II Ca 434/15

Sygn. akt II Ca 434/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 grudnia 2015 r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy II Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie: Przewodniczący SSO Ireneusz Płowaś (spr.) Sędziowie SO Piotr Starosta SO Janusz Kasnowski Protokolant stażysta Karolina Bielewicz po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 2015 r. w Bydgoszczy na rozprawie sprawy z powództwa I. K. przeciwko (...) o zapłatę na skutek apelacji powódki od wyroku Sądu Rejonowego w Nakle nad Notecią z dnia 28 stycznia 2015 r. sygn. akt I C 174/15 I. zmienia zaskarżony wyrok w całości w ten sposób, że: a) zasądza od pozwanej na rzecz powódki kwotę 1 150 zł (jeden tysiąc sto pięćdziesiąt) wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 10 kwietnia 2014 r., b) zasądza od pozwanej na rzecz powódki kwotę 254,50 zł (dwieście pięćdziesiąt cztery 50/100) tytułem zwrotu kosztów procesu, II. zasądza od pozwanej na rzecz powódki kwotę 148 zł (sto czterdzieści osiem) tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. Na oryginale właściwe podpisy Sygn. akt II Ca 434/15 UZASADNIENIE Sąd Rejonowy w Nakle nad Notecią wyrokiem z dnia 28.01.2015 roku oddalił powództwo o zapłatę wniesione przez I. K. przeciwko (...) i zasądził od powódki na rzecz pozwanej kwotę 600 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. W uzasadnieniu wyroku Sąd Rejonowy wskazał, że powódka wnosiła o zasądzenie kwoty 1150 zł, uzasadniając to żądanie tym, że jej córka uczęszczała do przedszkola prowadzonego przez pozwaną Gminę i poza opłatą podstawową powódka płaciła dodatkowe opłaty za świadczenia wykraczające poza podstawę programową i była to kwota 50 zł miesięcznie w okresach od września 2008 roku do czerwca 2009 roku i analogicznie w latach 2009 - 2010 i 2010 - 20111. Podstawą tych opłat były uchwały Rady Gminy, które po wyroku WSA w Bydgoszczy okazały się bezprawne, dlatego pismem z dnia 11.04.2014 roku powódka wezwała pozwaną do zwrotu opłat dodatkowych. Pozwana wniosła o oddalenie powództwa, potwierdzając treść wyroków wydanych przez WSA w Bydgoszczy, jednak twierdząc, że te opłaty miały charakter symboliczny i nie odzwierciedlały rzeczywistych kosztów pobytu dziecka w przedszkolu. Nadto w 2010 roku doszło do zmiany ustawy o systemie oświaty i od tego dnia przedszkole publiczne zapewniało bezpłatne nauczanie, wychowanie i opiekę w czasie nie krótszym niż 5 godzin dziennie, a ponad ten czas można było ustalić opłatę dodatkową. W 2012 roku a potem w 2013 roku uchwały przewidywały taką opłatę w kwocie 5,50 zł jedynie za pierwszą godzinę ponad 5 godzin a następnie 1 zł za każdą rozpoczętą godzinę ponad limit. Te uchwały nie zostały uznane za nieważne. Sąd Rejonowy ustalił, że córka powódki uczęszczała do przedszkola prowadzonego przez pozwaną w okresie objętym żądaniem pozwu tj. od września 2008 roku do czerwca 2011 roku z przerwami wakacyjnymi. Zajęcia dla wszystkich dzieci, niezależnie od wieku, nie przekraczające 5 godzin były bezpłatne, gdy dziecko pozostawało w przedszkolu ponad 5 godzin to na podstawie uchwały Rady Gminy S. z 2010 roku rodzice byli zobowiązani uiszczać opłatę stałą w kwocie 50 zł miesięcznie. Córka powódki pozostawała w przedszkolu ponad 5 godzin, dlatego też powódka w 2010 roku uiszczała co miesiąc opłatę 50 zł. Osobno powódka płaciła także za wyżywienie córki i zajęcia dodatkowe jeżeli takie były zorganizowane. Z dniem 01.09.2010 roku została zmieniona ustawa o systemie oświaty i od tego dnia przedszkole publiczne zapewniało bezpłatne nauczanie, wychowanie i opiekę w czasie ustalonym przez organ prowadzący, nie krótszym niż 5 godzin dziennie. W czasie zaś przekraczającym w/w wymiar zajęć organ prowadzący mógł ustalać wysokość