy jako elementu istotnego przy ocenie błędu powoduje konieczność brania pod uwagę niektórych cech osobowości samego spadkobiercy, np. poziomu doświadczenia życiowego, wyrobienia w kwestiach ekonomicznych lub prawnych. Należy tu zachować rozsądną równowagę między zobiektywizowanym modelem człowieka starannego w swoich sprawach a powyższymi czynnikami subiektywnymi, dotyczącymi konkretnego spadkobiercy. (tak w komentarzu do kodeksu cywilnego pod red. M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak ). Ponadto, Sąd Okręgowy zaznacza, że Sąd Rejonowy nie dokonał oceny pod kątem braku złożenia przez przedstawiciela ustawowego stosownego oświadczenia w odpowiednim terminie. Przyjmując nawet, że A. K. (1) pozostawała w błędzie poprzez informację uzyskaną przez matkę G. D. U. w grudniu 2016 roku, to w momencie uzyskania chociażby pisma z dnia 29 kwietnia 2021 roku, w którym A. K. (1) została wezwana do osobistego stawiennictwa w celu odebrania zapewnienia spadkowego w imieniu małoletniej pod rygorem wezwania spadkobierców przez ogłoszenie i obarczenia kosztami wymienionej uczestniczki w orzeczeniu kończącym – powinna powziąć co najmniej wątpliwość co do prawidłowości tej informacji. Sąd także doręczył odpis wniosku A. K. (1) zobowiązując do złożenia odpowiedzi na wniosek w terminie 2 tygodni od dnia doręczenia, w szczególności poprzez wskazanie czy J. K. (1) przyjęła spadek czy też go odrzuciła. Wezwanie zawierało również orzeczenie z dnia 22 kwietnia 2021 roku o zwolnieniu z dalszego udziału w sprawie D. U. oraz M. U. , a to wobec złożenia przez nich oświadczenia o odrzuceniu spadku po G. U. przed notariuszem w dniu 5 września 2016 roku. Wezwanie zostało doręczone 7 maja 2021 roku. Oznacza to, że z tą datą A. K. (1) powzięła informację, że wbrew wcześniejszym deklaracjom D. U. spadek odrzuciła, a to oznacza dziedziczenie jej córki J. K. (1) . A. K. (1) dowiedziała się o toczącym się postępowaniu i nie stawiła się na posiedzeniu mimo wezwania oraz nie udzieliła odpowiedzi na wezwanie Sądu w sprawie przyjęcia bądź odrzucenia spadku przez jej małoletnią córkę J. K. (1) . Na gruncie art. 1019 k.c. uzasadnione jest stanowisko, wedle którego błąd przy oświadczeniu spadkowym może dotyczyć każdego z trzech elementów wchodzących w zakres treściowy takiego oświadczenia: podmiotu (spadkodawcy lub współspadkobiercy), tytułu powołania do spadku (a więc, czy powołanie to wywodzi się z ustawy, czy z testamentu) oraz przedmiotu oświadczenia (czyli spadku). Błąd co do osoby spadkodawcy na ogół przybiera postać pomyłki (np. spadkobierca dziedziczący w tym samym czasie pod dwóch spadkodawcach myli ich nazwiska). Prawo do uchylenia się od skutków złożonego oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku wygasa po upływie terminów przewidzianych w art. 88 § 2 k.c. Pogląd ten zaaprobował Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 22 listopada 2013 r., III CZP 77/13 (OSNC 2014, nr 9, poz. 86), wskazując, że oświadczenie w przedmiocie przyjęcia bądź odrzucenia spadku może być złożone w toku postępowania o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w przedmiocie przyjęcia bądź odrzucenia spadku, a jego skuteczność zależy od zachowania terminu określonego w art. 1019 § 1 k.c. w zw. z art. 88 § 2 k.c. Nie ma natomiast znaczenia, czy jest ono wykonywane po stwierdzeniu nabycia spadku lub po dziale spadku, czy też przed tymi zdarzeniami. Co do wiarygodności informacji o tytule powołania, oznacza ona dostateczną pewność ocenianą w świetle zasad rozsądnego rozumowania. Jest to zatem ocena obiektywna, która wyklucza możliwość uwzględnienia niedbalstwa spadkobiercy w weryfikowaniu wiadomości jako wiarygodnych albo niewiarygodnych. Funkcją terminu z art. 1015 § 1 jest wyznaczenie końcowego momentu, do nastąpienia którego dopuszczalne jest złożenie oświadczenia przez spadkobiercę. Spadkobierca może zatem skutecznie złożyć oświadczenie także przed dowiedzeniem się o tytule swego powołania (np. przed