Lexedit
Wróć do analizy orzeczeniaŹródło (SAOS)
Pełny tekst orzeczenia

II CA 2668/24

Oryginalna, niezmieniona treść orzeczenia. Jeżeli chcesz przeczytać analizę (zagadnienia prawne, podstawa prawna, argumentacja, rozstrzygnięcie), wróć do strony orzeczenia.

Sygnatura akt II Ca 2668/24
POSTANOWIENIE
Dnia 5 lutego 2026 roku
Sąd Okręgowy w Krakowie II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:
Przewodniczący: SSO Katarzyna Serafin-Tabor
Protokolant:Monika Pilichowska-Miodek
po rozpoznaniu w dniu 5 lutego 2026 roku w Krakowie
na rozprawie
sprawy z wniosku Gminy Miejskiej M.
przy udziale B. H., U. W., B. N., S. X., M. M., C. L. (2), W. J., H. G. (2), H. H., R. H., X. N., H. I., P. X. (2), M. P., M. L., G. G. (2), E. X., P. R., H. G. (1), G. G. (1), P. X. (3), U. H., Z. W., P. N., C. X., K. Z. (1), P. L., P. J. (1), Z. G., P. G. (2), P. X. (1), Z. H., D. H., S. N., Z. C., M. K., Z. L., B. L., W. G., P. G. (1), Z. X., P.
o stwierdzenie nabycia spadku po C. P. (1)
na skutek apelacji wnioskodawcy od postanowień częściowych Sądu Rejonowego dla Krakowa – Śródmieścia w Krakowie z dni 18 lipca 2024 r. oraz 26 września 2024 r., sygnatura akt I Ns 72/24/S
postanawia:
1. uchylić postanowienie z dnia 26 września 2024 r. w zakresie punktu 2. (drugiego) i umorzyć postępowanie w przedmiocie wniosku uczestnika Z. L. o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia pod wpływem błędu w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku z ustawy po C. P. (1);
2. uchylić postanowienie z dnia 26 września 2024 r. w zakresie punktu 1. (pierwszego) oraz postanowienie z dnia 18 lipca 2024 r. w zakresie punktu 2. (drugiego), i w tej części sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu dla Krakowa – Śródmieścia w Krakowie;
3. zmienić postanowienie z dnia 18 lipca 2024 r. w punkcie 3. (trzecim) w ten sposób, że wniosek M. M. o zatwierdzenie uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia pod wpływem błędu w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po spadkodawczyni C. P. (1) oddalić;
4. w pozostałej części apelację od postanowienia z dnia 18 lipca 2024 r. oddalić.
SSO Katarzyna Serafin-Tabor
Sygn. akt II Ca 2668/24
UZASADNIENIE
postanowienia Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 5 lutego 2026 roku
Uczestnik Z. L. pismem z dnia 28 października 2021 roku wniósł o przywrócenie terminu do złożenia oświadczenia oraz odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku po C. P. (1). W uzasadnieniu podał, że spadkodawczyni jest dla niego osobą obcą. Nie interesował się procesem, gdyż nie wiedział, jakie konsekwencje mogą go dotknąć wskutek nieodrzucenia spadku.
Wniosek uczestnika Z. L. został zwrócony zarządzeniem Przewodniczącego w Sądzie Rejonowym dla Krakowa – Podgórza w Krakowie z dnia 21 stycznia 2022 r., sygn. akt I Ns (...)P. Uczestnik wywiódł od tego rozstrzygnięcia zażalenie, które zostało oddalone postanowieniem Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 8 czerwca 2022 r., sygn. akt II Cz 403/22.
Uczestniczka X. J. (1) pismem z dnia 24 lutego 2022 r. wniosła o przyjęcie oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po C. P. (1) i o przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu spadku po C. P. (1). W uzasadnieniu wskazała, że jest osobą starszą, schorowaną, ma problemy z pamięcią i nie zawsze jest świadoma daty, oraz że nie ma wiedzy o spadkodawcach ani innych uczestnikach postępowania.
Uczestniczka X. J. (1) zmarła 30 czerwca 2022 r..
Uczestnik B. H. pismem z dnia 19 maja 2022 r. wniósł o przyjęcie i zatwierdzenie przez Sąd oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po C. P. (1) oraz o przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu spadku po C. P. (1). W uzasadnieniu wskazał, że nie znał spadkodawczyni, nie przypuszczał, że może być z nią spokrewniony, oraz uznał, że doręczenie mu korespondencji w sprawie było omyłką. Podał, że udał się kancelarii pełnomocnika wnioskodawcy, gdzie doradzono mu aby odesłał przesyłkę do Sądu z informacją, że została do niego błędnie skierowana, co też uczynił. Nadal otrzymywał korespondencję z Sądu, wobec czego zwrócił się do aktualnego pełnomocnika o poradę prawną i ustalił drzewo genealogiczne. Gdyby miał wcześniej wiedzę o łączącym go pokrewieństwie ze spadkodawczynią, niezwłocznie po dowiedzeniu się o jej śmierci, złożyłby oświadczenie o odrzuceniu spadku po niej. Uczestnik podał, że nie wie co wchodzi w skład spadku, nie zna także jej sytuacji finansowej i majątkowej.
Uczestniczka M. M. pismem z dnia 12.07.2022 r. wniosła o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku po C. P. (1). Podała, że korespondencja w sprawie była wysyłana do niej na nieaktualny adres przy ul. (...) w G., pod którym nie zamieszkuje od 2016 roku. O tytule swojego powołania do spadku dowiedziała się w maju 2022 roku, kiedy to po raz pierwszy uzyskała informację o toczącym się postępowaniu. Ponadto na rozprawie w dniu 18 czerwca 2024 r. wniosła o przyjęcie oświadczenia o uchyleniu się przez nią od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku i przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu spadku po C. P. (1) przez poprzedniczkę prawną uczestniczki, czyli I. J. (1).
