II CA 488/14

Sygn. akt II Ca 488/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 22 września 2014 roku Sąd Okręgowy w Piotrkowie Tryb. Wydział II Cywilny Odwoławczy w składzie: Przewodniczący SSO Paweł Hochman Sędziowie SSO Stanisław Łęgosz (spr.) SSR del. Sławomir Forenc Protokolant stażysta Dorota Książczyk po rozpoznaniu w dniu 22 września 2014 roku w Piotrkowie Trybunalskim na rozprawie sprawy z powództwa S. F. przeciwko J. N. (1) , J. N. (2) o zapłatę na skutek apelacji pozwanych J. N. (1) , J. N. (2) od wyroku Sądu Rejonowego w Radomsku z dnia 21 maja 2014 roku, sygn. akt I C 895/13 zmienia zaskarżony wyrok w punkcie pierwszym i drugim w ten sposób, że powództwo oddala i zasądza od powoda S. F. na rzecz pozwanych J. N. (1) i J. N. (2) solidarnie kwotę 1067 zł (jeden tysiąc sześćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów procesu za obie instancję. Sygn.akt. II Ca 488/14 UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 21 maja 2014 r. w sprawie IC 895/13 Sąd Rejonowy w Piotrkowie Trybunalskim zasądził solidarnie od pozwanych J. N. (1) i J. N. (2) na rzecz powoda S. F. kwotę 3.000,00 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 14 października 2010 roku do dnia zapłaty oraz zniósł wzajemnie między stronami koszty procesu Podstawą tego rozstrzygnięci były następujące ustalenia i rozważania Sądu Rejonowego Pomiędzy W. N. (sprzedawca), a S. F. (kupujący), w dniu 22.08.2007r. w G. doszło do zawarcia przedwstępnej, pisemnej umowy sprzedaży dwóch działek budowlanych o powierzchni około 1200-1300 m każda (łącznie 2400-2600 m ), położonych przy ul. (...) , łączącej miejscowości G. i H. . Strony umowy zobowiązały się do zawarcia właściwej umowy sprzedaży w terminie do dnia 31.12.2007r. ustalając cenę na kwotę 15 zł/m 2 . Do tego czasu W. N. miał dokonać przekształcenia działek w działki budowlane. Na poczet powyższej sumy powód wręczył sprzedającemu kwotę 3.000 zł, którą to sumę strony w umowie określiły jako „zadatek". Pozostałą część ceny, po odliczeniu zadatku, powód zobowiązał się wpłacić w dniu zawarcia umowy przyrzeczonej. Zgodnie z treścią umowy, w razie jej niewykonania przez S. F. , W. N. mógł bez wyznaczania dodatkowego terminu od umowy odstąpić i otrzymany zadatek zachować. W przypadku niewykonania umowy przez W. N. miał on obowiązek zwrotu powodowi dwukrotności zadatku w łącznej wysokości 6.000 zł. W. N. zmarł w dniu 23.01.2011r. Spadek po nim, na podstawie ustawy nabyli jego rodzice: J. N. (1) oraz J. N. (2) po 1/2 części każde z nich. Pismem z dnia 07.03.2013r. powód wezwał pozwanych do zapłaty kwoty 6.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 01.01.2008r., w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania. Wezwanie doręczone zostało pozwanym w dniu 13.03.2013r. Pozwani nie uiścili żądanej należności. Na skutek zaniechania W. N. do zawarcia przyrzeczonej umowy nie doszło. Powód bezskutecznie starał się ponaglać W. N. , ten jednak nie dopełnił do chwili śmierci niezbędnych dla zawarcia umowy formalności. Według Sądu stan faktyczny sprawy w znacznej części pozostawał bezsporny. Przedmiotem sporu strony uczyniły jedynie powody, wobec których nie doszło do zawarcia umowy przyrzeczonej. W tym zakresie w ustaleniu faktów Sąd oparł się na dowodach z zeznań powoda S. F. oraz powołanych przez niego świadków: D. F. i K. F. . Nie stoi temu na przeszkodzie koligacja rodzinna powoda i świadków. Osoby te były bezpośrednimi uczestnikami rokowań między W. N. , a powodem. Rozmawiali oni z nim osobiście omawiając szczegóły doprowadzenia do podpisania umowy. Składane przez nich zeznania odznaczają się wyjątkową spójnością. Zarówno powód jak i świadkowie jednolicie przedstawiali przebieg rozmów z W. N. , podawali analogiczne argumenty jakimi zasłaniał się W. N. przed doprowadzeniem do podpisania umowy przyrzeczonej. Zbieżność