II CSKP 2043/22

Sąd NajwyższyWarszawa2024-02-22
SNRodzinnepodział majątku wspólnegoWysokanajwyższy
podział majątkumajątek wspólnymajątek osobistyrozwódspółdzielcze własnościowe prawo do lokaluprawo lokatorskiesurogacjaKodeks rodzinny i opiekuńczySąd Najwyższy

Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną dotyczącą podziału majątku wspólnego, potwierdzając, że spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu nabyte w drodze przekształcenia prawa lokatorskiego z majątku osobistego pozostaje majątkiem osobistym, chyba że służyło zaspokajaniu potrzeb rodziny.

Sprawa dotyczyła podziału majątku wspólnego po dwóch rozwodach. Kluczową kwestią było ustalenie, czy spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego, nabyte w trakcie pierwszego małżeństwa przez przekształcenie prawa lokatorskiego pochodzącego z majątku osobistego uczestniczki, wchodziło w skład majątku wspólnego. Sąd Rejonowy i Okręgowy uznały, że prawo to pozostało majątkiem osobistym uczestniczki, stosując zasadę surogacji. Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną, podzielając stanowisko sądów niższych instancji i podkreślając, że zasada surogacji ma zastosowanie, gdy lokal nie służył zaspokajaniu potrzeb rodziny.

Sąd Najwyższy rozpoznał skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego w Rybniku, które oddaliło apelację wnioskodawcy w sprawie o podział majątku wspólnego. Spór dotyczył przede wszystkim kwalifikacji spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego położonego w S. Prawo to zostało nabyte przez uczestniczkę postępowania (D.S.) w drodze przekształcenia prawa lokatorskiego, które posiadała jeszcze przed zawarciem pierwszego związku małżeńskiego z wnioskodawcą (K.S.). Przekształcenie nastąpiło w trakcie trwania pierwszego małżeństwa, a środki na wkład budowlany pochodziły z darowizny od ojca uczestniczki. Sąd pierwszej instancji oddalił wniosek o podział majątku wspólnego po pierwszym małżeństwie, uznając lokal za majątek osobisty uczestniczki na podstawie zasady surogacji (art. 33 pkt 3 k.r.o. w ówczesnym brzmieniu). Sąd Okręgowy zaaprobował to stanowisko, podkreślając, że wnioskodawca nigdy nie był członkiem spółdzielni i zrzekł się praw do lokalu. Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną, uznając, że powołane przez skarżącego uchwały Sądu Najwyższego (III CZP 41/85, III CZP 1/74) nie mają zastosowania, gdyż dotyczyły sytuacji, gdy lokale służyły zaspokajaniu potrzeb rodziny. W niniejszej sprawie Sąd Najwyższy, związany ustaleniami faktycznymi, stwierdził brak przeznaczenia lokalu na cele rodzinne w dacie przekształcenia, co uzasadniało zastosowanie zasady surogacji i zaliczenie lokalu do majątku osobistego uczestniczki. Sąd Najwyższy oddalił również zarzuty dotyczące naruszenia przepisów proceduralnych i rozstrzygnięcia o kosztach.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (3)

Odpowiedź sądu

Tak, jeśli prawo to służyło zaspokajaniu potrzeb rodziny. W przeciwnym razie, stosuje się zasadę surogacji i prawo to pozostaje majątkiem osobistym małżonka, który je nabył.

Uzasadnienie

Sąd Najwyższy rozróżnił sytuacje, w których spółdzielcze prawo do lokalu nabyte w trakcie małżeństwa wchodzi do majątku wspólnego (gdy służy rodzinie, co uzasadnia przełamanie zasady surogacji ze względu na dobro rodziny) od sytuacji, gdy pozostaje majątkiem osobistym (gdy nie służyło rodzinie, a jedynie zastąpiło składnik majątku osobistego). W tej sprawie, przy braku ustaleń o rodzinnym przeznaczeniu lokalu w dacie przekształcenia, zastosowano zasadę surogacji.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

oddalenie skargi kasacyjnej

Strona wygrywająca

D. S.

Strony

NazwaTypRola
K. S.osoba_fizycznawnioskodawca
D. S.osoba_fizycznauczestniczka
Skarb Państwa-Sąd Okręgowy w Rybnikuorgan_państwowyinna
adwokat M. K.inneinna

Przepisy (13)