Uczestnik P. J. (1) pismem z dnia 21.03 2024 r., wniósł o przyjęcie oświadczenia o uchyleniu się przez uczestnika od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku i przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu spadku po C. P. (1) przez poprzedniczkę prawną uczestnika, czyli X. J. (1). W uzasadnieniu podał, że przyjął spadek po X. J. (1), która była jego matką. O niniejszym postępowaniu dowiedział się na skutek doręczonego w dniu 19 października 2023 r. wezwania otrzymanego z Sądu Rejonowego dla Krakowa – Podgórza w Krakowie. Nie znał spadkodawczyni, nie utrzymał kontaktów i nie jest zainteresowany nabyciem spadku.
Uczestniczka K. Z. (1) pismem z dnia 2 lipca 2024 roku oraz na rozprawie w dniu 26 września 2024 r. wniosła o przyjęcie oświadczenia o uchyleniu się przez nią od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku i o przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu spadku po C. P. (1) przez poprzedniczkę prawną uczestniczki, czyli X. J. (1). W uzasadnieniu podała, że wedle jej wiedzy X. J. (1) składała oświadczenie o odrzuceniu spadku, jednak najwyraźniej myliła się. O niniejszym postępowaniu dowiedziała się na skutek wezwania otrzymanego z Sądu Rejonowego dla Krakowa – Podgórza w Krakowie do sprawy o sygn. akt I Ns 718/23/P.
Postanowieniem z 18 lipca 2024 r. Sąd Rejonowy dla Krakowa – Śródmieścia w Krakowie:
1. zatwierdził uchylenie się przez uczestnika B. H. od skutków prawnych niezłożenia pod wpływem błędu w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku z ustawy po spadkodawczyni C. P. (1), c. F. i Z. zmarłej dnia 2 lipca 2016 roku w M.;
2. zatwierdził uchylenie się przez uczestnika P. J. (1) działającego jako następca prawny X. J. (1) od skutków prawnych niezłożenia przez nią pod wpływem błędu w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku z ustawy po spadkodawczyni C. P. (1), c. F. i Z. zmarłej dnia 2 lipca 2016 roku w M.;
3. zatwierdził uchylenie się przez uczestniczkę M. M. działającą jako następca prawny I. J. (1) od skutków prawnych niezłożenia pod wpływem błędu w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku z ustawy po spadkodawczyni C. P. (1), c. F. i Z. zmarłej dnia 2 lipca 2016 roku w M..
Sąd Rejonowy ustalił przy tym, że C. P. (1) zmarła 2 lipca 2016 roku w M.. I. J. (1) nie była wezwana do udziału w niniejszym postępowaniu.
X. J. (1) została wezwana do udziału w sprawie z postanowieniem z 21 stycznia 2020r. oraz odebrała odpis wniosku i odpis postanowienia w dniu 24 marca 2020 r. osobiście.
Uczestnik P. J. (1) (syn X. J. (1)) o niniejszym postępowaniu dowiedział się na skutek wezwania otrzymanego z Sądu Rejonowego dla Krakowa – Podgórza w Krakowie z dnia 2 października 2023 r. – doręczonego wraz z odpisem wniosku w dniu 19 października 2023 r..
B. H. nie wie kim jest C. P. (1). Nie wie kiedy zmarła spadkodawczyni. Jego ojciec P. H. zmarł 20 lat temu i nigdy nie wspominał o C. P. (1). Otrzymał korespondencję z Sądu 3 sierpnia 2020 r.. Ustalił, że matka nie zna nikogo z osób wymienionych w piśmie. Udał się do Kancelarii na ul. (...), która składała wniosek o stwierdzenie nabycia spadku, gdzie pouczono go, że skoro nie zna tych osób powinien złożyć pismo na dzienniku podawczym. B. H. w dniu 26 sierpnia 2020 r. złożył pismo, w którym oświadczył, że nie zna osób wymienionych w sprawie i nie posiada wiedzy na ich temat oraz odesłał dokumenty. Otrzymywał kolejne pisma z Sądu lecz nie stawiał się na posiedzenia. W 2022 roku udał się po poradę prawną i ustalił drzewo genealogiczne. Dopiero w wówczas dowiedział się, że jest termin do złożenia oświadczenia o odrzuceniu, o czym nigdy wcześniej nie słyszał. Gdyby tylko wiedział, że jest termin, to zrobiły to od razu, np. już po wizycie w Kancelarii wnioskodawcy na ul. (...).
P. J. (1) nie zna osoby o nazwisku C. P. (1). Jego matka X. J. (1), córka W. M., która zmarła 30 czerwca 2022 r., nigdy nie wspominała o spadku po C. P. (1).
X. J. (1) w ostatnich 2 latach przed zgonem podupadła na zdrowiu. Mieszkała sama, ale miała stałą opiekę ze strony syna P. J. (1) i córki K. Z. (2). X. J. (1) nie powiedziała nic o korespondencji z Sądu. Gdyby matka P. J. (1) wiedziała, że ma złożyć takie oświadczenie o odrzuceniu złożyłaby je na pewno. X. J. (1) nigdy nie stawiła się do Sądu, bo P. J. (1) wiedziałby o tym i musiałby ją tam zawieźć. Jej syn P. J. (1) załatwiał za matkę wszelkie sprawy urzędowe, lecz nie widział korespondencji z Sądu. Korespondencja mogła zostać zniszczona. X. J. (1) była po technikum górniczym, tj. miała wykształcenie średnie z maturą. Pracowała jako pracownik biurowy w kopalni, a później jako urzędnik. Długi czas przed śmiercią przeszła na emeryturę. X. J. (1) nie mogła mieć wiedzy co do terminów do złożenia oświadczenia. Rodzeństwo X. J. (1) zmarło wcześniej. Nie mogła otrzymać od nich żadnych informacji, aby odrzucić spadek.
M. M. nie mieszka przy ul. (...) w G. od 2016 roku. O niniejszym postępowaniu dowiedziała się w maju 2022 roku, a pierwsze wezwanie otrzymała w kwietniu 2024 roku. M. M. nie zna osoby o nazwisku C. P. (1). Jej matka I. J. (1), która zmarła 1 lutego 2019 r., nigdy nie wspominała o spadku po C. P. (1). M. M. nic nie wie o tym, aby jej matka chciała złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku po C. P. (1). Jej matka o tym nic nie wiedziała. Gdyby wiedziała, że należało złożyć oświadczenie o odrzuceniu, to na pewno by to zrobiła. M. M. nie wie o żadnej korespondencji, która by przychodziła do jej matki, i jej matka nic nie wspominała o korespondencji z Sądu. I. J. (1) mieszkała z ojcem, który zmarł w 2022 r.. Nikt nie zgłaszał się do I. J. (1) i nie mówił, aby miała dziedziczyć po C. P. (1). I. J. (1) była technikiem odzieżowym. Na początku pracowała w zawodzie, a potem w biurze. I. J. (1) nie wiedziała o przepisach i terminach do składania oświadczeń, bo gdyby wiedziała, to by to zrobiła.
Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie, Sąd Rejonowy wskazał, że zgodnie z art. 1019 k.c. w zw. z art. 84 k.c. w zw. z art. 88 § 2 k.c., spadkobierca może uchylić się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku pod wpływem błędu. Uprawnienie to wygasa z upływem roku od wykrycia błędu.
W ocenie Sądu Rejonowego, uczestnik B. H. pozostawał w błędnym przekonaniu, że nie jest spadkobiercą C. P. (1), gdyż jej nie znał i nie wie nic o jej sytuacji rodzinnej. Dopiero w maju 2022 r. zdał sobie sprawę, że może być spadkobiercą, i został pouczony o tym, że powinien złożyć oświadczenie spadkowe. Pozostawał zatem w błędzie co do okoliczności związanych z niezłożeniem oświadczenia spadkowego. Z drugiej strony, gdyby uczestnik ten nie działał pod wpływem błędu, to odrzuciłby spadek po zmarłej C. P. (1) w terminie. Uczestnik B. H. dochował również rocznego terminu na złożenie oświadczenia o uchylenia od skutków niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku. Termin ten rozpoczął swój bieg 11 maja 2022 r., od konsultacji z pełnomocnikiem, i w tym samym miesiącu uczestnik wystąpił ze swoim wnioskiem.
Odnośnie wniosków P. J. (1) i M. M. Sąd Rejonowy wskazał, że to X. J. (1) i I. J. (1) były spadkobierczyniami C. P. (1) i to one mogły skorzystać z uprawnienia przewidzianego w art. 1019 § 2 k.c., jednak zgodnie z art. 1017 k.c. może ono zostać złożone też przez ich spadkobierców.
Z okoliczności sprawy wynika, że zarówno X. J. (1) jak i I. J. (1) nie mogły mieć wiedzy o tym, że są spadkobierczyniami po C. P. (1). Pozostawały w błędnym przekonaniu, że nie są spadkobierczyniami. Odnośnie X. J. (1) powyższe wynika z niepoinformowania przez X. J. (1) zstępnych o odebranej korespondencji z Sądu, a także z jej braku wykształcenia oraz stanu zdrowia na dwa lata przed zgonem. Odnośnie I. J. (1) wskazuje na to fakt, że nie została wezwana do udziału w sprawie w niniejszym postępowaniu, ponadto z zeznań uczestniczki M. M. wynika, że jej matka nie otrzymała jakiejkolwiek korespondencji dotyczącej spadkobrania od kogokolwiek z rodziny. Tym samym zmarły one przed upływem wynikającego z art. 1015 § 1 k.c. terminu do złożenia oświadczenia spadkowego, a w konsekwencji doszło do tzw. transmisji przewidzianej w art. 1017 k.c. i oświadczenie takie mogą złożyć jej spadkobiercy. Sąd Rejonowy przyjął przy tym koncepcję, zgodnie z którą wszyscy transmitariusze mogą złożyć tylko jedno wspólne oświadczenie w sprawie przyjęcia spadku po pierwotnym spadkodawcy. Mogą więc wspólnie bądź cały spadek po pierwotnym spadkodawcy odrzucić, bądź wspólnie go przyjąć.
W niniejszej sprawie został dochowany termin na złożenie oświadczenia o uchyleniu się od skutków niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku przez P. J. (1) i M. M.. X. J. (1) i I. J. (1) nie dowiedziały się za swojego życia o tytule powołania do spadku po C. P. (2), a zatem nie zaczął biec termin do odrzucenia spadku. Nastąpiło to gdy ich następcy prawni (transmitarusze) dowiedzieli się o powołaniu X. J. (1) i I. J. (1) do spadku po C. P. (1), i termin ten został dochowany zarówno przez P. J. (1) jak i M. M..
