III CZP 98/12

Sygn. akt III CZP 98/12 
 
 
UCHWAŁA 
Dnia 20 lutego 2013 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) 
SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca) 
SSN Irena Gromska-Szuster 
 
 
w sprawie z wniosku J. O. 
przy uczestnictwie H. O. i innych,  
o zasiedzenie, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 20 lutego 2013 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Okręgowy  
postanowieniem z dnia 19 lipca 2012 r.,  
 
"Czy zachodzi ciągłość posiadania na potrzeby nabycia 
własności w trybie art. 172 k.c. nieruchomości wydzielonej w scaleniu 
w 
sytuacji, 
gdy 
osoba 
będąca 
posiadaczem 
samoistnym 
nieruchomości objętej postępowaniem scaleniowym, która nie brała 
udziału w scaleniu jako "właściciel" w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 4 
ustawy z dnia 26 marca 1982 roku o scalaniu i wymianie gruntów 
(Dz.U. z 2003 roku, Nr 178, poz. 1749 - t.j.), na skutek scalenia 
obejmuje w posiadanie samoistne nieruchomość wydzieloną jako 
ekwiwalent za nieruchomość posiadaną do scalenia?" 
 
 

 
2 
podjął uchwałę: 
 
Samoistny 
posiadacz 
nieruchomości 
objętej 
postępowaniem 
scaleniowym, 
który 
w 
zamian 
obejmuje 
w posiadanie 
inną 
nieruchomość 
wydzieloną 
w 
tym 
postępowaniu, zachowuje ciągłość posiadania niezbędną do 
nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie także 
wtedy, gdy nie był uczestnikiem tego postępowania jako 
właściciel w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 
26 marca 1982 r. o scalaniu i wymianie gruntów (tekst jedn. 
Dz.U. z 2003 r., Nr 178, poz. 1749 ze zm.). 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Uzasadnienie 
 
Sąd Rejonowy postanowieniem z 23 lutego 2010 r. stwierdził, że H. i J. 
małżonkowie O. nabyli z dniem 25 sierpnia 2002 r. przez zasiedzenie, na zasadzie 
wspólności majątkowej małżeńskiej, własność nieruchomości położonej w 

 
3 
miejscowości P., gmina C., stanowiącej działkę gruntu numer 321 o powierzchni 
1,9775 ha, objętej aktem własności ziemi numer […].  Z ustaleń wynika, że 
wnioskodawca wraz z żoną był samoistnym posiadaczem działki nr 150 od sierpnia 
1972 r. W 1974 r. wydany został akt własności ziemi, obejmujący m.in. tę działkę, 
na rzecz jego brata, C. O. W 2000 r. w miejscowości P. odbyło się scalenie  
i wymiana gruntów. Za działkę nr 150, którą oznaczono obecnie jako działkę nr 320, 
wydzielono na rzecz C. O. (który w tym czasie już nie żył, bowiem zmarł w 1982 r.) 
ekwiwalent w działce nr 321. Wnioskodawca nie brał udziału w postępowaniu 
scaleniowym jako właściciel lub posiadacz samoistny działki nr 150. Sąd Rejonowy 
uznał, że wnioskodawca zachował ciągłość posiadania działki nr 150 i działki 
zamiennej, wobec czego spełnił warunki do zasiedzenia działki zamiennej. 
 
Postanowienie 
powyższe 
została 
uchylone 
postanowieniem 
Sądu 
Okręgowego z 1 lutego 2011 r. Sąd Okręgowy wyraził pogląd, że skoro 
wnioskodawca nie uczestniczył w postępowaniu scaleniowym ani jako właściciel, 
ani jako posiadacz samoistny działki nr 150, a posiadanie na inną nieruchomość 
przeniósł jedynie w związku ze scaleniem, to nie można przyjąć ciągłości 
posiadania obecnej działki nr 321 przed i po scaleniu. 
 
Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy postanowieniem z 23 
listopada 2011 r. oddalił wniosek. Sąd ten ustalił, że  wnioskodawca był razem z 
żoną samoistnym posiadaczem działki nr 150, a po scaleniu objął w posiadanie 
działkę zamienną, oznaczoną nr 321. Okres  samoistnego posiadania w złej wierze 
upłynąłby z dniem 25 sierpnia 2002 r. W 2000 r. jednak miało miejsce scalenie 
gruntów, w wyniku którego za działkę nr 150 przyznano działkę nr 321 w innym 
miejscu. Czynności w postępowaniu scaleniowym nie dotyczyły wnioskodawcy ani 
jako właściciela, ani jako posiadacza działki nr 150 i jedynie w związku ze 
scaleniem przeniósł swoje posiadanie na działkę nr 321 i z tego względu nie można 
przyjąć ciągłości posiadania tej działki przed i po scaleniu.  
Sąd Okręgowy przy rozpoznawaniu apelacji wnioskodawcy od powyższego 
postanowienia powziął przedstawioną w zagadnieniu prawnym wątpliwość. W 
ocenie tego Sądu, ciągłość posiadania zachodzi w typowej sytuacji, w której w 
postępowaniu scaleniowym posiadaczowi samoistnemu, traktowanemu jako 

 
4 
właściciel w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 26 marca 1982 roku 
o scalaniu i wymianie gruntów (tekst jedn. Dz. U. z 2003 r., Nr 178, poz. 1749; 
dalej: u.s.w.g.), wydzielany jest ekwiwalent w postaci nieruchomości w zamian za 
nieruchomość posiadaną przez niego przed scaleniem. Wątpliwość związana jest 
z tym, że wnioskodawca nie brał udziału w scaleniu jako „właściciel” w rozumieniu 
tej ustawy, co wynika z treści protokołu scaleniowego, w którym jako właściciela 
wpisano C. O., natomiast wnioskodawca wpisany został jako „użytkownik”. C. O. w 
dacie, w której miało miejsce scalenie nie żył,  a ponadto w rzeczywistości nie 
przysługiwał mu tytuł własności przedmiotowej nieruchomości, jak również nie był 
jej posiadaczem. Zdaniem Sądu, w rzeczywistości to wnioskodawca powinien 
faktycznie uczestniczyć w postępowaniu scaleniowym jako „właściciel” i to jemu 
powinien zostać wydzielony ekwiwalent, a  przyjęcie ciągłości posiadania byłoby 
wówczas niewątpliwe.  Istota zagadnienia sprowadza się, zdaniem Sądu, do oceny 
zakresu związania przez sąd powszechny  decyzją scaleniową w sprawie o 
zasiedzenie.   
Sąd Najwyższy zważył co następuje: 
Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy sytuacji, w której wnioskodawca 
w sprawie o stwierdzenie zasiedzenia był posiadaczem samoistnym zarówno 
działki objętej postępowaniem scaleniowym, jak i wydzielonej działki zamiennej, 
nie  brał jednak w tym postępowaniu udziału jako „właściciel” w rozumieniu ustawy 
z  dnia 26 marca 1982 r. o wymianie i scalaniu gruntów (dalej: u.s.w.g.). 
Zgodnie z tą ustawą przez „właściciela” rozumie się także posiadacza samoistnego, 
co wynika zarówno z jej brzmienia obowiązującego w czasie przeprowadzania 
postępowania scaleniowego (art. 34 pkt 6 u.s.w.g. w brzmieniu tekstu jedn. 
ogłoszonego w Dz. U. z 1989 r., Nr 58, poz. 349 ze zm.), jak i obecnie (art. 1 ust. 2 
pkt 4 w: tekst jedn. Dz. U. z 2003 r., Nr  178, poz. 1749, po nowelizacji ustawą 
z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o scalaniu i wymianie gruntów (Dz. U. Nr 
185, poz. 1097). Rozstrzygnięcie tego zagadnienia wymaga rozważenia wpływu 
postępowania scaleniowego na ciągłość posiadania. 
Zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, 
że posiadacz gruntu po zamianie go w wyniku scalenia na nową działkę kontynuuje 