Główne

k.r.o. art. 33 § pkt 3

Kodeks rodzinny i opiekuńczy

Zasada surogacji, zgodnie z którą do majątku osobistego małżonka wchodzą składniki nabyte w zamian za przedmioty stanowiące jego majątek osobisty. W brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją z 17 czerwca 2004 r.

k.r.o. art. 33 § pkt 10

Kodeks rodzinny i opiekuńczy

Obecne brzmienie przepisu dotyczące surogacji, które zostało przywołane w kontekście zarzutów kasacyjnych.

k.p.c. art. 398(14)

Kodeks postępowania cywilnego

k.p.c. art. 13 § § 2

Kodeks postępowania cywilnego

Pomocnicze

k.r.o. art. 33 § pkt 1

Kodeks rodzinny i opiekuńczy

Wnioskodawca zarzucił naruszenie art. 33 pkt 1 w zw. z art. 33 pkt 10 k.r.o., twierdząc, że spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu powinno wejść w skład majątku wspólnego.

k.c. art. 1037 § § 2

Kodeks cywilny

Zarzut naruszenia art. 1037 § 2 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o. i art. 225 § 5 pr.spółdz. opierał się na błędnym założeniu, że skarżący dysponował prawem do lokalu.

k.c. art. 5

Kodeks cywilny

Zarzut naruszenia art. 5 k.c. przez jego niezastosowanie przez Sąd pierwszej instancji, który został omówiony przez Sąd Okręgowy.

k.p.c. art. 387 § § 2(1)

Kodeks postępowania cywilnego

Zarzut naruszenia art. 387 § 2(1) k.p.c. dotyczący wadliwości uzasadnienia sądu drugiej instancji.

k.p.c. art. 398(13) § § 2

Kodeks postępowania cywilnego

Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi sądu drugiej instancji.

pr.spółdz. art. 225 § § 5

Ustawa Prawo spółdzielcze

Przywołany w kontekście zarzutu dotyczącego formy oświadczenia o zrzeczeniu się praw do lokalu.

u.k.s.c. art. 100

Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

Zarzut naruszenia art. 100 u.k.s.c. dotyczący rozstrzygnięcia o kosztach sądowych, który nie podlegał rozpoznaniu przez Sąd Najwyższy.

ustawa z 17 lutego 1961 r.

Ustawa z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach

ustawa z 17 czerwca 2004 r.

Ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw

Argumenty

Skuteczne argumenty

Spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu nabyte w drodze przekształcenia prawa lokatorskiego, które było majątkiem osobistym jednego z małżonków, pozostaje majątkiem osobistym, jeśli lokal nie służył zaspokajaniu potrzeb rodziny. Oświadczenie jednego z małżonków o braku praw do lokalu, złożone w formie pisemnej, nie jest zrzeczeniem się praw, jeśli małżonkowi te prawa nie przysługiwały. Uzasadnienie sądu drugiej instancji było wystarczające do przeprowadzenia kontroli kasacyjnej, mimo że nie odniosło się do wszystkich zarzutów apelacji.

Odrzucone argumenty

Spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu nabyte w trakcie małżeństwa w drodze przekształcenia prawa lokatorskiego powinno wejść w skład majątku wspólnego, nawet jeśli prawo lokatorskie było majątkiem osobistym, ze względu na dobro rodziny (przywołanie uchwał III CZP 41/85 i III CZP 1/74). Oświadczenie z 1986 r. o braku praw do lokalu było nieskuteczne jako zrzeczenie się praw, gdyż nie zostało złożone w formie aktu notarialnego. Uzasadnienie Sądu Okręgowego było wadliwe z powodu braku odniesienia się do wszystkich zarzutów apelacji, w tym zarzutu naruszenia art. 5 k.c.

Godne uwagi sformułowania

„w obu przywołanych judykatach zastrzeżono, że wyrażone w nich stanowisko o wyłączeniu obowiązywania zasady surogacji dotyczy wyłącznie praw spółdzielczych do lokali mieszkalnych, które służą zaspokajaniu potrzeb rodziny.” „O ile bowiem spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego niesłużącego zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych rodziny powstało na skutek przekształcenia spółdzielczego prawa lokatorskiego będącego składnikiem majątku odrębnego jednego z małżonków to – na skutek obowiązywania zasady surogacji – przyjąć należało, że również spółdzielcze prawo własnościowe wchodzi w skład majątku osobistego tego małżonka” „nie można było traktować jako zrzeczenia się praw do tego lokalu (zgodnie z zasadą nemo plus iuris in alium transferre potest, quam ipse habet)”

Skład orzekający

Małgorzata Manowska

przewodniczący

Marcin Krajewski

członek

Ewa Stefańska

sprawozdawca

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Ustalenie, kiedy spółdzielcze prawo do lokalu nabyte w trakcie małżeństwa wchodzi do majątku wspólnego, a kiedy pozostaje majątkiem osobistym, w zależności od jego przeznaczenia na zaspokojenie potrzeb rodziny."