opłat za udzielone świadczenia. Uchwałą Rady Gminy S. z dnia 28.06.2012 roku nr (...) ustalono opłatę na kwotę 5.50 zł jedynie za pierwszą godzinę świadczeń ponad bezpłatny limit. W związku z tym powódka płaciła za pobyt córki jedynie za pierwszą godzinę niezależnie ile czasu ponad limit przebywała. W 2008 roku powódka płaciła po 50 zł miesięcznie za 4 miesiące od września, w 2009 roku łącznie zapłaciła 500 zł a w 2010 roku kwotę 450 zł. Dawało to średnią od 0,62 zł do 0,76 zł za jedną godzinę ponad limit. Po kolejnej zmianie ustawy ta uchwała z 2012 roku utraciła moc gdyż uchwałą Rady Gminy S. z dnia 21.11.2013 roku nr (...) ustalono opłatę w kwocie 1 zł za każdą rozpoczętą godzinę ponad 5 godzinny bezpłatny limit. Ta uchwała obowiązuje do dziś. Córka powódki gdy zostawała w przedszkolu dłużej niż 5 godzin to otrzymywała te same świadczenia. Koszt jednej godziny pobytu dziecka w przedszkolu pozwanego w latach 2008 – 2013 wynosił odpowiednio: 5,03 zł, 5,27 zł, 5,45 zł, 6,54 zł, 7,32 zł, 7,36 zł. Opłaty rodziców były wielokrotnie niższe i nie przekraczały 1,33 zł. Sąd Rejonowy dał wiarę zeznaniom świadków przesłuchanych w sprawie i uznał, iż bezsporne były opisane w stanie faktycznym uchwały Rady Gminy S. , a także uznanie za nieważne przez WSA w Bydgoszczy tych uchwał na które powoływała się powódka w pozwie. Sąd Rejonowy wskazał na art. 405 kc i art. 410 § 1 i 2 kc i uznał, że to iż uchwały Rady Gminy zostały uznane za nieważne automatycznie nie czyni powództwa zasadnym. Powództwo dotyczy okresu od września 2008 roku do czerwca 2011 roku i część tego okresu w ogóle nie była objęta uchwałami uznanymi za nieważne. Sąd Rejonowy wskazał także na zmianę ustawy o systemie oświaty z 2010 roku, która zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 2 ograniczała zakres bezpłatnych świadczeń do 5 godzin dziennie. Od 01.09.2010 roku rodzice płacili za czas pobytu dziecka w przedszkolu ponad 5 godzin, a nie za podstawę programową, która miała być w tym czasie realizowana. Nadto z dniem 01.09.2010 roku zmieniła się treść art. 14 ust. 5 w/w ustawy, zgodnie z którą organ prowadzący ustala wysokość opłat za świadczenia udzielane przez przedszkola. Kolejna nowelizacja z dnia 01.09.2013 roku przepis ten zmieniła jedynie w ten sposób, że rada gminy określa wysokość opłat za korzystanie z wychowania przedszkolnego w prowadzonych przez gminę publicznych przedszkolach, w czasie przekraczającym wymiar zajęć ponad 5 godzin dziennie. Nadto zgodnie z art. 15 ust. 5a ustawodawca określił, że wysokość opłat za korzystanie z wychowania przedszkolnego nie może być wyższa niż 1 zł za godzinę zajęć. Zdaniem Sądu Rejonowego w tym stanie prawnym powódka mogła kwestionować jedynie wysokość opłat. W ocenie Sądu Rejonowego pozwana gmina wykazała, że wysokość opłat rzeczywiście pobranych od powódki nie jest adekwatna od rodzaju, jakości i czasu trwania świadczeń. Opłaty nie pokrywają całkowitych kosztów związanych z realizacją świadczeń udzielanych przez przedszkole. Zestawienie kosztów przedstawione przez pozwaną w odpowiedzi na pozew korespondowało z zeznaniami świadków. Dlatego też zdaniem Sądu Rejonowego opłaty uiszczane przez powódkę miały charakter symboliczny i stanowiły jedynie niewielki procent rzeczywistych kosztów ponoszonych przez gminę w ramach udzielanych świadczeń Rzeczywisty koszt pobytu 1 godziny dziecka w przedszkolu był w tym czasie wielokrotnie wyższy. Sąd Rejonowy na tej podstawie uznał powództwo za nieuzasadnione. Odnosząc się do wydanego w sprawie II Ca 590/13 przez Sąd Okręgowy w Bydgoszczy orzeczenia Sąd Rejonowy wskazał, że dotyczyło ono innego stanu faktycznego i stanu prawnego obowiązującego sprzed nowelizacji ustawy o systemie oświaty . Od powyższego wyroku apelację wniosła powódka, zarzucając