ich relacji dotyczyła również dat poszczególnych rozmów z W. N. . Z powyższych względów Sąd spośród osobowych źródeł dowodowych uznał zeznania powoda oraz jego żony i matki za stanowiące podstawę ustaleń faktycznych w omawianym zakresie. Zasadnicza dla rozstrzygnięcia sprawy okazała się merytoryczna ocena podniesionego przez stronę pozwaną zarzutu przedawnienia. W ocenie J. i J. N. (1) dochodzone przez powoda roszczenia podpada pod reżim przepisu art. 390 § 3 zd. 1 kc. Stosownie do jego treści roszczenia z umowy przedwstępnej przedawniają się z upływem roku od dnia, w którym umowa przyrzeczona miała być zawarta. Odmienną interpretację zaprezentowała strona powodowa. Jej zdaniem dochodzone roszczenie objęte jest ogólnym, dziesięcioletnim terminem przedawnienia. Zagadnienie to było już przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego, zawartych w uchwale z dnia 08.03.2007r. IIICZP3/07. W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy wskazywał, iż częstymi są przypadki przekazywania, jeszcze przed ustalonym w umowie przedwstępnej terminem zawarcia przyrzeczonej umowy sprzedaży, określonej kwoty pieniężnej. Niejednokrotnie prawidłowa wykładnia porozumienia stron prowadzi do uznania tej kwoty, nawet jeżeli strony określiły ją mianem „zadatku , za zaliczkę na poczet ceny z przyrzeczonej umowy sprzedaży lub też za uiszczoną z góry całą cenę z przyrzeczonej umowy sprzedaży. W powyższym wypadku dochodzi zatem do częściowego lub całkowitego spełnienia świadczenia jeszcze przed powstaniem zobowiązania opiewającego na to świadczenie. W razie zawarcia przyrzeczonej umowy sprzedaży uiszczona kwota podlega zaliczeniu na poczet ustalonej ceny. Jeżeli jednak zawarcie umowy przyrzeczonej nie następuje, przekazana kwota powinna zostać zwrócona w pełnym zakresie jako świadczenie nienależne ( art. 410 § 2 kc ). Niezależnie bowiem od przyczyn niezawarcia umowy, cel świadczenia nie zostaje osiągnięty. Znowelizowany ustawą z dnia 14.02.2003r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw art. 390 § 3 kc , w brzmieniu obowiązującym od 23.09.2003r. rozszerzył katalog roszczeń z umowy przedwstępnej objętych rocznym terminem przedawnienia. Jak jednak wskazał Sąd Najwyższy w cytowanym orzeczeniu, katalog ten nie rozciąga się na roszczenia o zwrot, mającej charakter nienależnego świadczenia, kwoty zapłaconej na poczet świadczenia z niezawartej umowy przyrzeczonej. W żadnym bowiem wypadku z celem ustanowienia szczególnego, rocznego terminu przedawnienia nie można pogodzić jego zastosowania do roszczenia o zwrot kwoty zapłaconej na poczet świadczenia z niezawartej umowy przyrzeczonej. Roczny termin rozciągać należy natomiast na roszczenia wynikające wyłącznie, z mającej prowizoryczny charakter, umowy przedwstępnej. W ocenie Sądu, przekazana przez S. F. kwota 3.000 zł, pomimo nazwania jej „zadatkiem", miała w ocenie Sądu cechy zapłaty na poczet ceny z przyrzeczonej umowy sprzedaży, na co wprost wskazuje treść § 3 zawartej umowy - „Kupujący wręcza Sprzedawcy zadatek na poczet sumy określonej w § 2 umowy w kwocie 3000 zł (słownie: trzy tysiące złotych)". Bezskuteczny upływ wyznaczonego terminu, bez względu na powody niezawarcia umowy przyrzeczonej, przekształcił powyższą sumę w świadczenie nienależne, stanowiące po stronie W. N. wzbogacenie pozbawione podstawy prawnej. W tych okolicznościach zasadne okazało się zasądzenia na rzecz powoda kwoty 3.000 zł. Podstawę prawną zasądzonych odsetek stanowią przepisy art. 481 kc. Zgodnie z wyrażonym w judykaturze stanowiskiem, jeżeli świadczenie jest nienależne dlatego, że zamierzony ceł świadczenia nie został osiągnięty, wzbogacony powinien liczyć się z obowiązkiem jego zwrotu od chwili otrzymania go. W realiach przedmiotowej sprawy zobowiązany powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu świadczenia nienależnego od