Od powyższego rozstrzygnięcia apelację wywiódł wnioskodawca, zaskarżając je w całości i wnosząc o jego zmianę przez oddalenie wniosków uczestników. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił przy tym:
1. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 6 k.c. poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału dowodowego, wyprowadzenie z materiału dowodowego wniosków z niego niewynikających. a nadto sprzecznych z zasadami doświadczenia życiowego i logicznego rozumowania, jak również prawdopodobieństwem wystąpienia pewnych układów sytuacyjnych, dowolne i bezkrytyczne obdarzenie w całości wiarygodnością zeznań i zapewnień spadkowych Uczestników, a skutkiem tego dokonanie błędów w ustaleniach faktycznych polegających na:
a. nieustaleniu faktu, że Uczestnik B. H., pomimo otrzymania korespondencji z Sądu już w dniu 3 sierpnia 2020 roku, dopiero po otrzymaniu kolejnej korespondencji sądowej w 2022 roku udał się po poradę prawną, zatem przez tak długi okres nie podejmował jakichkolwiek działań zmierzających do ustalenia swojej sytuacji prawnej w kontekście otrzymanej z Sądu korespondencji, wykazując się w tym zakresie lekkomyślnością i niedbalstwem - co wynika z zeznań i zapewnień, spadkowych tego Uczestnika;
b. nieustaleniu faktu, że Uczestnik B. H., pomimo otrzymywania kolejnej korespondencji sądowej, nie stawiał się na posiedzenia Sądu, wykazując się w tym zakresie lekkomyślnością i niedbalstwem - co wynika z zeznań i zapewnień spadkowych tego Uczestnika;
c. ustaleniu niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy, a co najmniej bez dostatecznego oparcia w materiale dowodowym, iż Uczestnik B. H. uzyskał w Kancelarii pełnomocnika Wnioskodawcy informację, aby odesłał korespondencję sądową do Sądu bez podjęcia żadnych działań, mimo iż okoliczność ta - której pełnomocnik Wnioskodawcy zaprzeczył - nie znajduje żadnego potwierdzenia w materiale dowodowym i została wywiedziona wyłącznie na potrzeby postępowania w niniejszej sprawie;
d. nieustaleniu faktu, że Uczestnik B. H. jest przedsiębiorcą, zatem posiada co najmniej podstawowe rozeznanie w zakresie przepisów powszechnie obowiązującego prawa - co wynika z zasad doświadczenia życiowego i logicznego rozumowania;
e. ustaleniu niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy, a co najmniej bez dostatecznego oparcia w materiale dowodowym (wyłącznie na podstawie zeznań i zapewnień spadkowych tego Uczestnika), że Uczestnik P. J. (1), syn X. J. (1), o postępowaniu w niniejszej sprawie dowiedział się dopiero wskutek wezwania otrzymanego z Sądu Rejonowego dla Krakowa-U. w Krakowie z dnia 02 października 2023 roku, podczas gdy pozostawał w stałym kontakcie z matką, sprawował nad nią opiekę, zajmował się jej sprawami urzędowymi, a jego matce doręczono w dniu 24 marca 2020 roku korespondencję sądową - co wynika z zapewnienia spadkowego Uczestnika oraz co jest wiadome Wysokiemu Sądowi z urzędu;
f. nieustaleniu faktu, iż - jak wynika z treści pisma K. J. (2) miała rzekomo kierować do Sądu korespondencję dotyczącą odrzucenia przez nią spadku (pismo Uczestniczki K. Z. (2) datowane na 27 czerwca 2024 roku);
g. ustaleniu niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy, a co najmniej bez dostatecznego oparcia w materiale dowodowym, jak również zasadach logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, iż X. J. (1), matka Uczestnika P. J. (1), nie mogła mieć wiedzy co do terminów złożenia oświadczenia w przedmiocie odrzuceniu spadku, w sytuacji, gdy pracowała jako pracownik biurowy w kopalni, a następnie jako urzędnik, zatem posiadała co najmniej podstawowe rozeznanie w zakresie przepisów powszechnie obowiązującego prawa,
h. ustaleniu niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy, że X. J. (1) nie mogła mieć wiedzy o tym, że jest spadkobiercą po C. P. (1) i samym ustaleniu niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy, że X. J. (1) zmarła, zanim dowiedziała się o powołaniu do spadku, podczas gdy X. J. (1) w dniu 24 marca 2020 roku odebrała osobiście korespondencję sądową - odpis wniosku i odpis postanowienia w przedmiocie wezwania jej do udziału w sprawie, a sam fakt braku poinformowania zstępnych o fakcie doręczenia ww. korespondencji nie zmienia oceny tego, kiedy X. J. (1) dowiedziała się o powołaniu do spadku - niewątpliwie korespondencja sądowa została jej doręczona za życia, zatem termin do złożenia oświadczenia spadkowego przez ww. należy liczyć od dnia 24 marca 2020 roku i termin ten upłynął z dniem 24 września 2020 roku;
i. nieustaleniu faktu, iż Uczestnik P. J. (1) ma wykształcenie wyższe, jest z zawodu inżynierem elektronikiem - co wynika z zapewnienia spadkowego Uczestnika;
j. ustaleniu niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy, a co najmniej bez dostatecznego oparcia w materiale dowodowym (wyłącznie na podstawcie zeznań i zapewnień spadkowych Uczestniczki), że Uczestniczka M. M., córka I. J. (1), o postępowaniu w niniejszej sprawie dowiedziała się dopiero w maju 2022 roku i nie miała kontaktu z siostrą. P. J. (2), która o postępowaniu w niniejszej sprawie miała dowiedzieć się kilka miesięcy po śmierci matki I. J. (1), co miało miejsce w dniu 01 lutego 2019 roku;
k. nieustaleniu faktu, iż postanowieniem z dnia 31 stycznia 2023 roku Sąd Rejonowy w Wałbrzychu, sygn. akt I Ns 1685/22 postanowił zatwierdzić uchylenie się przez m. in. M. M. od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po zmarłej w dniu 1 lutego 2019 roku I. J. (1) (pismo Uczestniczki z dnia 25 czerwca 2024 roku z odpisem ww. postanowienia);
