II CA 561/18

Sygn. akt II Ca 561/18 UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 21 listopada 2017 r. Sąd Rejonowy Szczecin – Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie (częściowo zaocznym w stosunku do M. G. i R. G. (1) ) – w punkcie I. nakazał pozwanym E. G. , M. G. , R. G. (1) oraz A. G. opróżnić lokal mieszkalny położony w S. przy ul. (...) i wydać go powódce Gminie (...) w stanie wolnym od osób i rzeczy; – w punkcie II. ustalił, że pozwanym E. G. , M. G. oraz R. G. (1) przysługuje uprawnienie do lokalu socjalnego, – w punkcie III. ustalił, iż pozwanemu A. G. nie przysługuje uprawnienie do lokalu socjalnego, – w punkcie IV. nakazał wstrzymanie wykonania opróżnienia lokalu wobec pozwanych wymienionych w punkcie II wyroku do czasu zaoferowania pozwanym przez Gminę (...) lokalu socjalnego, – w punkcie V. odstąpił od obciążania pozwanych kosztami procesu, – w punkcie VI. przyznał adwokatowi O. Ł. od Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego Szczecin- Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie kwotę 590,40 zł, w tym 23 % podatku VAT, tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej pozwanej E. G. z urzędu. W uzasadnieniu sąd wskazał, że lokal mieszkalny nr (...) położony w S. przy ul. (...) stanowi własność Gminy (...) . W dniu 13 kwietnia 1988 r. Gmina zawarła z R. G. (2) i E. G. umowę najmu przedmiotowego lokalu z przeznaczeniem zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych najemcy oraz osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym. Stosownie do treści § 4 umowy najemca zobowiązany był uiszczać wynajmującemu miesięczny czynsz oraz dodatkowe opłaty związane z użytkowaniem lokalu. W lokalu wraz z R. i E. małżonkami G. zamieszkiwał ich synowie: M. G. i R. G. (1) , a od momentu urodzenia również trzeci syn A. G. . Najemcy uchylali się od terminowego regulowania na rzecz wynajmującego należności czynszowych i innych opłat za korzystnie z lokalu. W związku z powyższym pismem z dnia 30 czerwca 2009 r. Gmina (...) wezwała E. i R. małżonków G. do zapłaty zaległego czynszu w terminie 30 dni od dnia doręczenia pisma. W tym samym piśmie wynajmujący zastrzegł, iż nieuiszczenie w wyznaczonym terminie zaległości czynszowych spowoduje wypowiedzenie łączącego strony stosunku najmu. Najemcy nie uczynili zadość powyższemu wezwaniu, z uwagi na co Gmina (...) pismem z dnia 25 sierpnia 2009 r. wypowiedziała im umowę najmu ze skutkiem na dzień 30 września 2009 r., wzywając jednocześnie do opróżnienia i wydania lokalu do dnia 15 października 2010 r. Pismo w dniu 27 sierpnia 2009 r. odebrał R. G. (2) . Pomimo wypowiedzenia umowy, przedmiotowy lokal zajmowany był nadal przez rodzinę G. . Sąd ustalił również, że aktualnie w lokalu mieszkalnym przy ul. (...) zamieszkują: E. G. , M. G. , R. G. (1) i A. G. . Pismem z dnia 20 września 2016 r. Gmina (...) wezwała wymienionych do opróżnienia lokalu przy ul. (...) w nieprzekraczalnym terminie do 27 września 2016 r. Sąd ustalił także, że E. G. choruje na schizofrenię paranoidalną i jest leczona psychiatrycznie od 1994 r. Wymaga systematycznej farmakoterapii i kontroli lekarza psychiatry. W dniu 03 sierpnia 2016 r. (...) Zespół Orzekania o Niepełnosprawności uznał E. G. za niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, wskazując, że stopień niepełnosprawności datuje się od 4 kwietnia 2013 r., a orzeczenie wydaje się do 31 sierpnia 2019 r. E. G. od 30 grudnia 2016 r. pracuje na cały etat jako personel sprzątający uzyskując wynagrodzenie brutto w kwocie 2.000 zł (1.400 zł netto). Aktualnie jej umowa została przedłużona do 31 sierpnia 2019 r. Ponadto E. G. uzyskuje rentę rodzinną w kwocie 1.780 zł, po potrąceniach egzekucyjnych otrzymuje kwotę 1.180 zł. Przeciwko pozwanej prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, kwota zadłużenia wynosi 2.945,77 zł. M. G. pracuje dorywczo uzyskując dochód do 1.000 zł. R. G. (1) jako pracownik magazynowy w wymiarze 1/4 etatu uzyskuje dochód 610 zł. Zamieszkują oni wspólnie z matką E. G. oraz bratem A. G. , jednak każdy z nich prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. A. G. natomiast nie pracuje i pozostaje na utrzymaniu matki. E. G. , M. G. , R. G. (1) i A. G. nie są zarejestrowani jako osoby bezrobotne i nie uzyskują pomocy z Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie. A. G. w dniu 9 marca 2017 r. został zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Na dzień 14 listopada 2017 r. nie posiadał już statusu osoby bezrobotnej. W oparciu o te ustalenia sąd uznał, że powództwo okazało się zasadne w całości i miało oparcie w przepisie art. 222 § 1 k.c. Sąd wskazał, iż rozstrzygnięcie sprawy wymagało ustalenia prawa własności lokalu oraz czy w istocie doszło do naruszenia tego prawa przez pozwanych, a mianowicie czy pozwanym przysługuje skuteczne względem powódki prawo do władania lokalem. Sąd wyjaśnił, że stan faktyczny w odniesieniu do powyższych okoliczności był zasadniczo niesporny, gdyż nie było objęte sporem, że własność lokalu położonego w S. przy ul. (...) przysługuje powódce Gminie (...) , nadto że prawo najmu tego lokalu przysługujące E. G. wygasło wskutek wypowiedzenia umowy najmu oświadczeniem z dnia 25 sierpnia 2009 r. W konsekwencji sąd uznał, że pozwanym nie przysługuje skuteczne wobec właściciela prawo do władania lokalem. Odnosząc się do podniesionego przez pozwaną E. G. zarzutu sprzeczności dochodzonego roszczenia z zasadami współżycia społecznego, w związku z jej chorobą psychiczną, sąd wyjaśnił, że w judykaturze przyjmuje się, iż oddalenie powództwa windykacyjnego z powodu sprzeczności żądania z zasadami współżycia społecznego, powinno należeć do wyjątków. Sąd nie dostrzegł w okolicznościach sprawy owych wyjątkowych przesłanek przemawiających za zastosowaniem art. 5 k.c. Podkreślił także, że pozwana nie sprecyzowała, jaka zasada współżycia społecznego miałaby zostać naruszona poprzez uwzględnienie wywiedzionego powództwa. Dalej wskazał, że w warunkach ograniczonej dostępności do lokali z mieszkaniowego zasobu Gminy (...) społeczne poczucie sprawiedliwości wymaga prawidłowego dystrybuowania lokalami na rzecz pozostających w potrzebie mieszkańców, oczekujących na zawarcie umowy najmu lokali i dlatego, w jego ocenie, nie można mówić o naruszeniu zasad współżycia społecznego w przypadku domagania się wydania lokalu mieszkalnego przez uprawnionego, jeżeli z postępowaniem w sprawie o wydanie takiego lokalu sprzężona jest norma szczególna, która pełni funkcję polegającą na zapewnieniu minimum poszanowania godności człowieka. Sąd miał na uwadze sytuację pozwanej, jednak jak zauważył, nie jest ona osobą obłożnie chorą, jej stan zdrowia pozwala na wykonanie pracy zarobkowej. Trudna sytuacja życiowa w jakiej się znalazła nie może prowadzić do tego, że powódka będąca właścicielem spornego lokalu, będzie ponosić negatywne skutki takiego stanu rzeczy. Sąd wskazał także, że rozstrzygnięcie dotyczące wydania spornego lokalu zapewnia pozwanej uprawnienie do zajmowania tego lokalu aż do czasu zaoferowania jej lokalu socjalnego a przez to nie można uznać, ze działanie powódki stanowi nadużycie prawa podmiotowego. Sąd podkreślił, że prawo do lokalu socjalnego stanowi samo w sobie realizację zasad chronionych przez art. 5 k.c. W konsekwencji sąd nie znalazł żadnych przesłanek dających podstawę do oddalenia powództwa, mającego oparcie w art. 222 § 1 k.c. , o czym orzekł w pkt I wyroku. Odnosząc się do kwestii uprawnienia do lokalu socjalnego, sąd wyjaśnił, że oceny tego uprawnienia dokonywał przez pryzmat przepisów ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego , w szczególności art. 14 tej ustawy. Sąd podkreślił, że nie ma żadnych wątpliwości, że pozwaną należało uznać za lokatora, natomiast jej synowie posiadali tytuł prawny pochodny, jako osoby współzamieszkujące z nią w spornym lokalu. Tym samym sąd zobligowany był w wyroku nakazującym pozwanym opróżnienie lokalu mieszkalnego, stosownie do art. 14 ust. 1 zdanie pierwsze powołanej ustawy orzec o uprawnieniu, bądź braku uprawnienia do otrzymania przez nich lokalu socjalnego, przy uwzględnieniu zarówno fakultatywnych przesłanek (art. 14 ust. 3) oraz obligatoryjnych podstaw do orzeczenia wobec pozwanych o takim lokalu (art. 14 ust. 4 ustawy). Sąd wskazał, że pozwani E. G. , M. G. , R. G. (1) i A. G. nie posiadają innego lokalu, niż dotychczas używany. Dalej podniósł, że E. G. należało uznać za osobę, wobec której uprawnienie do lokalu socjalnego miało charakter obligatoryjny z powodu jej niepełnosprawności (art. 14 ust. 4 pkt 2 ustawy). Sąd przy tym wyjaśnił, że ustawa z 