Ograniczenia: Orzeczenie opiera się na konkretnych ustaleniach faktycznych dotyczących braku rodzinnego przeznaczenia lokalu w dacie przekształcenia. Interpretacja zasady surogacji w kontekście spółdzielczych praw do lokali.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa dotyczy powszechnego problemu podziału majątku i kwalifikacji praw do lokali mieszkalnych, a Sąd Najwyższy wyjaśnia subtelne różnice w stosowaniu zasady surogacji w zależności od przeznaczenia lokalu.

Czy mieszkanie nabyte w trakcie małżeństwa zawsze jest wspólne? Sąd Najwyższy wyjaśnia kluczową różnicę.

Dane finansowe

wynagrodzenie za pomoc prawną z urzędu: 8100 PLN

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
SN
II CSKP 2043/22
POSTANOWIENIE
22 lutego 2024 r.
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
Pierwszy Prezes SN Małgorzata Manowska (przewodniczący)
‎
SSN Marcin Krajewski
‎
SSN Ewa Stefańska (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 22 lutego 2024 r. w Warszawie
‎
skargi kasacyjnej K. S.
‎
od postanowienia Sądu Okręgowego w Rybniku
‎
z 9 kwietnia 2021 r., II Ca 354/20,
‎
w sprawie z wniosku K. S.
‎
z udziałem D. S.
‎
o podział majątku wspólnego,
1. oddala skargę kasacyjną,
2. przyznaje od Skarbu Państwa-Sądu Okręgowego w Rybniku na rzecz adwokat M. K.  8100 złotych (w tym podatek od towarów i usług) wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną wnioskodawcy z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.
[SOP]
UZASADNIENIE
Postanowieniem z 11 września 2020 r. Sąd Rejonowy w Rybniku: w punkcie pierwszym oddalił wniosek o podział majątku wspólnego D.S. i K.S.,
których wspólność ustawowa małżeńska ustała na mocy prawomocnego wyroku rozwodowego Sądu Rejonowego w Rybniku
z 4 września 1984 r.;
‎
w punkcie drugim ustalił, że w skład majątku wspólnego D.S. i K.S., których wspólność ustawowa małżeńska ustała na mocy prawomocnego wyroku rozwodowego Sądu Okręgowego w Gliwicach Ośrodka Zamiejscowego
‎
w Rybniku z 17 października 2005 r., wchodzą opisane w tym orzeczeniu ruchomości i wierzytelności; w punkcie trzecim oddalił wniosek K.S.
‎
o rozliczenie nakładów poczynionych z jego majątku osobistego na majątek osobisty D.S.; w punkcie czwartym dokonał podziału majątku wspólnego wnioskodawcy i uczestniczki w ten sposób, że przyznał na wyłączną własność każdego z nich poszczególne składniki majątkowe; w punkcie piątym zasądził dopłatę od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że 21 stycznia
1978 r. K.S.
‎
i D.S. zawarli związek małżeński po raz pierwszy. Jeszcze przed jego zawarciem uczestniczka postępowania, na podstawie przydziału z 27 czerwca
‎
1974 r., nabyła lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego położonego w S. przy ul. […] (poprzednio ul. […]), będąc członkiem P. w G. Natomiast
‎
31 marca 1980 r., już w trakcie trwania związku małżeńskiego z wnioskodawcą, przysługujące uczestniczce lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego zostało przekształcone w spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego,
‎
w trybie przewidzianym przez obowiązującą wówczas ustawę z 17 lutego 1961 r.
‎
o spółdzielniach i ich związkach. Środki pieniężne niezbędne do przeprowadzenia tego przekształcenia pochodziły z darowizny dokonanej na rzecz uczestniczki postępowania przez jej ojca.
Pierwszy związek małżeński zawarty między wnioskodawcą a uczestniczką postępowania został rozwiązany przez rozwód na mocy wyroku Sądu Rejonowego w Rybniku z 4 września 1984 r.
W 1986 r. D.S. zamieniła spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego w S. przy ul. […] na lokal mieszkalny położony przy ulicy […] w R. W związku z zamianą mieszkań D.S. została 4 kwietnia 1986 r wykreślona z rejestru członków P. w G. Czynność ta nie odnosiła się do wnioskodawcy, gdyż ten nigdy nie był wpisany do rejestru członków Spółdzielni. Poza tym, w piśmie z 6 marca 1986 r. wnioskodawca jednoznacznie oświadczył, że nie rości sobie żadnych praw do mieszkania położonego w S. przy ul. […] oraz wkładu budowlanego.