- co miało wpływ na treść rozstrzygnięcia, albowiem skutkowało błędnym zastosowaniem przepisów prawa materialnego;
2. naruszenie art. 1019 k.c. w zw. z art. 84 k.c. w zw. z art. 88 § 2 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie w przypadku Uczestnika B. H. i zatwierdzenie uchylenia się przez tego Uczestnika od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po C. P. (1) wskutek wadliwego przyjęcia, iż zachodzi błąd prawnie doniosły, mimo że Uczestnikowi nie można przypisać pozostawania w błędzie istotnym, a tylko taki uzasadniałby zatwierdzenie wniosku, bowiem:
a. Uczestnik nie zachował należytej staranności w dbałości o własne interesy, wykazując się w tym zakresie lekkomyślnością i niedbalstwem - Uczestnik nie podejmował jakichkolwiek działań zmierzających do ustalenia swojej sytuacji prawnej, wykazując się w tym zakresie lekkomyślnością i niedbalstwem;
b. sam fakt otrzymania z Sądu korespondencji w sprawie spadkowej winien stanowić dla Uczestnika asumpt do przedsięwzięcia stosownych kroków, umożliwiających rozsądną ocenę odnośnie oświadczenia spadkowego;
c. Uczestnik nie jest osobą nieporadną - prowadzi działalność gospodarczą polegającą na świadczeniu usług związanych z ubezpieczeniami (działalność przeważająca: działalność agentów i brokerów ubezpieczeniowych), gdzie znajomość przepisów prawa jest wręcz obowiązkowa, a nadto działalność związaną z gastronomią oraz sprzedażą detaliczną prowadzoną w niewyspecjalizowanych sklepach, zatem Uczestnik, z uwagi na przedmiot prowadzonej działalności, niewątpliwie jest zorientowany w przepisach powszechnie obowiązującego prawa;
d. dla stwierdzenia, czy Uczestnik pozostawał w błędzie istotnym, irrelewantne są okoliczności związane ze znajomością lub brakiem znajomości ze spadkodawcą, albowiem ani z przepisów ustawy, ani z ugruntowanego w tej materii stanowiska orzecznictwa i doktryny nie wynika możliwość uwzględniania przy ocenie zaistnienia błędu takowych okoliczności;
3. naruszenie art. 1017 k.c. w zw. z art. 1019 k.c. w zw. z art. 84 k.c. w zw. z art. 88 § 2 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie w przypadku Uczestników P. J. (1) i M. M. i zatwierdzenie uchylenia się przez tych Uczestników od skutków prawnych niezlożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po C. P. (1) wskutek wadliwego przyjęcia, iż zachodzą przesłanki określone w powołanych przepisach, podczas gdy:
a. X. J. (1) zmarła już po tym (30 czerwca 2022 roku), kiedy dowiedziała się o tytule swego powołania do spadku po C. P. (1) (w marcu 2020 roku doręczono jej korespondencję sądową), a zatem dla ww. termin do złożenia oświadczenia spadkowego, jeszcze za jej życia, upłynął, tym samym oświadczenia takiego nie może obecnie złożyć Uczestnik P. J. (1) - w sytuacji, gdy przed śmiercią transmitenta upłynął termin do złożenia oświadczenia spadkowego, art. 1017 k.c. nic stosuje się; materiał dowodowy nie daje podstaw do przyjęcia za prawidłowe ustaleń Sądu Rejonowego odnośnie wiedzy X. J. (1) o powołaniu do spadku, albowiem choćby z pisma K. Z. (2), ww. miała rzekomo kierować do Sądu korespondencję dotyczącą odrzucenia przez nią spadku, co potwierdza jej świadomość tak co do faktu powołania, jak i co do oświadczenia spadkowego;
b. Uczestniczka M. M. wnioskowała wyłącznie o odebranie oświadczenia w przedmiocie odrzucenia spadku po C. P. (1) wyłącznie we własnym imieniu i nie złożyła wniosku o przyjęcie od niej oświadczenia spadkowego po swej matce: w takim wypadku niedopuszczalne było zatwierdzenie uchylenia się przez Uczestniczkę od niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po C. P. (1); oświadczenie w imieniu własnym musi być powiązane w takim wypadku ze złożeniem oświadczenia po transmitencie. czyli w tym wypadku po I. J. (1), a brak oświadczenia po I. J. (1) czynił bezskutecznym oświadczenie M. M. w imieniu własnym i z tych względów wniosek Uczestniczki podlega! oddaleniu;
c. postanowieniem z dnia 31 stycznia 2023 roku Sąd Rejonowy w Wałbrzychu, sygn. akt I Ns 1685/22 postanowił zatwierdzić uchylenie się przez m. in. M. M. od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po zmarłej w dniu 01 lutego 2019 roku I. J. (1), tym samym Uczestniczka nie może skutecznie złożyć oświadczenia spadkowego imieniem I. J. (1), a okoliczność ta została zupełnie pominięta przez Sąd Rejonowy.
Postanowieniem z dnia 26 września 2024 r. Sąd Rejonowy dla Krakowa – Śródmieścia w Krakowie:
1. zatwierdził uchylenie się przez uczestniczkę K. Z. (1) działającą jako następca prawny X. J. (1) od skutków prawnych niezłożenia przez nią pod wpływem błędu w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku z ustawy po spadkodawczyni C. P. (1), c. F. i Z. zmarłej dnia 2 lipca 2016 roku w M.;
2. zatwierdził uchylenie się przez uczestnika Z. L. od skutków prawnych niezłożenia pod wpływem błędu w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku z ustawy po spadkodawczyni C. P. (1), c. F. i Z. zmarłej dnia 2 lipca 2016 roku w M..
Sąd Rejonowy powielił przy tym ustalenia faktyczne wskazane przy postanowieniu z 18 lipca 2024 r. odnośnie C. P. (1) i X. J. (2), oraz dodatkowo ustalił, że H. L. (s. P. i X. N.) zmarł przed otwarciem spadku po C. P. (1), tj. w dniu 28 sierpnia 1991 r.. Jego syn Z. L. został wezwany do udziału w sprawie postanowieniem z dnia 8 maja 2019 r.. K. Z. (1) nie zna osoby o nazwisku C. P. (1). K. Z. (1) dowiedziała się o postepowaniu w lutym 20204 roku z Sądu Rejonowego dla Krakowa – Podgórza w Krakowie, a potem z Sądu Rejonowego dla Krakowa – Śródmieścia w Krakowie.
