III CZP 39/11

Uchwała z dnia 13 lipca 2011 r., III CZP 39/11 
 
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz 
Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Piotra M. przeciwko Wioletcie W. o 
uchylenie obowiązku alimentacyjnego, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na 
posiedzeniu jawnym w dniu 13 lipca 2011 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Rzeszowie postanowieniem z dnia 13 
maja 2011 r.: 
"Czy obowiązek alimentacyjny pomiędzy małżonkami orzeczony w trakcie 
trwania małżeństwa na podstawie art. 27 k.r.o. wygasa na skutek orzeczenia 
rozwodu, czy też ulega jedynie przekształceniu i jest nadal kontynuowany na 
zasadach określonych w art. 60 k.r.o.?" 
podjął uchwałę: 
 
Z chwilą uprawomocnienia się wyroku orzekającego rozwód obowiązek 
małżonków przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny (art. 27 k.r.o.) 
wygasa. 
 
Uzasadnienie 
 
Powód Piotr M. w pozwie skierowanym przeciwko pozwanej Wioletcie M. 
domagał się ustalenia wygaśnięcia – z dniem 2 grudnia 2004 r. – obowiązku 
alimentacyjnego w wysokości po 250 zł miesięcznie, orzeczonego na podstawie art. 
27 k.r.o., ciążącego na nim mocą prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego w 
Rzeszowie z dnia 15 marca 2004 r. Twierdził, że obowiązek alimentacyjny 
względem pozwanej ustał z chwilą uprawomocnienia się wyroku orzekającego 
rozwód małżeństwa stron. 

Pozwana uznała powództwo co do zasady, zarzucając jednak, że ustanie 
obowiązku alimentacyjnego nastąpiło z dniem 14 marca 2009 r., tj. w chwili 
zawarcia przez nią kolejnego związku małżeńskiego. 
Sąd Rejonowy w Łańcucie „uchylił” obowiązek alimentacyjny powoda 
względem pozwanej z dniem wskazanym przez pozwaną i w pozostałej części 
powództwo oddalił. Przyjął, że prawomocne orzeczenie rozwodu nie pozbawia 
mocy wyroku zasądzającego alimenty od jednego z małżonków na rzecz drugiego, 
cel bowiem i społeczne znaczenie małżeństwa wymaga, aby niektóre konsekwencje 
jego zawarcia – w tym obowiązek alimentacyjny między małżonkami – trwały także 
po rozwodzie. W ocenie Sądu pierwszej instancji, dopiero gdyby na skutek rozwodu 
upadła przesłanka dalszego świadczenia alimentów, np. uprawniony zostałby 
uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, ograniczenie czasu trwania 
obowiązku alimentacyjnego byłoby uzasadnione. 
Rozpoznając sprawę na skutek apelacji powoda, Sąd Okręgowy w Rzeszowie 
powziął poważne wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym do 
rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Zgodnie z art. 23 k.r.o., małżonkowie są obowiązani do wspólnego pożycia, do 
wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą 
przez swój związek założyli. Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków oraz 
współdziałania dla dobra rodziny znajduje rozwinięcie w art. 27 k.r.o. – ulokowanym 
w ramach tego samego działu „Prawa i obowiązki małżonków” – z którego wynika, 
że małżonkowie powinni, każdy według swych sił oraz możliwości zarobkowych i 
majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, przy czym 
zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także – w całości lub w części – 
na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym 
gospodarstwie domowym. W doktrynie i orzecznictwie wyjaśniono, że wymieniony 
przepis, a także art. 28 k.r.o., dotyczą zaspokajania potrzeb rodziny przez tego z 
małżonków, który nie spełnia ciążącego na nim obowiązku w tym zakresie. 
Wskazuje się również, że omawiany przepis reguluje obowiązek przyczyniania się 
do zaspokajania potrzeb rodziny jako całości (por. np. uzasadnienie uchwały całej 
Izby Cywilnej i Administracyjnej Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1987 r., III 
CZP 91/86, OSNCP 1988, nr 4, poz. 42). 