Do ponownego zawarcia związku małżeńskiego przez K.S. i D.S. doszło 31 grudnia 1997 r. Po ślubie zamieszkali oni w lokalu położonym w R. przy ulicy […], należącym do zasobów […] Spółdzielni Mieszkaniowej w R., do którego prawo lokatorskie (później przekształcone w spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego) przysługiwało wnioskodawcy. Lokal ten został zbyty przez wnioskodawcę 22 czerwca 2001 r. za kwotę 38 000 zł. Po jego sprzedaży małżonkowie zamieszkali w lokalu mieszkalnym uczestniczki postępowania położonym w R. przy ul. […] do czasu ustania ich związku małżeńskiego, co nastąpiło na mocy wyroku rozwodowego z 17 października 2005 r. wydanego przez Sąd Okręgowy w Gliwicach Ośrodek Zamiejscowy w Rybniku
.
W lokalu tym wykonane zostały prace remontowe o wartości 33 700 zł, które zostały sfinansowane przez wnioskodawcę ze środków uzyskanych ze sprzedaży mieszkania położonego w R. przy ul. […] oraz przez uczestniczkę ze środków otrzymanych za zamianę mieszkania położonego w S. przy ul. […] na mieszkanie w R. Przed wystąpieniem z przedmiotowym wnioskiem wnioskodawca i uczestniczka nie przeprowadzili podziału majątku wspólnego zarówno po pierwszym, jak i po drugim rozwodzie.
W ocenie Sądu pierwszej instancji żądanie wnioskodawcy podziału majątku wspólnego po ustaniu pierwszego małżeństwa stron było nieuzasadnione, albowiem lokal mieszkalny położony przy ul. […] w S. uczestniczka D.S. nabyła jeszcze przed zawarciem związku małżeńskiego z K.S., do jej majątku osobistego. Przy tym koszty przekształcenia lokatorskiego prawa do lokalu w prawo własnościowe w trakcie trwania małżeństwa zostały pokryte przez ojca uczestniczki i zgodnie z art. 33 pkt 10 k.r.o. (wcześniej: art. 33 pkt 3 k.r.o.) zadziałała tu zasada surogacji, a więc prawo to przysługiwało wyłącznie D.S.
Rozpoznając zaś wniosek o podział majątku wspólnego po ustaniu drugiego małżeństwa stron, Sąd Rejonowy ustalił, że w jego skład wchodziły opisane w postanowieniu działowym ruchomości i wierzytelności oraz dokonał podziału majątku wspólnego wnioskodawcy i uczestniczki w ten sposób, że przyznał na wyłączną własność każdego z nich poszczególne składniki majątkowe. Sąd pierwszej instancji oddalił wniosek K.S. o rozliczenie nakładów poczynionych z jego majątku osobistego na majątek osobisty D.S. przez zasadzenie na jego rzecz kwoty 33 700 zł, odpowiadającej kosztowi prac remontowych wykonanych w lokalu mieszkalnym uczestniczki położonym w R. przy ul. […]. Wyjaśnił, że wnioskodawca dochodził zwrotu nakładów poczynionych wyłącznie ze swojego majątku osobistego na przedmiot majątkowy będący majątkiem osobistym uczestniczki. Tymczasem takie rozliczenie nie jest przewidziane w art. 45 § 1 k.r.o.
Postanowieniem z 9 kwietnia 2021 r. Sąd Okręgowy w Rybniku oddalił apelację wnioskodawcy wniesioną od postanowienia Sądu pierwszej instancji.
Sąd odwoławczy zaaprobował w całości ustalenia faktyczne i stanowisko prawne Sądu Rejonowego. Za prawidłowe uznał m.in. stanowisko, że w skład majątku wspólnego pozostałego po ustaniu pierwszego małżeństwa wnioskodawcy i uczestniczki postępowania nie wchodziło spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego położonego w S. przy ul. […]. Wprawdzie prawo to powstało w trakcie trwania pierwszego małżeństwa stron, w którym obowiązywał ustrój wspólności majątkowej małżeńskiej, to jednak uzyskanie go było bezpośrednim następstwem przekształcenia prawa lokatorskiego pozyskanego przez uczestniczkę jeszcze przed zawarciem związku małżeńskiego i wchodzącego w skład jej majątku osobistego. Zatem o kwalifikacji majątkowej spółdzielczego własnościowego prawa do spornego lokalu mieszkalnego przesądza zasada surogacji, wynikająca z art. 33 pkt 3 k.r.o. w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją wprowadzoną ustawą z 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw. Zasada ta zakłada, że do majątku osobistego małżonka pozostającego we wspólności majątkowej małżeńskiej wchodzą także składniki majątkowe nabyte w trakcie trwania związku małżeńskiego w zamian za przedmioty stanowiące majątek osobisty tego małżonkach.