Z. L. nie wie kim jest C. P. (1). Nie wie kiedy zmarła spadkodawczyni. Nie interesował się postepowaniem, gdyż nie wiedział, jakie konsekwencję mogą go dotknąć wskutek nieodrzucenia spadku. Nie znał sytuacji finansowej spadkodawczyni. Z. L. jest kierowcą zawodowym i pracuje poza domem od poniedziałku do piątku, wraca do domu na weekendy. Gdyby tylko wiedział, że jest termin do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku, w szczególności gdyby wiedział, że są długi spadkowe, to zrobiły to od razu.
Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie, Sąd Rejonowy ponowił rozważania odnośnie stosowania art. 1019 k.c. w zw. z art. 84 k.c. w zw. z art. 88 § 2 k.c. oraz co do transmisji przewidzianej w art. 1017 k.c.. Wskazał przy tym ponownie, że z okoliczności sprawy jednoznacznie wynika, że X. J. (1) nie mogła mieć wiedzy o tym, że jest spadkobierczynią po C. P. (1) i ponownie opowiedział się za koncepcją, zgodnie z którą wszyscy transmitariusze mogą złożyć tylko jedno wspólne oświadczenie w sprawie przyjęcia spadku po pierwotnym spadkodawcy.
Dalej Sąd Rejonowy podniósł, że został dochowany termin na złożenie oświadczenia o uchyleniu się od skutków niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku przez K. Z. (1). X. J. (1) (w niniejszej sprawie - transmitent) nie dowiedziała się za swojego życia o tytule powołania do spadku po C. P. (2). Nie zaczął zatem biec termin do odrzucenia spadku. Termin do złożenia takiego oświadczenia zaczął biec gdy ich następcy prawni (transmitarusze) dowiedzieli się o powołaniu X. J. (1) do spadku po C. P. (1), a zatem rozpoczął swój bieg w toku niniejszego postępowania i został dochowany przez K. Z. (1).
Odnośnie uczestnika Z. L. w ocenie Sądu Rejonowego uczestnik pozostawał w błędnym przekonaniu, że nie jest spadkobiercą C. P. (1), gdyż jej nie znał i nie wie nic o jej sytuacji rodzinnej. Ponadto, nie posiadał wiedzy o tym, jaki jest stan spadku po spadkodawczyni. Pozostawał w błędzie co do okoliczności związanych z niezłożeniem oświadczenia spadkowego. Z drugiej strony gdyby uczestnik ten nie działał pod wpływem błędu, to odrzuciłby spadek po zmarłej C. P. (1) w terminie. Uczestnik Z. L. dochował również rocznego terminu na złożenie oświadczenia o uchylenia od skutków niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku składając pismo już w 2021 r..
Od powyższego rozstrzygnięcia apelację wywiódł wnioskodawca, zaskarżając je w całości i wnosząc o jego zmianę przez oddalenie wniosków uczestników, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił przy tym:
1. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 6 k.c. poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału dowodowego, wyprowadzenie z materiału dowodowego wniosków z niego niewynikających, a nadto sprzecznych z zasadami doświadczenia życiowego i logicznego rozumowania, jak również prawdopodobieństwem wystąpienia pewnych układów sytuacyjnych, dowolne i bezkrytyczne obdarzenie w całości wiarygodnością zeznań i zapewnień spadkowych Uczestników, a skutkiem tego dokonanie błędów w ustaleniach faktycznych polegających na:
a. nieustaleniu faktu, że Uczestnik Z. L. pomimo wezwania go do udziału w sprawie postanowieniem z dnia 8 maja 2019 roku przez tak długi okres czasu (koniec 2021 roku) nie podejmował jakichkolwiek działań zmierzających do ustalenia swojej sytuacji prawnej w kontekście otrzymanej z Sądu korespondencji i spadkobrania, wykazując się w tym zakresie lekkomyślnością i niedbalstwem (zapewnienia spadkowe Uczestnika złożone na rozprawie w dniu 05 października 2021 roku, sygn. akt I Ns 486/17/P: „Z. L. oświadcza, że przyszedł mu odpis wniosku, ale nie składał dotychczas oświadczeń o odrzuceniu spadku”; „Ja jeżdżę na ciężarówkach, coś przeczytałem, ale się nie dowiadywałem”, „X. L. to moja matka. Jak odebrała, to przeczytała mi ten odpis wniosku”, „Ja z braku czasu nie wiedziałem, że trzeba to zrobić w jakimś terminie, myślałem, że będę mógł to zrobić na rozprawie”);
b. nieustaleniu faktu, że siostra Uczestnika Z. L., Z. G., która także jest Uczestnikiem niniejszego postępowania (wezwana do udziału w sprawie tym samym postanowieniem, co Uczestnik Z. L. z dnia 08 maja 2019 roku, sygn. akt I Ns 486/17/P), informowała Uczestnika o zamiarze odrzucenia przez nią spadku (zapewnienia spadkowe Uczestnika złożone na rozprawie w dniu 5 października 2021 roku, sygn. akt I Ns 486/17/P: „Siostra mi mówiła, że odrzuca spadek”), co świadczy o lekkomyślności i niedbalstwie Uczestnika, którego siostra złożyła oświadczenie o odrzuceniu spadku w terminie;
c. nieustaleniu faktu, iż postanowieniem Sądu Okręgowego w Krakowie II Wydział Cywilny Odwoławczy z dnia 08 czerwca 2022 roku, sygn. akt II Cz 403/22 oddalono zażalenie Uczestnika Z. L. na zarządzenie Przewodniczącego w Sądzie Rejonowym dla Krakowa – Podgórza w Krakowie z dnia 21 stycznia 2022 roku, sygn. akt I Ns 486/17/P w przedmiocie zwrotu Jego wniosku o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku, co winno być Wysokiemu Sądowi wiadome z urzędu (dowody z dokumentów zalegających w aktach sprawy);
d. ustaleniu niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy, a co najmniej bez dostatecznego oparcia w materiale dowodowym (wyłącznie na podstawie zeznań i zapewnień spadkowych Uczestniczki), że Uczestniczka K. Z. (1), córka X. J. (1), o postępowaniu w niniejszej sprawie dowiedziała się „w lutym 2024 roku z Sądu Rejonowego dla Krakowa – Podgórza w Krakowie, w potem z Sądu Rejonowego dla Krakowa – Śródmieścia w Krakowie” [bez wskazania, w jakiej dacie miała się dowiedzieć o postępowaniu], podczas gdy pozostawała w stałym kontakcie z matką, sprawowała nad nią opiekę, zajmowała się jej sprawami, a jej matce, X. J. (1), doręczono w dniu 24 marca 2020 roku korespondencję sądową (odpis postanowienia z 21 stycznia 2020 roku w przedmiocie wezwania do udziału w sprawie oraz odpis wniosku) - co wynika z zapewnienia spadkowego Uczestniczki oraz co jest wiadome Wysokiemu Sądowi z urzędu;