naruszenie art. 232 i 233 kpc polegające na przekroczeniu granic swobodnej oceny dowodów poprzez pobieżne zapoznanie się z materiałem dowodowym i oparcie zaskarżonego wyroku jedynie na jego części oraz pominiecie najistotniejszej część tego materiału, co dało sprzeczność ustaleń z zebranym w sprawie materiałem dowodowym. Nadto zarzucono naruszenie art. 328 § 2 kpc poprzez niedostateczne i całkowicie nieprzekonujące uznanie w uzasadnieniu wyroku niemal wszystkich okoliczności faktycznych za bezsporne, a także brak przytoczenia i wyjaśnienia podstawy prawnej wyroku. W konsekwencji powódka wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie kwoty 1150 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 10.10.2012 roku, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania a także zasądzenie kosztów postępowania w obu instancjach według norm przepisanych. W odpowiedzi na apelację pozwana wniosła o jej oddalenie w całości i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych. Na rozprawie apelacyjnej pełnomocnik powódki wniósł jak w apelacji z tym, że sprostował datę odsetek wnosząc o ich zasądzenie od daty dochodzonej pozwem tj. od 10.04.2014 roku. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelację powódki należało uznać za zasadną. Sąd Okręgowy podziela zastrzeżenia skarżącej podniesione w apelacji. Przystępując do rozpoznania apelacji Sąd Okręgowy w pierwszej kolejności wskazuje, że powódka w pozwie jako podstawę faktyczną swojego żądania wskazywała pobranie przez pozwaną bez podstawy prawnej opłaty, wskutek czego pozwana stała się bezpodstawnie wzbogacona, czyli roszczenia o zwrot tej kwoty od pozwanego upatruje w przepisach prawa cywilnego, art. 405 i nast. k.c. Niewątpliwie powódka spełniła na rzecz pozwanej świadczenie nienależne (pozbawione podstawy prawnej, która została skutecznie zakwestionowana w trybie postępowania administracyjnego), zatem może domagać się zwrotu spełnionego świadczenia na podstawie art. 410 k.c , przyjmując jako datę popadniecie pozwanej w opóźnienie, datę określoną przez powódkę w wezwaniu pozwanej do zwrotu uiszczonej opłaty ( art. 455 k.c. w zw. żart, 481 k.c ). Sąd wskazuje nadto, że art. 14 ustawy o systemie oświaty w brzmieniu do 2010 roku przewidywał możliwość pobierania opłaty jedynie w przypadku realizowania przez przedszkole zajęć poza podstawą programową (a nie w czasie przekraczającym 5-godzinny pobyt dziecka w przedszkolu), z takich zaś zajęć dziecko powódki nie korzystało, co wprost wynika z niekwestionowanego przez strony stanu faktycznego ustalonego przez sąd I instancja. Za dodatkowe zajęcia powódka uiszczała dodatkowe opłaty. Jak prawidłowo ustalił Sąd Rejonowy dziecko powódki w czasie pobytu w przedszkolu ponad 5 godzin nie uzyskiwało żadnych dodatkowych świadczeń ponadprogramowych. Tym samym zaś brak jest podstaw do zastosowania w niniejszej sprawie regulacji opisanej w art. 411 pkt 2 kc , nie sposób bowiem uznać, by świadczenie spełniane przez powódkę bez podstawy prawnej w realiach niniejszej sprawy czyniło zadość zasadom współżycia społecznego. Wbrew twierdzeniom zawartym w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku niniejsza sprawa nie była oparta ani na innym stanie faktycznym ani na innym stanie prawnym niż rozpoznawana wcześniej przez Sąd Okręgowy w Bydgoszczy pod sygnaturą II Ca 590/13. W sprawie tej przedmiotem żądania było również opłata w kwocie 50 zł, oparta o te same uchwały Rady Gminy S. w tych samych okresach. Jedyną różnicą było to, iż w sprawie II Ca 590/13 zakresem żądania objęto krótszy okres tj. od września 2008 roku do listopada 2010 roku. Sprawa ta zatem dotyczyła tego samego w istocie przedmiotu sporu tj. zwrotu pobranych bez podstawy prawnej opłat za pobyt dziecka, w tym samym w