Nie ulega wątpliwości, że pomiędzy obowiązkiem ustanowionym w art. 27 
k.r.o. a obowiązkiem alimentacyjnym (art. 128 i nast. oraz art. 60 k.r.o.) istnieje 
podobieństwo, jednak o tożsamości tych obowiązków nie może być mowy; można 
mówić co najwyżej o „alimentacyjnym charakterze” obowiązku przyczyniania się do 
zaspokajania potrzeb rodziny, konstatacja ta nie upoważnia jednak do formułowania 
tezy, że między małżonkami – w czasie trwania małżeństwa – istnieje obowiązek 
alimentacyjny sensu stricto. Alimentacyjny charakter obowiązku ustanowionego w 
art. 27 k.r.o. jest zresztą eksponowany przeważnie na użytek rozwiązań prawa 
procesowego, np. gdy chodzi o ocenę podstaw ustawowego zwolnienia od kosztów 
sądowych (art. 96 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych 
w sprawach cywilnych, jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.; por. np. 
uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 września 1992 r., III CZP 107/92, OSNCP 
1993, nr 5, poz. 73) albo dopuszczalności skargi kasacyjnej (art. 3982 § 2 pkt 1 
k.p.c.; por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 1997 r., I CKN 11/96, nie 
publ. lub postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 1997 r., II CZ 55/97, 
nie publ.). W praktyce sądowej od wielu dziesięcioleci daje się zresztą zauważyć – 
dyktowana względami socjalnymi, językowymi i pragmatycznymi – tendencja do 
traktowania każdego świadczenia polegającego na dostarczaniu środków 
utrzymania jako świadczenia alimentacyjnego (por. orzeczenie Sądu Najwyższego 
z dnia 16 grudnia 1937 r., C.II. 1566/37, „Przegląd Sądowy” 1938, poz. 327). Należy 
w związku z tym przyjąć, że jeżeli sądy zasądzają na podstawie art. 27 k.r.o. 
alimenty na rzecz drugiego małżonka, to posługują się pewnym skrótem. Nie bez 
powodu także Sąd Najwyższy, np. w wyroku z dnia 28 stycznia 1998 r., II CKN 
585/97 (OSP 1999, nr 2, poz. 29), wyraz alimenty, używany w kontekście art. 27 
k.r.o., ujmował w cudzysłów. 
Poszukując – mających znaczenie dla rozstrzygnięcia analizowanego 
zagadnienia prawnego – dystynkcji między obowiązkami wynikającymi z art. 27 
k.r.o. a obowiązkiem alimentacyjnym, należy także podkreślić, że realizacja 
obowiązku alimentacyjnego może polegać – jak się powszechnie przyjmuje – na 
dostarczaniu środków utrzymania i wychowania w formie świadczeń pieniężnych 
lub „w naturze”, a wybór należy do uprawnionego. W przypadku art. 27 k.r.o., ze 
względu na jego kogentywny charakter, o takim wyborze nie może być mowy 
(uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2000 r., III CKN 
1412/00, nie publ.). Różne są także przesłanki ustawowe wypełniania obowiązku 

określonego w art. 27 i 60 k.r.o.; obowiązek alimentacyjny dotyczy byłych 
małżonków (verba legis: „małżonek rozwiedziony”) oraz potrzeb uprawnionego (nie 
rodziny) i zależy od winy oraz istnienia niedostatku, a z punktu widzenia art. 27 
k.r.o. żadna z tych przesłanek nie ma znaczenia, w tym bowiem wypadku podłożem 
obowiązku jest małżeństwo, jego trwanie, funkcjonowanie i potrzeby; obowiązek ten 
powstaje z chwilą zawarcia związku małżeńskiego i trwa do czasu jego ustania – 
rozwiązania lub unieważnienia. 
Charakterystyczne jest, że obowiązek ustanowiony w art. 27 k.r.o. ustaje także 
po orzeczeniu separacji małżonków; orzekając separację, sąd – zgodnie z art. 613 § 
1 k.r.o. – stosuje art. 58 k.r.o., a więc w szczególności rozstrzyga o obowiązku 
ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka, pomijając obowiązki między 
małżonkami. Skoro do obowiązków sądu orzekającego rozwód albo separację 
należy orzeczenie tylko o alimentach na rzecz dziecka, to należy uznać, że 
obowiązek wynikający z art. 27 k.r.o., także obejmujący interesy dziecka, wygasa. 
Trzeba przy tym podkreślić, że zgodnie z dominującym współcześnie 
orzecznictwem także separacja faktyczna może być – i nierzadko bywa – podstawą 
ustalenia ustania obowiązków wymienionych w art. 27 k.r.o. (por. np. wyroki Sądu 
Najwyższego z dnia 28 stycznia 1998 r., II CKN 585/97, i z dnia 26 maja 1999 r., III 
CKN 153/99, nie publ.; odmiennie w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 
1999 r., III CKN 446/98, nie publ.). 
W tym stanie rzeczy należy uznać, że dla głoszonego niekiedy w 
piśmiennictwie poglądu, iż art. 27 k.r.o. stanowi podstawę obowiązku 
alimentacyjnego między małżonkami, nie ma dogmatycznego oparcia. Należy 
zatem przychylić się do uchwał Sądu Najwyższego z dnia 5 października 1982 r., III 
CZP 38/82 (OSNCP 1983, nr 2-3, poz. 31) i z dnia 20 października 2010 r., III CZP 
59/10 (OSNC 2011, nr 5, poz. 52), z których wynika, że obowiązek przewidziany w 
art. 27 k.r.o. wygasa na skutek ustania małżeństwa. Jednocześnie trzeba 
kategorycznie zakwestionować odmienny pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w 
uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 1955 r., I CO 
27/55 (OSN 1956, nr 2, poz. 33), zaopatrzonej w uzasadnienie odległe od 
argumentów jurydycznych, przesycone za to ideologią, wątpliwymi odwołaniami do 
prawa radzieckiego i radzieckiej literatury prawniczej oraz oparte na tezie o 
rzekomym istnieniu „podstaw moralnych małżeństwa socjalistycznego”. 

Tak więc o „kontynuacji” obowiązku wynikającego z art. 27 k.r.o. po 
orzeczeniu rozwodu – na zasadach określonych w art. 60 k.r.o. – nie może być 
mowy. Można co najwyżej mówić o powiązaniach faktycznych oraz o pewnej 
ciągłości w tym znaczeniu, że zawarcie i funkcjonowanie związku małżeńskiego jest 
konieczną przesłanką dochodzenia roszczenia alimentacyjnego przewidzianego w 
art. 60 k.r.o., gdyż – co oczywiste – przewidziany w tym przepisie status 
rozwiedzionego małżonka wymaga uprzedniego pozostawania w związku 
małżeńskim. Prawne źródła tego roszczenia nie mogą być natomiast upatrywane w 
art. 27 k.r.o. (por. także uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 
kwietnia 2006 r., SK 57/04, OTK-A Zb.Urz. 2006, nr 4, poz. 43). 
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.