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej , w art. 2a ust. 1 pkt 3 zawierała definicję niepełnosprawności jako stanu fizycznego, psychicznego lub umysłowego, powodującego trwałe lub okresowe utrudnienie, ograniczenie bądź uniemożliwienie samodzielnej egzystencji. Niemniej zauważył, że od 01 maja 2004 r. odesłanie zawarte w art. 14 ust. 4 pkt 2 jest puste, ponieważ ustawa z 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej utraciła moc i zastąpiła ją nowa ustawa z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej , która jednak nie definiuje pojęcia niepełnosprawności. W konkluzji sąd wskazał, że aktualnie niepełnosprawnym w rozumieniu art. 14 ust. 4 pkt 2 jest osoba posiadająca orzeczenie o umiarkowanym albo znacznym stopniu niepełnosprawności zdefiniowanym w art. 4 ust. 1 i 2 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych , a takim orzeczeniem legitymuje się pozwana E. G. . Sąd nie miał wątpliwości, że również w odniesieniu do M. G. i R. G. (1) zachodzą przesłanki określone w pkt 6 art. 14 ust. 4 ustawy nakazujące przyznanie im uprawnienia do lokalu socjalnego. W odniesieniu do pozwanego A. G. , sąd wskazał, że wobec przyznania przez niego utraty statusu osoby bezrobotnej, nie zaistniała przesłanka przyznania mu uprawnienia do lokalu socjalnego. Sąd miał na uwadze, że A. G. pozostaje na utrzymaniu matki, a przy jej dochodach nie kwalifikuje się on do przyznania lokalu w oparciu o art. 14 ust. 4 pkt 6 ustawy. Sąd wskazał także, że pozwany A. G. jest osobą młodą, zdrową, zdolną do podjęcia pracy zarobkowej, a jego twierdzenia o złej kondycji psychicznej nie znalazły jakiegokolwiek odzwierciedlenia w materiale dowodowym, czy też jakichkolwiek działaniach podejmowanych przez pozwanego przez ostatnim kilka lat, jak choćby zasięgniecie konsultacji specjalisty. Rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów procesu zawarte w pkt V znajdowało podstawę w treści art. 102 k.p.c. , natomiast w punkcie VI wyroku sąd przyznał adwokat O. Ł. wynagrodzenie za pomoc prawną udzieloną pozwanej E. G. z urzędu w kwocie 480 zł, ustalonej na podstawie § 13 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, powiększonej o należny podatek od towarów i usług 23% (§ 4 pkt 3 rozporządzenia). Apelacje od tego rozstrzygnięcia złożyli pozwana E. G. oraz A. G. . Prawomocnym postanowieniem z dnia 09 maja 2018 r. Sąd Rejonowy Szczecin – Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie odrzucił apelację pozwanego A. G. . Pozwana E. G. zaskarżyła rozstrzygnięcie sądu w zakresie punktów I i III ; zarzuciła mu błąd w ustaleniach faktycznych polegający na stwierdzeniu, że brak jest przesłanek do zastosowania art. 5 k.c. oraz błąd w ustaleniach faktycznych sądu polegający na przyjęciu, że brak było podstaw do orzeczenia w stosunku do pozwanego A. G. o prawie do lokalu socjalnego, pomimo że jest on osobą sprawującą opiekę nad osobą niepełnosprawną tj. pozwaną E. G. i wspólnie z nią zamieszkałą w rozumieniu art. 14 ust. 4 pkt 2 ustawy. W oparciu o powyższe, pozwana wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa, ewentualnie ustalenie że także pozwanemu A. G. przysługuje uprawnienie do lokalu socjalnego. Nadto wniosła o przyznanie kosztów pomocy prawnej z urzędu w postępowaniu apelacyjnym, według norm przepisanych, oświadczając że żadna opłata w całości, czy części nie została na jej rzecz uiszczona. W uzasadnieniu apelacji zostało podniesione, że pozwana nie zgadza się z wyrokiem, gdyż w jej ocenie sąd nie wziął pod uwagę w stopniu wystarczającym zarzutu z art. 5 k.c. Pozew o eksmisję został skierowany przeciwko osobie cierpiącej na poważną chorobę psychiczną i narusza on zasady humanitaryzmu, narażając pozwaną na niewyobrażalny stres, a tym samym pogorszenie stanu zdrowia. Dodatkowo w odniesieniu do punktu III wyroku, wskazała że osobą sprawującą opiekę nad niepełnosprawną pozwaną jest jej syn A. G. , co wynika z zebranego w sprawie materiału. Podniosła, że okoliczność ta wynika także z ustaleń sądu I instancji. Zdaniem apelującej immanentną cechą prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego z osobą niepełnosprawną jest opieka nad tą osobą. Z tego wynika domniemanie faktyczne że A. G. jest osobą sprawującą opiekę nad niepełnosprawną pozwaną. Tai obowiązek nakłada na niego również KriO . Zdaniem pozwanej brak zmiany rozstrzygnięcia zawartego w punkcie III spowoduje, że utarci ona jedynego opiekuna. W odpowiedzi na apelację pozwanej E. G. , Gmina (...) wniosła o jej oddalenie w całości i zasądzenie od pozwanej kosztów postępowania apelacyjnego. Zdaniem powódki stanowisko sądu rejonowego jest trafne i brak było podstaw do oddalenia powództwa z powołaniem się na przepis art. 5 k.c. Podniesione zostało, że rozstrzygnięcie nakazujące opróżnienie lokalu nie prowadzi do nieaprobowanego społecznie skutku, bowiem rozstrzygnięcie dotyczące wydania lokalu zapewnia pozwanej uprawnienie do zajmowania spornego lokalu aż do czasu zaoferowania przez Gminę (...) lokalu socjalnego, nadto prawo do lokalu socjalnego stanowi samo w sobie realizację zasad chronionych przez art. 5 k.c. Dodatkowo powódka wskazała, że rozstrzygnięcie zawarte w punkcie III nie dotyczy bezpośrednio pozwanej E. G. i nie może ona w imieniu syna zaskarżać tego rozstrzygnięcia. Na rozprawie apelacyjnej pełnomocnik pozwanej z ostrożności procesowej wniosła o nieobciążanie pozwanej kosztami postępowania apelacyjnego, na wypadek nieuwzględnienia apelacji. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Pierwsza kwestia, która wymagała wyjaśnienia, z uwagi na zakres zaskarżenia, to dopuszczalność apelacji pozwanej na punkt III wyroku sądu rejonowego, którym sąd ustalił, że pozwanemu A. G. nie przysługuje uprawnienie do lokalu socjalnego. Apelacja została bowiem złożona wyłącznie przez E. G. , natomiast apelacja pozwanego A. G. została prawomocnie odrzucona. Słusznie zwróciła uwagę, w odpowiedzi na apelację powódka, że skarżone przez pozwaną rozstrzygnięcie nie dotyczy wprost jej osoby, ale drugiego z pozwanych. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd uzależniający uprawnienie do wniesienia środka odwoławczego od istnienia gravamen, czyli pokrzywdzenia strony orzeczeniem sądu niższej instancji. Pokrzywdzenie miałoby polegać na całkowitym bądź częściowym nieuwzględnieniu żądań strony i uwidacznia się poprzez porównanie twierdzeń strony o przysługujących jej prawach z rozstrzygnięciem o tych prawach zawartym w orzeczeniu (tak np. w wyroku Sąd Najwyższy z dnia 8 grudnia 2009 r., I UK 195/09 lub w uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 1997 r., I CKN 57/97). Gravamen ogólnei rzecz ujmując polega na niezgodności orzeczenia z żądaniem zgłosoznym w procesie przez stronę. Pojęcie to leży u podstaw konstrukcji środków odwoławczych i oznacza, że osoba, niezadowolona i pokrzywdzona rozstrzygnięciem sądu I instancji może zwrócić się do sądu odwoławczego o kontrolę tego rozstrzygnięcia. Niemniej jednak interes prawny w skarżeniu musi polegać na tym, że orzeczenie godzi w sferę prawną strony procesu, co ma miejsce w sytuacji, gdy istnieje obiektywna potrzeba jego zmiany lub uchylenia lub gdy strona uzyskała dla siebie orzeczenie nieuwzględniające jej żądań i wniosków. Strona natomiast nie jest – wobec braku gravamen – uprawniona do wniesienia środka odwoławczego wyłącznie na korzyść innej strony (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 września 1997 r., III CKN 152/97, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 1997 r. I CKN 57/97). W wyroku z dnia 25 maja 2017 r., I ACa 503/16 Sąd Apelacyjny w Warszawie wskazał, że pokrzywdzenie orzeczeniem (gravamen) jest przesłanką dopuszczalności środka zaskarżenia, które zachodzi wtedy, gdy zaskarżone orzeczenie jest obiektywnie w sensie prawnym niekorzystne dla skarżącego, gdyż z punktu widzenia jego skutków związanych z prawomocnością materialną skarżący nie uzyskał takiej ochrony prawnej, którą zamierzał osiągnąć przez procesowo odpowiednie zachowanie w postępowaniu poprzedzającym wydanie orzeczenia, a w razie jego braku zaskarżone orzeczenie (np. wyrok zaoczny lub nakaz zapłaty) per se wywołuje takie skutki. Odnosząc tę zasadę do apelacji wniesionej przez pozwaną E. G. , stwierdzić trzeba, że jej praw nie dotykało w żaden sposób rozstrzygnięcie Sądu I instancji odnoszące się do A. G. zawarte w punkcie III wyroku. Apelacja w tym zakresie nie została złożona w interesie jej autorki, ale w interesie innego współpozwanego w sprawie – syna A. , który uchybił swojemu uprawnieniu do zaskrżenia wyroku i jego apelacja została prawomocnie odrzucona. Sąd odwoławczy jest