W realiach rozpoznawanej sprawy – zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym przez Sąd Okręgowy – obowiązywanie zasady surogacji upoważniało do wniosku, że skoro substratem dla powstania spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego położonego w S. przy ul. […] było prawo lokatorskie uzyskane przez uczestniczkę przed zawarciem związku małżeńskiego i zaliczane do komponentów jej majątku osobistego, to konsekwentnie należało przyjąć, że również spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu stanowi składnik majątku osobistego uczestniczki postępowania. Ponadto Sąd drugiej instancji stwierdził, że o braku przysługiwania wnioskodawcy jakiekolwiek tytułu prawnego do lokalu znajdującego się w S. przy ul. […] przesądza okoliczność, iż ten nigdy nie był członkiem Spółdzielni Mieszkaniowej […] w G., tj. spółdzielni, w zasobach której znajdował się sporny lokal. Tymczasem przekształcenie prawa lokatorskiego w spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego następuje wyłącznie na wniosek i na rzecz członka spółdzielni. Status taki – co potwierdzono w ramach postępowania dowodowego – przysługiwał wyłącznie uczestniczce postępowania i to wobec niej spółdzielnia mieszkaniowa składała wszystkie oświadczenia niezbędne dla skutecznego przeprowadzenia procedury przekształceniowej. Ona również dokonała spłaty wkładu budowlanego wykorzystując na ten cel środki pieniężne przekazane jej od ojca w ramach darowizny. Ten stan rzecz potwierdził również wnioskodawca, oświadczając w piśmie z 6 marca 1986 r., że nie rości sobie żadnych praw do lokalu mieszkalnego położonego w S. przy ul. […]. Jednocześnie dalsze czynności podejmowane przez uczestniczkę w odniesieniu do tego lokalu wskazują, że spółdzielcze własnościowe prawo stanowiło komponent jej majątku osobistego. To uczestniczka postępowania samodzielnie składała oświadczenie
‎
o zamianie tego lokalu na lokal mieszkalny położony w R. przy ul. […] (umowa zamiany z 4 kwietnia 1986 r.). Jedynie ona została również przyjęta
‎
w poczet członków […] Spółdzielni Mieszkaniowej w R., w zasobach której znajdował się lokal mieszkalny przy ul. […]. Wnioskodawca zaś nigdy nie był traktowany jako współwłaściciel spornego lokalu mieszkalnego
‎
i równocześnie on sam – co potwierdza oświadczenie z 6 marca 1986 r. – nie traktował siebie jako osobę dysponującą jakimikolwiek prawami do tego lokalu.
Sąd drugiej instancji podkreślił również, że bezzasadne były twierdzenia wnioskodawcy, iż uiszczenie wkładu mieszkaniowego przy przekształceniu spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego położonego w S. przy ul. […] w spółdzielcze własnościowe prawo do tego lokalu, nastąpiło z wykorzystaniem środków pieniężnych pochodzących z majątku wspólnego. Taki pogląd nie znajdował oparcia w ustaleniach faktycznych poczynionych w sprawie. Wnioskodawca w toku postępowania nie przedstawił bowiem żadnych dowodów pozwalających na wyprowadzenie takiego wniosku.
Wnioskodawca wniósł skargę kasacyjną, w której zaskarżył postanowienie Sądu Okręgowego w całości oraz domagał się uchylenia tego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania. Skarżący zarzucił naruszenie: art. 33 pkt 1 w zw. z art. 33 pkt 10 k.r.o.; art. 1037
‎
§ 2 k.c. z zw. z art. 46 k.r.o. oraz art. 223 § 5 pr. spółdz.; art. 387 § 2
1
pkt 2 k.p.c.; art. 100 § 1 u.k.s.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Poprzez podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 33 pkt 1 w zw. z art. 33 pkt 10 k.r.o. wnioskodawca dąży do wykazania, że błędne jest prezentowane w sprawie stanowisko Sądów