znacznej części okresie, w przedszkolu publicznym prowadzonym przez pozwaną. Sąd Okręgowy w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony wcześniej w sprawie II Ca 590/13, iż świadczenie objęte żądaniem pozwu jest świadczeniem nienależnym w rozumieniu art. 410 kc. Nie ma wątpliwości, iż opłata uiszczana przez powódkę w kwocie 50 zł nie miała umocowania ani w umowie łączącej strony ani w przepisach prawa miejscowego jakim są uchwały Rady Gminy S. . Uchwały, z których miał wynikać obowiązek uiszczania przez powódkę dodatkowej opłaty niesiecznej w kwocie 50 zł za pobyt dziecka w przedszkolu publicznym zostały uznane za nieważne. Okoliczność ta jest bezsporna. Zmiana ustawy o systemie oświaty , na którą wskazuje Sąd Rejonowy nie może mieć wpływu na powyższą ocenę, nie może mieć bowiem wpływu na zdarzenia zaistniałe przed jej wejściem w życie. Również po dniu 01.09.2010 roku tj. za ostatni okres objęty żądaniem pozwu, nie można mówić o zmianie sytuacji prawnej, bowiem w okresie od 01.09.2010 roku do czerwca 2011 roku nie istniały żadne ważne uchwały Rady Gminy S. ustalające i wprowadzające obowiązek uiszczania dodatkowych opłat ponad dzienny limit obecności dziecka w przedszkolu publicznym. Uchwała taka jak wskazał Sąd Rejonowy pojawiła się dopiero w 2012 roku, nie mogła zatem i nie obejmowała swoim zakresem przedmiotu sporu. Jak wynika z cytowanych przez Sąd I instancji przepisów znowelizowanej ustawy o systemie oświaty organ prowadzący przedszkole publiczne mógł określić opłaty za przedszkola, zarówno przed nowelizacją ustawy z dnia 01.09.2010 roku jak i po tej nowelizacji. Jednak w każdym przypadku jedynym organem władnym określić takie opłaty była Rada Gminy. W całym objętym żądaniem pozwu okresie nie istniała ważna uchwała Rady Gminy w zakresie opłat za pobyt dziecka w przedszkolu ponad limit 5 godzinny. Z art. 14 cyt. ustawy i przed i po nowelizacji z 2010 roku wynikało, iż zapewnienie wychowania przedszkolnego dzieciom w określonym wieku jest zadaniem własnym gminy. Gmina nie jest podmiotem prywatnym a ma charakter publiczny i ma obowiązek podejmowania działań zmierzających do zaspokojenia potrzeb swoich mieszkańców w tym dotyczących wychowania przedszkolnego. Gmina nie jest nastawiona na zysk a działania swoje finansuje ze środków publicznych. Sam ustawodawca uznał, że koszty pobytu dzieci w przedszkolach publicznych nie mogą być przerzucone w całości na rodziców a gmina ma obowiązek w większości je ponosić, skoro ostatecznie wprowadzono limit opłat w kwocie 1 zł za godzinę, co jak wynika z danych przedstawionych przez pozwaną nie pokryje kosztów pobytu dziecka w przedszkolu. Wobec tego rozważania Sądu I instancji również w zakresie w jakim odnosi się on do okresu po dniu 01.09.2010 roku należy uznać za błędne. Tylko i wyłącznie uchwała Rady Gminy mogła określić w jakim zakresie (gmina mogła ustalić wyższy niż minimalny limit wskazany w ustawie) rodzice mają ponosić koszty dodatkowych godzin pobytu dziecka w przedszkolu publicznym i w jakiej wysokości - nie wyższej niż wskazany w ustawie. Rozważania w jakim zakresie świadczenie powódki było ekwiwalentne w sytuacji braku takiej uchwały jest bezcelowe i błędne. Wobec tego, Sąd Okręgowy na podstawie art. 386 § 1 kpc i na mocy art. 405 kc oraz 410 kc zmienił zaskarżony wyrok w całości i zasądził kwotę dochodzoną pozwem wraz z żądanymi odsetkami. Jednocześnie sąd odwoławczy orzekł w przedmiocie kosztów postępowania odwoławczego zasądzając od pozwanej na rzecz powódki kwotę 254,50 zł tytułem kosztów procesu za I instancję oraz kwotę 148 zł za II instancję ( art. 98 kpc w zw. z art. 108 § 1 kpc ), przy czym do w/w kwot wliczono uiszczone przez powódkę opłaty sądowe oraz wynagrodzenie pełnomocnika procesowego w stawkach minimalnych.