e. nieustaleniu faktu, iż – jak wynika z treści pisma Uczestniczki K. J. (1) miała rzekomo kierować do Sądu korespondencję dotyczącą odrzucenia przez nią spadku, o czym Uczestnika musiała przecież wiedzieć od matki (pismo Uczestniczki K. Z. (2) datowane na 27 czerwca 2024 roku);
f. ustaleniu niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy, a co najmniej bez dostatecznego oparcia w materiale dowodowym, jak również zasadach logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, iż X. J. (1), matka Uczestniczki K. Z. (1), nie mogła mieć wiedzy co do terminów złożenia oświadczenia w przedmiocie odrzuceniu spadku, w sytuacji, gdy pracowała jako pracownik biurowy w kopalni, a następnie jako urzędnik, pracowała umysłowo, w wieku 80 lat była członkiem rady nadzorczej, zatem posiadała co najmniej podstawowe rozeznanie w zakresie przepisów powszechnie obowiązującego prawa; nadto w 2020 roku była samodzielna - mieszkała sama, wychodziła z domu na zakupy, na spacery (co wynika z zapewnień spadkowych Uczestniczki);
g. ustaleniu niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy, a co najmniej bez dostatecznego oparcia w materiale dowodowym, jak również zasadach logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, że X. J. (1) nie mogła mieć wiedzy o tym, że jest spadkobiercą po C. P. (1) i tym samym ustaleniu niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy, że X. J. (1) zmarła, zanim dowiedziała się o powołaniu do spadku, podczas gdy X. J. (1) w dniu 24 marca 2020 roku odebrała osobiście korespondencję sądową - odpis wniosku i odpis postanowienia w przedmiocie wezwania jej do udziału w sprawie, a nawet sam rzekomy fakt braku poinformowania zstępnych o fakcie doręczenia ww. korespondencji nie zmienia oceny tego, kiedy X. J. (1) dowiedziała się o powołaniu do spadku – niewątpliwie korespondencja sądowa została jej doręczona za życia, zatem termin do złożenia oświadczenia spadkowego przez ww. należy liczyć od dnia 24 marca 2020 roku i termin ten upłynął z dniem 24 września 2020 roku;
co miało wpływ na treść rozstrzygnięcia, albowiem skutkowało błędnym zastosowaniem przepisów prawa materialnego;
2. naruszenie art. 1019 k.c. w zw. z art. 84 k.c. w zw. z art. 88 § 2 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie w przypadku Uczestnika Z. L. i zatwierdzenie uchylenia się przez tego Uczestnika od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po C. P. (1) wskutek wadliwego przyjęcia, iż zachodzi błąd prawnie doniosły, mimo że Uczestnikowi nie można przypisać pozostawania w błędzie istotnym, a tylko taki uzasadniałby zatwierdzenie wniosku, bowiem:
a. wniosek Uczestnika o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku został prawomocnie zwrócony;
b. Uczestnik nie zachował należytej staranności w dbałości o własne interesy – Uczestnik nie podejmował jakichkolwiek działań zmierzających do ustalenia swojej sytuacji prawnej, wykazując się w tym zakresie wyłącznie rażącą lekkomyślnością i niedbalstwem;
c. sam fakt otrzymania z Sądu korespondencji w sprawie spadkowej winien stanowić dla Uczestnika asumpt do przedsięwzięcia stosownych kroków, umożliwiających rozsądną ocenę odnośnie oświadczenia spadkowego; tym bardziej w sytuacji, w której Uczestnik pozostaje w kontakcie z siostrą, Z. G., od której uzyskał informację, że ona odrzuca spadek; winien zatem wykazać się co najmniej zainteresowaniem, czy skoro siostra odrzuca spadek, to również i Uczestnik nie powinien tego uczynić;
d. Uczestnik nie jest osobą nieporadną;
e. dla stwierdzenia, czy Uczestnik pozostawał w błędzie istotnym, irrelewantne są okoliczności związane ze znajomością lub brakiem znajomości ze spadkodawcą, jak również ze znajomością lub brakiem znajomości przepisów prawa, albowiem ani z przepisów ustawy, ani z ugruntowanego w tej materii stanowiska orzecznictwa i doktryny nie wynika możliwość uwzględniania przy ocenie zaistnienia błędu takowych okoliczności;
3. naruszenie art. 1017 k.c. w zw. z art. 1019 k.c. w zw. z art 84 k.c. w zw. z art. 88 § 2 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie w przypadku Uczestniczki K. Z. (1) i zatwierdzenie uchylenia się przez Uczestniczkę działającą jako następca prawny X. J. (1) od skutków prawnych niezłożenia przez nią pod wpływem błędu w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po C. P. (1) wskutek wadliwego przyjęcia, iż zachodzą przesłanki określone w powołanych przepisach, podczas gdy:
a. X. J. (1) zmarła już po tym (30 czerwca 2022 roku), kiedy dowiedziała się o tytule swego powołania do spadku po C. P. (1) (w marcu 2020 roku doręczono jej korespondencję sądową), a zatem dla ww. termin do złożenia oświadczenia spadkowego, jeszcze za jej życia, upłynął, tym samym oświadczenia takiego nie może obecnie złożyć Uczestniczka K. Z. (1) - w sytuacji, gdy przed śmiercią transmitenta upłynął termin do złożenia oświadczenia spadkowego, art. 1017 k.c. nie stosuje się; materiał dowodowy nie daje podstaw do przyjęcia za prawidłowe ustaleń Sądu Rejonowego odnośnie braku wiedzy X. J. (1) o powołaniu do spadku, albowiem choćby z ww. pisma K. Z. (1), X. J. (1) miała kierować do Sądu korespondencję dotyczącą odrzucenia przez nią spadku, co potwierdza jej świadomość tak co do faktu powołania, jak i co do oświadczenia spadkowego, a K. Z. (1) o tym fakcie musiała przecież wiedzieć od X. J. (1);
b. niedopuszczalne było zatwierdzenie uchylenia się przez Uczestniczkę K. Z. (1) działającą jako następca prawny X. J. (1) od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po C. P. (1), albowiem wniosek Uczestniczki datowany na 27 czerwca 2024 roku dotyczył spadkobrania po D. I., a nie po C. P. (1);
c. z ustaleń Sądu Rejonowego nie wynika, czy Uczestniczka dziedziczy po X. J. (1), to jest po transmitencie, a oświadczenie, o którym mowa w art. 1017 k.c. może złożyć wyłącznie spadkobierca transmitenta.