meriti
, iż spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego położonego w S. przy ul. […] stanowiło składnik majątku osobistego uczestniczki postępowania. Podtrzymując prezentowane dotychczas w toku postępowania stanowisko, konsekwentnie twierdzi on, że wobec tego prawa nie miała zastosowania zasada surogacji. Tym samym prawo to wchodziło w skład majątku wspólnego i powinno podlegać rozliczeniu w ramach prowadzonego postępowania o podział majątku wspólnego. Powstało ono bowiem w trakcie trwania pierwszego związku małżeńskiego zawartego przez wnioskodawcę z uczestniczką postępowania i lokal ten służył zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych rodziny, jaką z nią tworzył. Na potwierdzenie prezentowanego stanowiska, w ramach zarzutu naruszenia art. 33 pkt 1 w zw. z art. 33 pkt 10 k.r.o., skarżący powołał się na dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego, z którego – w jego ocenie – ma wynikać, że zasada surogacji majątku osobistego małżonka nie ma zastosowania do spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego, które powstało na skutek przekształcenia prawa lokatorskiego w czasie trwania związku małżeńskiego z ustrojem wspólności majątkowej. W uchwale Sądu Najwyższego z 14 sierpnia 1985 r., III CZP 41/85 (OSNC 1986, nr 6, poz. 92), stwierdzono bowiem, że własnościowe prawo do lokalu uzyskane w trybie przekształcenia należącego do jednego z małżonków lokatorskiego prawa do lokalu w czasie trwania wspólności majątkowej w drodze przydziału uwzględniającego potrzeby rodziny, stanowi przedmiot majątku wspólnego małżonków także wówczas, gdy wkład budowlany wniesiony przezeń – w czasie trwania małżeństwa – do spółdzielni, pochodzi w całości z majątku odrębnego tego małżonka. Zbieżne stanowisko wyrażono również w uchwale całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 30 listopada 1974 r., III CZP 1/74 (OSNC 1975, nr 3, poz. 37) przez wskazanie, że wzgląd na dobro rodziny uprawnia do przyjęcia stanowiska, iż spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego powstałe w czasie trwania związku małżeńskiego, w którym panuje ustrój wspólności majątkowej, stanowi składnik majątku wspólnego, chociażby powstało ono w wyniku przekształcenia prawa lokatorskiego stanowiącego składnik majątku osobistego jednego z małżonków.
Powołane orzeczenia – wbrew odmiennej sugestii wyrażonej przez skarżącego – nie są jednak adekwatne do stanu faktycznego ustalonego w niniejszej sprawie przez Sąd Okręgowy, a tym samym wyrażone w nich tezy i argumenty na ich poparcie nie mogą znajdować przełożenia na ocenę prawidłowości rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym postanowieniu. Otóż
‎
w obu przywołanych judykatach zastrzeżono, że wyrażone w nich stanowisko
‎
o wyłączeniu obowiązywania zasady surogacji dotyczy wyłącznie praw spółdzielczych do lokali mieszkalnych, które służą zaspokajaniu potrzeb rodziny. Podnosi się w nich, że o przełamaniu zasady surogacji przemawia nadrzędna wartość, jaką jest dobro rodziny, zaś emanacją dążenia do realizacji tej wartości jest wyrażana w tych orzeczeniach aprobata dla tworzenia odpowiedniego substratu majątkowego służącego zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych rodziny poprzez przesądzenie o włączaniu do majątku wspólnego małżonków spółdzielczych praw do lokali mieszkalnych, gdy te powstały w trakcie trwania związku małżeńskiego.
Jednak w ramach ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd drugiej instancji, którymi Sąd Najwyższy jest związany przy rozpoznaniu niniejszej skargi kasacyjnej (art. 398
13
§ 2
in fine