odrzuceniem spadku przez osobę powołaną w bliższej kolejności). Wówczas oświadczenie to wywołuje skutek z chwilą, gdy składający je spadkobierca zostanie powołany do spadku. Ustawodawca jednoznacznie powiązał rozpoczęcie biegu rocznego terminu do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu z momentem jego wykrycia (a tempore scientae). Możliwość wzruszenia skutków oświadczenia woli będącego podstawą zawarcia umowy i spełnienia świadczenia nie została przez ustawodawcę ograniczona terminem, który należałoby liczyć od dotkniętego błędem oświadczenia, czy choćby od spełnienia świadczenia mającego podstawę w tym wadliwym oświadczeniu woli. Oznaczenie czasu, w którym może dojść do skorzystania z uprawnienia wymaga wyłożenia pojęcia "wykrycie błędu", do którego odwołał się ustawodawca w art. 88 § 2 k.c. Literalnie oznacza ono powzięcie wiadomości o rzeczywistym stanie rzeczy, różnym od tego, który za prawdziwy przyjmowała osoba składająca oświadczenie woli i dotyczącego okoliczności istotnych dla wzruszanego oświadczenia woli. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 lutego 2017 r., III CSK 60/16 (nie publ.) oraz z dnia 22 marca 2019 r., I CSK 257/18 (OSNC 2019, Nr 12, poz. 126) o wykryciu błędu wyznaczającym początek biegu terminu do uchylenia się od skutków prawnych złożonego oświadczenia woli, decyduje stan świadomości osoby powołującej się na błąd. Chodzi przy tym o stan wiedzy o istnieniu okoliczności oddziałującej na treść czynności prawnej, a nie, jak w niektórych innych sytuacjach, także możliwość dowiedzenia się o miarodajnej okoliczności. Nie jest wystarczające stwierdzenie samej tylko możliwości lub niemożliwości uzyskania wiedzy o danej okoliczności w razie zachowania należytej staranności, ocenianej zgodnie z art. 355 § 2 k.c. (zob. uchwała SN z 9 grudnia 2021 r., III CZP 112/20, OSNC 2022, nr 7-8, poz. 75; wyroki SN: z 9 lutego 2017 r., III CSK 60/16; z 22 marca 2019 r., I CSK 257/18, OSNC 2019, Nr 12, poz. 126; z 9 września 2022 r., II CSKP 264/22, OSNC 2023 Nr 4, poz. 42 ). Sąd Okręgowy, wbrew twierdzeniom Sądu Rejonowego, stwierdza nawet przyjmując, że A. K. (1) w momencie uzyskania informacji od D. U. w grudniu 2016r. pozostawała w błędzie, ale stosowne wezwania Sądu (z 2021r.) wykluczały możliwość przyjęcia, że dowiedziała się o odrzuceniu spadku przez D. U. dopiero w 2023 roku w momencie zapoznania się z aktami. Stan świadomości A. K. (1) wpływał na początek biegu terminu do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia. Wobec więc przyjęcia, że momentem wykrycia błędu była data doręczenia jej wezwania z orzeczeniem z dnia 22 kwietnia 2021r., to ten termin tj.7 maja 2021r., stanowi początek biegu terminu do uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku pod wpływem błędu po G. U. przez J. K. (1) . Wniosek o uchylenie się od tych skutków złożono dnia 30 marca 2023r., a zatem po upływie terminu z art. 88 par.2 kc. Skoro uchybiono terminowi oznacza to niemożność wywodzenia obecnie skutków prawnych z tych okoliczności. W związku z powyższym zmieniono zaskarżone postanowienie na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. , a w pozostałej części apelację oddalono (w zakresie żądania dot. kosztów postępowania) na podstawie art. 385 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. O kosztach postępowania odwoławczego, Sąd Okręgowy orzekł w pkt 3 postanowienia. Na gruncie niniejszego postępowania Sąd nie znalazł podstaw do odstępstwa od głównej zasady wyrażonej w art. 520 § 1 k.p.c. , zgodnie z którą każdy uczestnik ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, obciążają go zatem koszty czynności podjętych przez niego lub przez sąd w jego interesie z urzędu lub na wniosek. Interesy uczestników nie były sprzeczne – cel wnioskodawcy i uczestników był ten sam, stwierdzenie spadku po zmarłym G. U. oraz samo postępowanie w przedmiocie oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych. Sędzia Agnieszka Cholewa – Kuchta