zdania, że brak gravamen uzasadnia częściowe potraktowanie apelacji wniesionej przez E. G. jako złożoną przez osobę nieuprawnioną do tego w rozumieniu art. 367 § 1 k.p.c. , a tym samym niedopuszczalną. Oczywiście można dostrzec interes faktyczny pozwanej w zmianie tego rozstrzygnięcia, tym niemniej nie jest on wystarczający do uznania, ze ma ona interes prawny, przekładający się na istnienie po jej stronie gravamen w zaskarżeniu tego orzeczenia. Stanowisko to zadecydowało o odrzuceniu na podstawie art. 373 zd. 1 k.p.c. apelacji E. G. w zakresie, w jakim odnosi się ona do rozstrzygnięcia Sądu I instancji zawartego w punkcie III, o czym orzeczono w punkcie 1. wyroku. Rozważenie zarzutów apelacyjnych należy rozpocząć od oceny prawidłowości dokonanych przez sąd meriti ustaleń faktycznych, ponieważ dopiero właściwie poczynione ustalenia pozwolą na wyprowadzenie wniosku, czy do zaistniałych okoliczności zostały w sposób należyty zastosowane przepisy prawa materialnego i czy skutkowało to wydaniem prawidłowego rozstrzygnięcia. Tu sąd odwoławczy nie ma żadnych zastrzeżeń, gdyż należało uznać, że sąd rejonowy w sposób prawidłowy zgromadził w niniejszej sprawie materiał dowodowy, a następnie w sposób niewadliwy dokonał jego oceny. W konsekwencji ustalił stan faktyczny, odpowiadający treści tych dowodów i tym samym Sąd Odwoławczy przyjął go za własny. W sytuacji bowiem, gdy sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zgromadzonego w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji nie musi powtarzać dokonanych ustaleń, gdyż wystarczy stwierdzenie, że przyjmuje je za własne (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 19 października 2017 r., II PK 292/16 oraz z dnia 16 lutego 2017 r., I CSK 212/16; a także postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 23 lipca 2015 r., I CSK 654/14, z dnia 26 kwietnia 2007 r., II CSK 18/07 oraz z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98). Co prawda pozwana w apelacji zarzuciła sądowi błędne ustalenia faktyczne, jednakże zwrócić należało uwagę, że w istocie zarzut sprowadzał się do naruszenia przepisu prawa materialnego tj. art. 5 k.c. , nie zaś błędów w ustaleniach faktycznych. Stosowania prawa materialnego następuje bowiem na kolejnym etapie tzw. subsumpcji, w prawidłowo ustalonym stanie faktycznym. Sąd w całości podziela także dokonaną przez ten Sąd ocenę prawną co do bezzasadności podniesionego przez pozwaną zarzutu sprzeczności żądania pozwu z zasadami współżycia społecznego. Sąd Odwoławczy nie ma żadnych zastrzeżeń odnośnie kwalifikacji prawnej żądania pozwu, i ocenę zgłoszonego roszczenia w płaszczyźnie art. 222 § 1 k.c. W świetle sformułowanego zarzutu – naruszenia art. 5 k.c. , podkreślić jedynie należy, że uregulowane w cytowanym przepisie powództwo windykacyjne służy ochronie prawa własności i przysługuje właścicielowi w stosunku do osoby, która bez tytułu prawnego (np. w postaci umowy najmu, użyczenia, dzierżawy) jest w posiadaniu przedmiotu stanowiącego własność innej osoby („roszczenie nieposiadającego właściciela przeciwko posiadającemu niewłaścicielowi”). Treścią roszczenia windykacyjnego jest żądanie wydania rzeczy, które obejmuje wydanie rzeczy w takim stanie, w jakim na się znajduje w czasie realizacji roszczenia (E. Gniewka (red.) Kodeks cywilny. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe. Komentarz, Zakamycze 2001). Wobec braku sporu w odniesieniu do legitymacji czynnej i biernej, roszczenie powódki słusznie zostało ocenione jako zasługujące na uwzględnianie, bowiem pozwani nie wykazali w toku postępowania, aby przysługiwał im jakikolwiek tytuł prawny do korzystania ze spornej nieruchomości. Jednocześnie Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, że wbrew zarzutom formułowanym przez pozwaną w wywiedzionych apelacjach, które jest kontynuacją stanowiska prezentowanego już na etapie I – instancyjnym, żądanie windykacyjne powódki nie mogło w okolicznościach niniejszej sprawy być postrzegane przez pryzmat art. 5 k.c. , jako uzasadnienie dla odmowy udzielenia ochrony prawnej właścicielowi nieruchomości. Należy zauważyć, iż stosownie do art. 5 k.c. , nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Powyższe unormowanie przełamuje podstawową zasadę porządku prawnego dotyczącą bezwzględnej ochrony