dnia 01.01.2008r. Termin przedawnienia roszczenie o zasądzenie odsetek, jako świadczenia okresowego, wynosi jednak trzy lata ( art. 118 kc ). Wobec powyższego zasadnym było uwzględnienie żądania o zasądzenie odsetek jedynie na okres trzech lat wstecz przed dniem wniesienia pozwu. Legitymacja bierna pozwanych nie była przedmiotem sporu pomiędzy stronami a wywodzić ja należy z sukcesji praw i obowiązków, których pozwani stali się podmiotami wskutek dziedziczenia ustawowego po zmarłym synu. O kosztach procesu Sąd orzekł w oparciu o treść art. 100 kc , zgodnie z zasadą ich wzajemnego zniesienia. Od powyższego wyroku apelację złożyli pozwani zarzucając: - naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i zastosowanie: art. 390 §3 kc , co doprowadziło do przyjęcia, że roszczenie powoda nie uległo przedawnieniu w całości , art. 476 kc , przez jego niezastosowanie co doprowadziło do zasądzenia odsetek od dnia 14 października 2010 r. zamiast od dnia 21 marca 2013, - sprzeczność istotnych ustaleń Sądu l instancji ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, polegająca na przyjęciu, że kwota wręczona zmarłemu W. N. przy zawarciu umowy przedwstępnej przez powoda stanowi nienależne świadczenie, a nie zadatek, co wynika wprost z treści umowy, - naruszenie przepisów prawa procesowego poprzez niezastosowanie reguł zawartych w art. 233 kpc i przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, poprzez uznanie za wiarygodnych i „wyjątkowo spójnych" zeznań świadków wnioskowanych przez powoda oraz pominięcie w całości zeznań świadków wnioskowanych przez pozwanych. Występując z tymi zarzutami wnosili o zmianę wyroku i oddalenie powództwa oraz zasądzenie od powoda zwrotu kosztów procesu za obie instancje Sąd Okręgowy zważył co następuje Apelacja jest uzasadniona. Rację mają skarżący, kiedy kwestionują , że Sąd Rejonowy sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym uznał, iż zapłacona przez powoda synowi pozwanych kwota 3000 zł nie stanowi zadatku, lecz nienależne świadczenie. Treść umowy przedwstępnej załączonej do pozwu, w szczególności postanowienia paragrafów 3, 4 i 5, nie pozostawiają wątpliwości, iż uiszczona przez powoda kwota 3000 zł., była zadatkiem a nie zaliczką, jak przyjął sąd pierwszej instancji. Wynika to nie tylko z samego nazewnictwa przyjętego przez strony , posługujące się określeniem „zadatek", ale przede wszystkim z przewidzianych w umowie konsekwencji wynikających z faktu wpłacenia przez nabywcę 3000 zł, a stanowiących powtórzenie postanowień zawartych w przepisie art. 394 § 1 k.c. Zresztą przecież powód sam występując z pozwem przeciwko pozwanym i domagając się od nich zasądzenia 6.000 zł., traktował wpłaconą kwotę 3000 zł nie inaczej, jak zadatek. W tej sytuacji przyjęcie przez sąd, iż nie był to zadatek lecz zaliczka w okolicznościach przedmiotowej sprawy jest całkowicie nieuprawnione i sprzeczne z zebranym w sprawie materiałem dowodowym. Z kolei powołana przez Sąd pierwszej instancji uchwała Sądu Najwyższego sygn. akt. III CZP3/07 w przedmiotowej sprawie nie może mieć zastosowania. Dotyczy bowiem stanu faktycznego, w którym występowała zaliczka a nie zadatek. Wobec powyższego należy uznać, iż żądanie zwrotu uiszczonego zadatku z 9.X.2013 roku ( data stempla pocztowego) zostało zgłoszone przez powoda po upływie terminu przedawnienia przewidzianego w art. 390 § 3 k.c. Wobec skuteczności zarzutu przedawnienia, z jakim wystąpili pozwani, należało zmienić zaskarżony wyrok i powództwo oddalić, o czym Sąd Okręgowy, w uwzględnieniu apelacji, orzekł na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. O kosztach procesu w obu instancjach Sąd Okręgowy orzekł mając na uwadze zasadę wyrażoną w art. 98 k.p.c. (odpowiedzialność za wynik procesu) oraz wartość przedmiotu sporu określoną rozstrzygnięciem zawartym w wyroku z dnia 21 maja 2014 r.