k.p.c.), nie stwierdzono, aby sporny lokal mieszkalny był wykorzystywany na cele rodzinne w dacie, w której nastąpiło przekształcenie prawa lokatorskiego na spółdzielcze własnościowe prawo do tego lokalu. Odmienne twierdzenia skarżącego w tym względzie, stanowią przejaw niedopuszczalnej kreacji własnych ustaleń faktycznych w postępowaniu kasacyjnym. Mając powyższe na względzie, stwierdzić należy, że w świetle ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie trafnie przyjęto w zaskarżonym postanowieniu, iż dla ustalenia przynależności do majątków małżonków spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego, niemającego jednak rodzinnego przeznaczenia, trzeba zastosować ogólne reguły Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczące zaliczania poszczególnych składników majątkowych do majątku wspólnego i majątków osobistych małżonków, w tym również uwzględnić implikacje wynikające z obowiązywania zasady surogacji (art. 33 pkt 3 k.r.o. w brzmieniu obowiązującym w dacie przekształcenia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu znajdującego się w S. przy ul. […]; obecnie art. 33 pkt 10 k.r.o.). Jeżeli bowiem spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego niesłużącego zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych rodziny powstało na skutek przekształcenia spółdzielczego prawa lokatorskiego będącego składnikiem majątku odrębnego jednego z małżonków to – na skutek obowiązywania zasady surogacji – przyjąć należało, że również spółdzielcze prawo własnościowe wchodzi w skład majątku osobistego tego małżonka (zob. postanowienie SN z 20 czerwca 2008 r., IV CSK 60/08). Zatem zarzut naruszenia art. 33 pkt 1 w zw. z art. 33 pkt 10 k.r.o. nie zasługiwał na uwzględnienie.
Za chybiony należało również uznać zarzut naruszenia art. 1037 § 2 k.c.
‎
w zw. z art. 46 k.r.o. i art. 225 § 5 pr.spółdz. Przedmiotowy zarzut opiera się bowiem na błędnym założeniu, że skarżący wraz z uczestniczką dysponował spółdzielczym własnościowym prawem do spornego lokalu. Na bazie tego błędnego założenia bezzasadnie dokonuje on interpretacji swojego oświadczenia
‎
z 6 marca 1986 r., twierdząc, że wyrażone w nim zrzeczenie się praw do spornego lokalu nie mogło być skuteczne, gdyż nie zostało złożone w formie aktu notarialnego (art. 223 § 5 pr.spółdz.). Tymczasem, skoro skarżącemu nie przysługiwały żadne prawa do lokalu mieszkalnego położonego w S. przy
‎
ul. […], tym samym złożonego przez niego oświadczenia z 6 marca 1986 r. nie można było traktować jako zrzeczenia się praw do tego lokalu (zgodnie z zasadą
nemo plus iuris in alium transferre potest, quam ipse habet
). Również Sąd Okręgowy nie traktował powołanego oświadczenia jako zrzeczenia się przez skarżącego praw do lokalu. Odwołując się do tego oświadczenia, Sąd drugiej instancji jedynie podkreślił, że wnioskodawca nie traktował siebie jako osoby posiadającej prawa do lokalu i w związku z tym nie kierował żadnych roszczeń wobec uczestniczki, które były z nim związane. O zaliczeniu lokalu mieszkalnego położonego w S. przy ul. […] do majątku osobistego uczestniczki postępowania – na co trafnie wskazał Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia – przesądzało obowiązywanie zasady surogacji (art. 33 pkt 3 k.r.o. w brzmieniu właściwym na moment przekształcenia prawa lokatorskiego w spółdzielcze prawo własnościowe), a nie oświadczenia składane przez wnioskodawcę.
Pozbawione racji było powoływanie się przez skarżącego na naruszenie art. 387 § 2
1
k.p.c. W ramach tego zarzutu wskazuje on, że w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia nie odniesiono się do wszystkich zarzutów apelacji wnioskodawcy, w tym pominięto analizę zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 5 k.c. przez jego niezastosowanie (zarzut nr 4 apelacji wnioskodawcy). Odnosząc się do tak postanowionego zarzutu naruszenia przepisów postępowania (art. 398
3
§ 1 pkt 2 k.p.c.), w kolejności wskazać należy, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego zaznacza się, iż powoływanie się na zarzut naruszenia art. 387 § 2
1