prawnej praw podmiotowych, zatem bezsprzecznie przepis ten może być stosowany tylko jako szczególny wyjątek. Odmowa udzielenia ochrony prawnej na podstawie art. 5 k.c. , z uwagi na jego wyjątkowy - w powyższym ujęciu - charakter musi być uzasadniona istnieniem okoliczności rażących i nieakceptowanych w świetle powszechnie uznawanych w społeczeństwie wartości. W orzecznictwie dominuje stanowisko, iż należy odrzucić możliwość zastosowania art. 5 k.c. jako podstawy oddalenia powództwa windykacyjnego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 2008 r., IV CSK 471/07, z dnia 27 maja 1999 r., II CKN 337/98, z dnia 14 grudnia 2004 r., II CK 255/04). Nie można bowiem w oparciu o zasady współżycia społecznego negować prawa właściciela do władania jego rzeczą i wydania mu jej przez osobę nią władającą bez tytułu prawnego. Z uwagi na unormowanie ochrony prawa własności w Konstytucji RP , zwłaszcza w art. 21 ust. 1 i art. 64 , nie można za pomocą środka obrony jakim jest art. 5 k.c. , unicestwić roszczenia windykacyjnego właściciela (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 2000 r., IV CKN 28/00). Możliwość oddalenia powództwa windykacyjnego z uwagi na zasady współżycia społecznego może nastąpić wyłącznie w sytuacjach wyjątkowych, a zatem niezmiernie rzadkich (por. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1992 r., II CRN 99/92, z dnia 3 października 2000 r., I CKN 287/00, z dnia 18 stycznia 2007 r., I CSK 223/06) i po dokonaniu oceny całokształtu okoliczności danego wypadku w ścisłym powiązaniu nadużycia prawa z konkretnym stanem faktycznym (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2011 r., I CSK 520/10). Niezwykła ostrożność i wyjątkowość w oddalaniu powództwa windykacyjnego na podstawie art. 5 k.c. jest konieczna z uwagi na fakt, iż w każdym wypadku oznacza to pozbawienie właściciela ochrony przysługującego mu prawa własności i w związku z tym zarzut nadużycia prawa podmiotowego może opierać się jedynie na okolicznościach przemijających, które chwilowo sprzeciwiają się uwzględnieniu powództwa (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2000 r. I CKN 287/00 oraz z dnia 10 marca 2011 r., V CSK 287/10). Co ważne, podnosząc zarzut nadużycia prawa z powodu zachowania sprzecznego z zasadami współżycia społecznego należy wskazać, jaka spośród przyjętych w społeczeństwie zasad moralnych, odnoszących się do postępowania, określanego mianem słusznego, przyzwoitego itp. została w danej sytuacji naruszona (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 1994 r., II CRN 127/94, z dnia 7 maja 2003 r., IV CKN 120/01, z dnia 23 maja 2002 r., IV CKN 1095/00, niepubl. oraz z dnia 14 października 1998 r., II CKN 928/97). Sprzeczność z zasadami współżycia społecznego oznacza negatywną ocenę w świetle reguł lub wartości moralnych powszechnie w społeczeństwie akceptowanych. Jak słusznie wskazał Sądu Najwyższy, "istotą prawa cywilnego jest strzeżenie praw podmiotowych, a zatem wszelkie rozstrzygnięcia prowadzące do redukcji bądź unicestwienia tych praw wymagają z jednej strony ostrożności, a z drugiej bardzo wnikliwego rozważenia wszystkich aspektów rozpoznawanego wypadku" (wyrok Sądu Najwyższego z 22 listopada 1994 r., II CRN 127/94). Podobnie w wyroku Sądu Najwyższego z 11 kwietnia 2013 r. (II CSK 438/12), wskazano, że art. 5 k.c. ma wyjątkowy charakter, przełamuje zasadę, że wszystkie prawa podmiotowe korzystają z ochrony prawnej. Odmowa udzielenia ochrony musi być uzasadniona okolicznościami rażącymi i nieakceptowanymi ze względu na system wartości istniejący w społeczeństwie. Odnosząc powyższe na kanwę niniejszej sprawy Sąd Odwoławczy miał na uwadze, że wskazana przez pozwaną zasada humanitaryzmu jest, podobnie jak i zasada ochrony prawa własności, zasadą konstytucyjną wyrażoną w art. 41 ust. 4, tym niemniej odnosi się do osób pozbawionych wolności. Jak wynika z ustalonego przez Sąd Rejonowy stanu faktycznego przyczyną utraty przez pozwanych tytułu prawnego do zajmowanego lokalu było wypowiedzenie stosunku najmu z powodu zalegania z zapłatą czynszu. Wypowiedzenie to nastąpiło jeszcze w 2009 roku. Uwzględnienie zarzutu pozwanej doprowadziłoby do ciągłego narastania zaległości, przy jednoczesnym braku możliwości ich uregulowania i de facto prowadziłoby do pozbawienia strony powodowej możliwości uzyskiwania w dłuższym okresie środków z wynajmu lokalu, pozwalających chociażby na pokrycie kosztów, przy jednoczesnym nałożeniu na nią obowiązków zaspokajania potrzeb mieszkaniowych członków wspólnoty samorządowej, którzy tych potrzeb we własnym zakresie nie są w stanie zaspokoić (art. 7 ust. 1 ustawy z 8 marca 1990 roku o samorządzie gminnym oraz art. 4 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 roku o ochronie praw lokatorów). Gmina zadania te wykonuje tworząc i wykorzystując mieszkaniowy zasób gminy lub w inny sposób (art. 4 ust. 3 ustawy o ochronie praw lokatorów). Realizując swój ustawowy obowiązek gmina zaspakaja potrzeby mieszkaniowe członków wspólnoty samorządowej, w szczególności tych o niskich dochodach, wynajmując lokale pozostające w zasobie mieszkaniowym. Gospodarowanie zasobem mieszkaniowym gminy wymaga racjonalności podejmowanych działań, bowiem jest oczywistym, że zasób ten jest ograniczony. W interesie gminy, ale także wszystkich członków wspólnoty samorządowej, którzy nie posiadają zaspokojonych potrzeb mieszkaniowych, jest niewątpliwie dążenie do ograniczenia sytuacji długotrwałego zalegania z należnościami za lokal, zwłaszcza w sytuacjach, które nie rokują na możliwość ponoszenia opłat przez osobę zajmującą lokal. W sytuacji ograniczonych środków jest oczywistym, że gmina nie będzie w stanie zaspokoić potrzeb mieszkaniowych nawet tych najbardziej potrzebujących. Dla osób, które nie posiadają możliwości zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych we własnym zakresie, a jednocześnie nie są w stanie uiszczać wyższych opłat za zajmowany lokal, z zasobu mieszkaniowego gmina wydziela część lokali, które przeznacza się na wynajem jako lokale socjalne (art. 22 ustawy o ochronie praw lokatorów). W lokalach tych czynsz jest na odpowiednio niskim poziomie, ale aby móc utrzymać taki czynsz gmina musi racjonalnie gospodarować pozostałymi lokalami. Zauważenia wymaga, że w punkcie II zaskarżonego wyroku Sąd Rejonowy orzekł, że pozwanej E. G. przysługuje prawo do lokalu socjalnego z zasobów Gminy (...) , wstrzymując w punkcie IV wykonanie eksmisji do czasu złożenia pozwanej przez Gminę (...) oferty zwarcia umowy najmu lokalu socjalnego. Eksmisja pozwanej nie spowoduje zatem jej bezdomności. Umożliwi ona przeznaczenie zajmowanego przez nią lokalu na potrzeby zasobu mieszkaniowego gminy i przeznaczenie go dla osób, których sytuacja finansowa umożliwia płacenie czynszu na tym poziomie. Sąd podkreśla także, że to na pozwanej spoczywał obowiązek wykazania, że w określonych okolicznościach domaganie się przez powódkę eksmisji, stanowiło z jej strony nadużycie prawa. Pozwana tymczasem ograniczyła się do podniesienia twierdzenia, że z uwagi na jej chorobę psychiczną, eksmisja wywoła niewyobrażalne skutki. Twierdzenie to nie ma żadnego oparcia w zebranym materiale dowodowym. Sąd dostrzega, że pozwana E. G. cierpi na schizofrenię paranoidalną, ale z drugiej strony dostrzega również że pozwana funkcjonuje społecznie, a nawet zawodowo, bo oprócz renty dodatkowo jeszcze pracuje. Sama okoliczność, że jest ona osobą niepełnosprawną nie przekłada się w żaden sposób na twierdzenie, że nie może zostać orzeczona wobec niej eksmisja. Ustawodawca uznał, że w odniesieniu do takiej osoby obowiązkiem jest jedynie ustalenia, że przysługuje jej uprawnienie do lokalu socjalnego. Co więcej pozwana nie uiszczając opłat za lokal spowodowała powstanie zadłużenia, które skutkowało dokonaniem wypowiedzenia umowy. Nie można zgodzić się z zarzutem apelacji, że zmiana dotychczasowego miejsca zamieszkania i przystosowanie się do nowych warunków w przypadku niepełnosprawności pozwanej będzie niemożliwa, lub będzie skutkowała niewyobrażalnymi konsekwencjami zdrowotnymi. Pozwana wszak jest pod opieką psychiatryczną i zanim ta okoliczność nastąpi, może przygotować się do czekających ją zmian. Marginalnie w związku z zarzutami apelacji sąd zauważa także, że zgodnie z przedstawionym przez pozwaną orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności pozwana w codziennej egzystencji nie wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znaczenie ograniczona możliwością samodzielnej egzystencji. W świetle powyższego nie sposób podzielić zarzutów apelacji co do naruszenia przez sąd rejonowy art. 5 