 
5 
posiadanie pomimo zmiany jego przedmiotu, zachodzi zatem fikcja prawna, 
że między gruntami przed i po scaleniu występuje tożsamość (por. orzeczenie 
Sądu Najwyższego z 19 października 1937 r., C I 439/36, Zb. Orz. 1938, poz. 390; 
wyrok z 10 sierpnia 1979 r., IV CR 349/79, OSNC 1980, nr 4, poz. 70; 
wyrok  z 6 listopada 2002 r., III CKN 143/00, niepubl.). Jedynie w orzeczeniu 
z  28 lutego 1950 r. Sąd Najwyższy stwierdził, że nie można powoływać się 
na zasiedzenie oparte na posiadaniu przed scaleniem gruntu, gdyż parcela 
przyznana danej osobie w postępowaniu scaleniowym zastępuje grunt, który 
stanowił jej własność lub był w jej posiadaniu w chwili scalenia. Pogląd ten 
wyrażony został jednak bez bliższego uzasadnienia i nie został podtrzymany 
w  późniejszym orzecznictwie. 
Decyzja scaleniowa ma, jak powszechnie się przyjmuje, podwójny charakter, 
to jest charakter konstytutywno-deklaratoryjny. Charakter konstytutywny wyraża się 
w tym, że tworzy nowe nieruchomości, to jest wyznacza nowy przedmiot prawa 
własności i wygasza prawo właściciela do nieruchomości, która dotychczas była 
jego własnością (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 7 listopada 2008 r., 
IV CSK 288/08 i IV CSK 289/08, niepubl., uchwała z 18 grudnia 2008 r., III CZP 
125/08, OSNC 2009, nr 11, poz. 149). Charakter deklaratywny zaś wyraża się 
w  tym, że decyzja scaleniowa nie narusza „podmiotowego zakresu prawa 
własności” (orzeczenia jak wyżej). Ustalenie zatem stanu własności w toku 
postępowania scaleniowego nie przesądza prawa własności i może być podważane 
na drodze sądowej. Decyzja scaleniowa nie zmienia zatem tego, że na wydzieloną 
ekwiwalentnie działkę przechodzi cała sytuacja prawna gruntu poscaleniowego 
(por. postanowienie z 20 maja 2003 r., III CKN 1224/00, niepubl., podobnie 
postanowienia z 7 listopada 2008 r., IV CSK 275/ 08 i z 19 marca 2009 r., IV CSK 
304/08, IV CSK 310/08, IV CSK 311/08, niepubl.). W konsekwencji, osoba 
wymieniona w decyzji scaleniowej staje się właścicielem wydzielonej dla niej działki 
tylko wtedy, gdy była właścicielem wszystkich działek przedscaleniowych, których 
ekwiwalentem jest nowa nieruchomość. Oznacza to również, że właściciel działek 
przedscaleniowych, który nie był uczestnikiem postępowania scaleniowego, 
nie traci własności wydzielonej nieruchomości zamiennej, pomimo przyznania 

 
6 
jej w decyzji 
scaleniowej 
innej 
osobie 
(por. 
przytoczona 
wyżej 
uchwała 
z 18 grudnia 2008 r.). 
Konsekwentnie zatem należy uznać, że ciągłość posiadania w rozumieniu 
art. 172 k.c. zachodzi także wtedy, gdy posiadacz samoistny gruntu objętego 
scaleniem nie był uczestnikiem postępowania scaleniowego jako „właściciel” 
w  rozumieniu art. 34 pkt 6 u.s.w.g. w poprzednim brzmieniu, którego 
odpowiednikiem jest obecny art. 1 ust. 2 pkt 4, a który po scaleniu objął 
nieruchomość zamienną w posiadanie samoistne. Należy podkreślić, że cała 
sytuacja prawna nieruchomości objętej scaleniem przechodzi na nieruchomość 
zamienną. Ponadto, decyzja o zatwierdzeniu projektu scalenia nie narusza praw 
osób trzecich do gruntów wydzielonych w zamian za grunty posiadane przed 
scaleniem lub wymianą, co expressis verbis wynika z art. 29 ust. 1 zd. drugie 
u.s.w.g. 
Z tych względów orzeczono, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).