k.p.c. jedynie wyjątkowo może stanowić usprawiedliwioną podstawę kasacyjną, gdy na skutek wadliwości przy przedstawianiu przez sąd drugiej instancji opisu stanu faktycznego i motywów swojego rozstrzygnięcia, w tym odniesienia się do poszczególnych zarzutów apelacji, nie jest możliwe przeprowadzenie kontroli kasacyjnej zaskarżonego orzeczenia (zob. wyroki SN: z 7 lutego 2024 r., II CSKP 1231/22; z 29 września 2022 r., II CSKP 147/22; z 25 lutego 2022 r., II CSKP 149/22; z 26 stycznia 2022 r., I USKP 76/21, OSNP 2022, nr 12, poz. 125; z 24 czerwca 2021 r., II CSKP 88/21, OSNC-ZD 2022, nr 2, poz. 29). Zarazem na tle art. 387 § 2
1
k.p.c. w judykaturze Sądu Najwyższego zastrzega się, że wyznaczane przez ten przepis wymagania konstrukcyjne dla uzasadnień sporządzanych przez sądy drugiej instancji implikują w sobie konieczność przedstawienia oceny poszczególnych zarzutów apelacji, co ma polegać nie tylko na wyartykułowaniu przez sąd drugiej instancji swojej oceny w odniesieniu do każdego z zarzutów podniesionych w apelacji, ale także jej odpowiedniego omówienia w ramach sporządzonego uzasadnienia. Sąd drugiej instancji jest bowiem sądem merytorycznym i ma obowiązek rozważenia wszelkich zarzutów i wniosków apelacji, zaś argumentacja – stanowiąca odzwierciedlenie przyjmowanego przez niego stanowiska w przedmiocie zarzutów zgłoszonych w apelacji – powinna znaleźć swoje jednoznaczne odzwierciedlenie w treści uzasadnienia (zob. wyroki SN: z 25 lutego 2022 r., II CSKP 149/22 z 7 grudnia 2022 r., III PSKP 8/22; z 16 grudnia 2022 r., II CSKP 625/22; z 5 października 2018 r., I CSK 608/17).
Analiza uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wskazuje, że nie zawiera ono braków konstrukcyjnych, które uniemożliwiałyby skuteczne przeprowadzenie przez Sąd Najwyższy oceny zaskarżonego postanowienia punktu widzenia zarzutów kasacyjnych wyartykułowanych przez skarżącego wnioskodawcę (art. 387 § 2
1
k.p.c.). Wywód Sądu drugiej instancji jest klarowny i pozwala na jednoznaczne określenie ustaleń faktycznych i procesu subsumpcji zastosowanego dla potrzeb rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Sąd Okręgowy w związku z rozpoznawaną apelacją wnioskodawcy odniósł się do merytorycznie do ustaleń faktycznych i ocen prawnych zastosowanych przez Sąd Rejonowy, wskazując jednoznacznie, że je aprobuje i przyjmuje za własne. Zarazem z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd Okręgowy rozważył wszystkie zarzuty apelacji,
‎
w tym również przedstawił szczegółową analizę zarzutu naruszenia art. 5 k.c. poprzez jego niezastosowanie w sprawie (s. 9 uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego).
Poza kontrolą kasacyjną należy natomiast pozostawić zarzut naruszenia art. 100 u.k.s.c. Badając zasadność skargi kasacyjnej, Sąd Najwyższy nie może bowiem rozpoznawać zarzutów dotyczących rozstrzygnięcia o kosztach sądowych zawartych w orzeczeniu sądu drugiej instancji, od którego wniesiono skargę kasacyjną; ich ewentualna weryfikacja jest dopuszczalna, gdy skarga kasacyjna wniesiona od takiego orzeczenia podlega uwzględnieniu w całości lub w części (zob. uchwałę SN z 25 lipca 2023 r., III CZP 154/22, OSNC 2024, nr 2, poz. 14; wyrok SN z 6 marca 2019 r., I CSK 125/18 oraz postanowienia SN: z 30 kwietnia 2021 r., II CSK 346/20, z 14 września 2022 r., I CSK 1896/22 i z 9 marca 2023 r., I CSK 2023/22). Analiza zarzutów skargi kasacyjnej nie wskazuje na zasadność wniesionego środka zaskarżenia. W konsekwencji również zarzut dotyczący przyjętego przez Sąd Okręgowy sposobu rozstrzygnięcia o kosztach sądowych nie może stanowić przedmiotu rozpoznania przez Sąd Najwyższy.
Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 398
14
w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.
Marcin Krajewski               Małgorzata Manowska               Ewa Stefańska
(M.M.)
[ł.n]

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI