II CA 496/13

Sygn. akt II Ca 496/13 POSTANOWIENIE Dnia 31 października 2013 r. Sąd Okręgowy w Kielcach Wydział II Cywilny Odwoławczy w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Magdalena Bajor- Nadolska (spr) Sędziowie: SSO Cezary Klepacz SSO Teresa Strojnowska Protokolant: protokolant sądowy Beata Wodecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 października 2013 r. sprawy z wniosku Z. D. z udziałem B. D. , R. D. , G. K. , M. K. , M. P. , A. P. , A. Ś. , J. Ś. i S. D. o stwierdzenie nabycia spadku na skutek apelacji uczestników G. K. i M. K. od postanowienia Sądu Rejonowego w Busku - Zdroju z dnia 23 stycznia 2013 r. sygn. akt I Ns 596/12 postanawia: I zmienić zaskarżone postanowienie : 1) w punkcie I (pierwszym) podpunkcie 1 (pierwszym) w całości i stwierdzić, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne dziedziczą : a) żona G. W. córka J. i L. w ½ (jednej drugiej) części, b) córka Z. D. córka G. i M. w ½ (jednej drugiej) części; 2) w punkcie II (drugim) podpunkcie 2(drugim) w całości i stwierdzić, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne dziedziczy córka Z. D. córka G. i M. w całości; II oddalić apelacje w pozostałych częściach i orzec, że wnioskodawczyni i uczestnicy ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. II Ca 496/13 UZASADNIENIE Postanowieniem z 23 stycznia 2013 roku Sąd Rejonowy w Busku-Zdroju stwierdził, że spadek po zmarłym (...) roku M. W. , na podstawie ustawy, nabyły jego żona G. W. i córki po 3/16 części, a wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne jego żona, córka Z. D. , wnuczka A. P. po ¼ części i wnuki R. D. i B. D. po 1/8 części, natomiast spadek po G. W. zmarłej (...) roku, na podstawie ustawy, nabyły jej córki, a wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne nabyła córka Z. D. , wnuczka A. P. po 1/3 części i wnuki R. D. i B. D. po 1/6 części. Sąd Rejonowy ustalił stan faktyczny, z którego wynika, że spadkodawcy nie pozostawili testamentów, mieli cztery córki Z. D. , M. K. , J. Ś. , S. D. , nie mieli dzieci pozamałżeńskich ani przysposobionych, żaden spadkodawca nie zrzekł się dziedziczenia ani nie odrzucił spadku. Małżonkowie M. i G. W. mieli gospodarstwo rolne o powierzchni około 6 ha. W dacie otwarcia spadku po M. W. stale pracowała w tym gospodarstwie jego żona oraz córka Z. D. . Pozostałe córki nie pracowały w żadnym gospodarstwie rolnym, jedna z nich pozostawała bez pracy, a dwie były zatrudnione na umowy o pracę poza miejscem zamieszkania rodziców. Żadne z dzieci spadkodawców nie ukończyło szkół lub kursów rolniczych i nie ma innych kwalifikacji do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Dwie córki spadkodawcy mają dzieci, które w dacie otwarcia spadku uczęszczały do szkół podstawowych, natomiast syn córki M. K. był w wieku przedszkolnym. Analogiczna sytuacja istniała w chwili otwarcia spadku po G. W. w odniesieniu do jej spadkobierców. O dziedziczeniu gospodarstwa rolnego Sąd Rejonowy orzekł na podstawie art. 1059 k.c. w brzmieniu obowiązującym w 1987 roku, zgodnie z którym gospodarstwo rolne dziedziczą spadkobiercy odpowiadający w chwili otwarcia spadku warunkom wymaganym dla nabycia własności nieruchomości rolnej w drodze przeniesienia własności albo są małoletni bądź pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół albo są trwale niezdolni do pracy. Z zeznań uczestników wynika, że w gospodarstwie rolnym pracowała jedynie Z. D. , pozostałe dzieci jedynie sporadycznie pomagały przy pracach w gospodarstwie rolnym. Zdaniem Sądu Rejonowego w miejsce nie mających uprawnień dzieci spadkodawców, gospodarstwo rolne dziedziczą wnuki na podstawie art. 1060 k.c. w zw. z §9 rozporządzenia Rady Ministrów z 28 listopada 1964 roku w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz.U. nr. 31, poz. 215 z 1972r.). Uprawnienia do dziedziczenia mają te wnuki, które uczęszczały do szkół. Od tego postanowienia apelacje wnieśli uczestniczka M. K. i uczestnik G. K. . M. K. zaskarżyła postanowienie w całości i zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, w szczególności art. 160§2 k.c. w brzmieniu wprowadzonym przez nowelizację z 6 kwietnia 1982 roku (Dz.U. nr 11, poz. 81 z 1982r.) przez stwierdzenie, że wnuki posiadają kwalifikacje do dziedziczenia gospodarstwa rolnego po M. W. i G. W. , z powodu uczęszczania do szkół, podczas gdy wnuki posiadają kwalifikacje do dziedziczenia gospodarstwa rolnego w przypadku pracy w należącym do spadku gospodarstwie rolnym, gdy ta praca stanowiła dla nich główne źródło utrzymania. Zarzuciła też błąd w ustaleniach faktycznych polegający na ustaleniu, że uczestniczka M. K. w dacie otwarcia spadków nie posiadała kwalifikacji do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, podczas gdy w tych datach prowadziła ona indywidulane gospodarstwo rolne o powierzchni 0,6475 ha położone w B. . Skarżąca wniosła o uchylenie postanowienia lub o jego zmianę i stwierdzenie dziedziczenia gospodarstwa rolnego na jej rzecz w 1/3 części, w przypadku spadku po M. W. i w ½ części, w przypadku spadku po G. W. . Apelację tej samej treści wywiódł także uczestnik G. K. . Skarżący wnieśli o uzupełnienie postępowania dowodowego przez przeprowadzenie dowodu z wypisu z rejestru gruntu oraz dowodu z zeznań świadków.. W odpowiedzi na apelację wnioskodawczyni Z. D. wniosła o jej oddalenie i podniosła, że nieruchomości które uczestniczka wskazała w apelacji wchodziły w skład gospodarstwa rolnego spadkodawców, a uczestniczka objęła je w posiadanie rok po śmierci rodziców, w wyniku dokonanego między siostrami nieformalnego działu spadku. Wniosła o przeprowadzenie dowodu z informacji Starostwa Powiatowego w B. na okoliczność kiedy M. K. została wpisana do ewidencji gruntów jako osoba władająca działkami (...) oraz dowodu z zeznań świadka. Sąd Okręgowy zważył, co następuje : Apelacje uczestników M. K. i G. K. zasługują na uwzględnienie tylko w części, o ile kwestionują uprawnienie wnuków do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. W pozostałym zakresie są niezasadne. W pierwszej kolejności podnieść należy, że chociaż autor apelacji wskazał, iż skarży orzeczenie w całości, to w istocie apelacja odnosi się jedynie do dziedziczenia gospodarstwa rolnego po obu spadkodawcach. Trafnie skarżąca zarzuca dokonanie przez Sąd Rejonowy wadliwej interpretacji przepisów prawa, w tym art. 1060 k.c. Przepis ten reguluje tzw. ustawowe dziedziczenie zastępcze gospodarstwa rolnego przez wnuki i dalszych zstępnych spadkodawcy. Zgodnie z jego treścią w brzmieniu nadanym przez ustawę nowelizującą z 6 kwietnia 1982 roku (Dz.U. nr 11, poz. 81 z 1982r.) w granicach określonych w art. 931§2 k.c. wnuki spadkodawcy, które w chwili otwarcia spadku odpowiadają warunkom przewidzianym w art. 1059 pkt 1 k.c. dziedziczą gospodarstwo rolne także wtedy, gdy ojciec lub matka nie mogą gospodarstwa dziedziczyć dla braku warunków przewidzianych w art. 1059 k.c. Warunkiem dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez wnuki jest zatem spełnienie przez nich przesłanki wymienionej w art. 1059 pkt 1 k.c. , który z kolei uzależnia dziedziczenie gospodarstwa rolnego od spełnienia warunków wymaganych do nabycia własności nieruchomości rolnej w drodze przeniesienia własności. Warunki te zostały wymienione w obowiązującym w chwili otwarcia spadków przepisie art. 160§1 k.c. , zgodnie z którym nieruchomość rolna może być przeniesiona na nabywcę, gdy nabywca stale pracuje w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej albo ma kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego. A zatem wnuki dziedziczą gospodarstwo rolne jeżeli w chwili otwarcia spadku stale pracują w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej albo mają kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Zgodnie z §3 rozporządzenia Rady Ministrów z 28 listopada 1964 r w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz.U. nr 19, poz. 86 z 1983r.) za kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego uważa się ukończenie szkoły rolniczej, przysposobienia rolniczego lub uzyskanie tytułu kwalifikacyjnego w zawodach rolniczych. Nie ulega wątpliwości, że wnuki spadkodawców, będące kilkuletnimi dziećmi w chwili otwarcia spadków po M. W. i G. W. , nie mają ani kwalifikacji wymienionych w §3 cytowanego rozporządzenia ani nie mogą spełnić wymogu stałej pracy w gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej. Z tych przyczyn nie są osobami uprawnionymi do dziedziczenia spadkowych gospodarstw. Powołany przez Sąd Rejonowy przepis §9 cytowanego rozporządzenia, dotyczący pobierania przez spadkobierców nauki zawodu i uczęszczania do szkół, pozostaje w związku z wymaganymi do dziedziczenia gospodarstwa rolnego kwalifikacjami wymienionymi w art. 1059 pkt 2 k.c . , a ten nie odnosi się do wnuków, gdyż jak już wyżej wspomniano dziedziczą one gospodarstwo rolne tylko wtedy gdy odpowiadają warunkom przewidzianym w art. 1059 pkt 1 k.c. Wyniki uzupełnionego w postępowaniu apelacyjnym postępowania dowodowego pozwoliły uznać za prawidłowe i nie dotknięte błędami, ustalenia Sądu Rejonowego dotyczące kwalifikacji M. K. do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Wbrew zawartym w apelacji twierdzeniom, uczestniczka nie wykazała swojej stałej pracy bezpośrednio przy produkcji rolnej w indywidualnym gospodarstwie rolnym w B. . Wnosząc o zmianę postanowienia uczestniczka powołała się tylko na tę okoliczność i jej dotyczy przeprowadzone w postepowaniu apelacyjnym postepowanie dowodowe. Po uzupełnieniu postępowania dowodowego Sąd Okręgowy ustalił, że M. K. w chwili otwarcia spadku po ojcu i w chwili otwarcia spadku po matce, mieszkała w M. (od1980 roku), gdzie była zatrudniona na pełnym etacie w zakładach mięsnych. W gospodarstwie rodziców pomagała sezonowo, w czasie wolnym od pracy, głównie latem podczas urlopu. Działki o numerach (...) o łącznej powierzchni 0,6475 ha, położone w B. , objęła w posiadanie po śmierci matki, w wyniku dokonanego z siostrami w 1988 roku nieformalnego działu spadku. Działki te stanowiły część spadkowego gospodarstwa rolnego i za życia spadkodawców nie były wyodrębnione dla potrzeb prowadzenia odrębnego gospodarstwa rolnego przez M. K. . Powyższe fakty Sąd Okręgowy ustalił na podstawie zeznań świadków E. D. , T. D. oraz uczestników postępowania, z wyjątkiem zeznań M. K. (k.155-156) oraz na podstawie informacji Starostwa Powiatowego w B. (k. 135). Sąd Okręgowy dał wiarę zeznaniom wskazanych świadków i uczestników, gdyż są one ze sobą zgodne i tworzą logiczną całość. Ponadto pozostają w zgodzie z zeznaniami uczestniczki M. K. jakie złożyła ona w tej sprawie przed Sądem Rejonowym w Busku- Zdroju. Zeznała wówczas, że pomagałą jedynie rodzicom przy pracach sezonowych. Z zeznań pozostałych uczestników wynika, że pomoc ta miała miejsce głównie w okresie letnim. Ponadto z zeznań uczestników wynika, że podział gospodarstwa rodziców miał miejsce dopiero po śmierci matki, wcześniej nie były dokonywane żadne podziały nieruchomości. Nie potwierdzają twierdzeń uczestniczki zeznania jej świadka E. D. , z których wynika, że świadczył on pomoc w pracach rolnych na rzecz M. K. ale dopiero po 1988 roku, czyli po śmierci obu spadkodawców. Sąd Okręgowy uznał za niewiarygodne zeznania świadka M. L. oraz zeznania uczestniczki M. K. . Są one sprzeczne z pozostałymi dowodami i nie dają się pogodzić z niespornymi faktami, jak choćby fakt stałej pracy M. K. w zakładach mięsnych w M. , na pełnym etacie. Wykonując taką pracę w mieście odległym o ponad sto kilometrów od miejsca położenia nieruchomości rolnych, uczestniczka nie była w stanie wykonywać na niej stałej pracy o charakterze rolnym. Zaznaczyć należy, że M. K. zeznała, iż to ojciec zbierał płody rolne z działek w B. , co pozostaje w oczywistej sprzeczności z jej twierdzeniami zawartymi w apelacji o prowadzaniu indywidualnego gospodarstwa rolnego na nieruchomości w B. . Przeczy takim twierdzeniom uczestniczki także treść informacji ze Starostwa Powiatowego w B. , z której wynika, że uczestniczka została ujawniona w ewidencji gruntów jako osoba władająca działkami w B. w 1993 roku, a zatem kilka lat po śmierci rodziców. Skoro uczestniczka nie wykazała swojej stałej pracy przy produkcji rolnej w gospodarstwie rolnym, to brak było podstaw do uwzględnienia jej wniosku apelacyjnego i stwierdzenia dziedziczenia gospodarstwa rolnego także na jej rzecz. Jak słusznie wskazał Sąd Rejonowy okazjonalna pomoc w gospodarstwie spadkowym nie stanowi uprawnienia do dziedziczenia gospodarstwa. Prawidłowe i nie kwestionowane przez apelującą są natomiast ustalenia Sądu Rejonowego dotyczące kwalifikacji wnioskodawczyni Z. D. do dziedziczenia gospodarstwa rolnego oraz braku po stronie pozostałych dzieci spadkodawców kwalifikacji do dziedziczenia gospodarstwa rolnego o jakich mowa w art. 1059 pkt 2 i 3 k.c. oraz §3 cytowanego wyżej rozporządzenia. Uwzględnienie apelacji w części dotyczącej braku uprawnienia do dziedziczenia gospodarstw rolnych przez wnuki spadkodawców doprowadziło do zmiany postanowienia w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstw rolnych. Gospodarstwo rolne po M. W. dziedziczą jego żona G. W. i córka Z. D. po ½ części, zaś gospodarstwo rolne po G. W. dziedziczy jej córka Z. D. w całości. Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 386§1 k.p.c. w zw. z art. 13§2 k.p.c. O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 520§1 k.p.c. w zw. z art. 391§1 k.p.c. SSO C.Klepacz SSO M.Bajor - Nadolska SSO T.Strojnowska