k.c. Nie można bowiem w tych okolicznościach przyjąć, że wystąpienie przez stronę powodową z powództwem eksmisyjnym, jak również przyznanym pozwanej prawem do lokalu socjalnego i szczególnym obowiązkiem gminy zaspokajania potrzeb mieszkaniowych wszystkich członków wspólnoty samorządowej –stanowiło w niniejszej sprawie nadużycie prawa. Wobec tego apelacja pozbawiona uzasadnionych zarzutów podlegała oddaleniu, o czym orzeczono w punkcie 2. wyroku na podstawie art. 385 k.p.c. O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono w punkcie 3. wyroku na podstawie art. 102 k.p.c. , zgodnie z którym, w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. Jak przyjmuje się w orzecznictwie, przy ocenie wystąpienia przesłanek wynikających z w/w przepisu zwykle brane są pod uwagę zarówno takie okoliczności, które odnoszą się do faktów związanych z samym przebiegiem procesu, jak i takie, które dotyczą stanu majątkowego i sytuacji życiowej strony z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego. Przez fakty związane z samym przebiegiem procesu należy pojmować takie okoliczności jak np. podstawę oddalenia żądania, zgodność zamiarów stron w sprawach dotyczących stosunku prawnego, który może być ukształtowany tylko wyrokiem, szczególną zawiłość lub precedensowy charakter sprawy albo subiektywne przekonanie strony co do zasadności zgłoszonego roszczenia - trudne do zweryfikowania a limine. Przyjmuje się przy tym, że co prawda sama sytuacja ekonomiczna strony przegrywającej, nawet tak niekorzystna, że strona bez uszczerbku dla utrzymania własnego i członków rodziny nie byłaby w stanie ponieść kosztów, nie stanowi sama przez się szczególnie uzasadnionego wypadku o którym mowa w art. 102 k.p.c. , chyba że na rzecz tej strony przemawiają dalsze szczególne okoliczności (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 5 lipca 2013 r., IV CZ 58/13). Nie można tracić z pola widzenia, iż zastosowanie dobrodziejstwa wynikającego z art. 102 k.p.c. zależy od swobodnej decyzji sądu i związane jest z dyskrecjonalną władzą sędziowską, który dokonując kwalifikacji "wypadków szczególnie uzasadnionych" - mając na względzie okoliczności sprawy - powinien kierować się poczuciem własnej sprawiedliwości (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 27 stycznia 2010 r., II CZ 87/09 oraz z dnia 17 kwietnia 2013 r., V CZ 130/12). Uwzględniając powyższe oraz kierując się poczuciem własnej sprawiedliwości Sąd Okręgowy uznał, iż w rozpoznawanej sprawy wystąpił szczególnie uzasadniony przypadek przesądzający o zasadności odstąpienia od obciążania pozwanej kosztami postępowania apelacyjnego poniesionymi przez powódkę. Za takim przyjęciem przemawiały okoliczności związane zarówno z trudną sytuacją materialną pozwanej, jak również z sytuacją życiową, w której znalazła się pozwana oraz charakterem roszczenia będącego przedmiotem rozstrzygnięcia w rozpatrywanej sprawie i jego znaczenia dla pozwanej. W sytuacji, gdy powódka domagała się wydania nieruchomości, w której od wielu lat pozwana zamieszkiwała i zaspokajała swoje potrzeby mieszkaniowe, czuła się z nim bezpiecznie, zrozumiała jest jej potrzeba poddania kontroli instancyjnej zaskarżonego orzeczenia i ponownego poddania pod osąd przedmiotowego roszczenia przez sąd drugiej instancji, także przez pryzmat jego zgodności z zasadami współżycia społecznego. Te okoliczności uwzględniane i oceniane łącznie przesądzały o zasadności zastosowania wobec pozwanej dobrodziejstwa wynikającego z przepisu art. 102 k.p.c. , wobec czego odstąpiono od obciążania pozwanej kosztami instancji odwoławczej. Sąd Okręgowy na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 roku Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2018 r., poz. 1184) w zw. z § 13 ust. 1 i § 16 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r., poz. 18) przyznał od Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego Szczecin – Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie na rzecz adwokata O. Ł. koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu w postępowaniu apelacyjnym, powiększając je o należny podatek od towarów i usług (§ 4 ust. 3 w/w rozporządzenia), o czym orzeczono w punkcie 4 wyroku. SSO Małgorzata Grzesik SSO Tomasz Sobieraj SSO Katarzyna Longa (...) ZARZĄDZENIE 1. (...) 2. (...) 3. (...)