W swoich odpowiedziach na apelacje uczestnicy B. H., P. J. (1) i K. Z. (1) wnieśli o ich oddalenie oraz zasądzenie na ich rzecz od wnioskodawcy zwrotu kosztów postępowania.
W swojej odpowiedzi na apelacje uczestniczka M. M. wniosła o jej oddalenie.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja okazała się w przeważającej części zasadna. Sąd Okręgowy uzupełnił materiał dowodowy o oświadczenie M. M., w którym odrzuca spadek po I. J. (2) ustalając, że oświadczenie takie zostało złożone w dniu 13 marca 2023 roku (Akt notarialny B. A (...)).
Z uwagi na wielowątkowość apelacji, dotyczącej de facto odrębnych rozstrzygnięć dla każdego z uczestników wnoszących o zatwierdzenie oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia pod wpływem błędu oświadczenia o odrzuceniu spadku po C. P. (1), a także rodzaju stwierdzonych uchybień Sądu Rejonowego, Sąd Okręgowy zdecydował się rozbić uzasadnienie rozstrzygnięcia na jednostki redakcyjne dotyczące wniosków poszczególnych uczestników.
Odnośnie wniosku uczestnika Z. L.:
Jak trafnie wskazano w apelacji, zarządzeniem Przewodniczącego w Sądzie Rejonowym dla Krakowa – Podgórza w Krakowie z dnia 21 stycznia 2022 roku, sygn. akt I Ns 486/17/P, wniosek uczestnika Z. L. z dnia 28 października 2021 r. został zwrócony wobec nieuzupełnienia w terminie jego braków formalnych. Następnie postanowieniem Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 8 czerwca 2022 roku, sygn. akt II Cz 403/22, oddalono zażalenie uczestnika Z. L. na to zarządzenie. Tymczasem zwrócić należy uwagę, że podczas rozprawy w dnia 6 września 2024 roku, Sąd Rejonowy wskazał, iż wniosek uczestnika z 28 października 2021 roku został prawidłowo złożony i prowadził dalej postępowanie w jego przedmiocie – które zakończyło się wydaniem zaskarżonego orzeczenia o zatwierdzeniu uchylenia się przez Z. L. od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po C. P. (1). Również z uzasadnienia tego orzeczenia wynika wprost, że Sąd Rejonowy rozstrzygał o wniosku z 28 października 2021 roku.
Zgodnie natomiast z art. 130 § 2 zd. 2 k.p.c., pismo zwrócone nie wywołuje żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z wniesieniem pisma procesowego do sądu. W chwili orzeczenia przez Sąd Rejonowy o żądaniu Z. L. brak było zatem skutecznie zgłoszonego wniosku, a co za tym idzie – doszło do naruszenia art. 321 § 1 k.p.c.. W wyrażonej w nim regule ne eat iudex ultra petita partium mieści się zarówno nie tylko orzekania o czymś więcej, jak i o czymś innym niż obejmuje żądanie, ale z przepisu tego można wywieść także zakaz orzekania przez sąd bez żądania. Związanie sądu granicami żądania łączy się ściśle z zasadą autonomii woli, zgodnie z którą każdy ma swobodę kształtowania swojej sytuacji prawnej. Może więc swobodnie rozporządzać swoimi uprawnieniami podmiotowymi i dochodzić ich na drodze sądowej albo zrezygnować z poszukiwania ochrony prawnej. Z kolei z zasadą autonomii woli łączy się ściśle zasada dyspozycyjności, zgodnie z którą strony mogą swobodnie rozporządzać przedmiotem procesu. Z racji powiązania z zasadą autonomii woli zasada dyspozycyjności jest uważana za podstawową zasadę procesu, wynikającą z samej jego istoty. Orzeczenie bez żądania prowadzi do naruszenia tej zasady, a także fundamentalnej zasady nemo iudex sine actore (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2014 r., sygn. akt III CNP 36/13, OSNC-ZD 2016, nr 1, poz. 15). W tym świetle stwierdzić trzeba, że zaskarżone orzeczenie rozstrzygnęło pozytywnie o żądaniu zgłoszonym w piśmie prawomocnie zwróconym uczestnikowi, a zatem żądaniu prawnie nieistniejącym; stanowi to zatem naruszenie prawa i nie może się ostać. Wobec braku skutecznie zgłoszonego wniosku prowadzenie postępowania w tym zakresie było bowiem bezprzedmiotowe, a zatem zaskarżone postanowienie w tym zakresie należało uchylić, a postępowanie umorzyć (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2024 r., sygn. akt II CSKP 1503/22, LEX nr 3699635).
Wobec powyższego, Sąd Okręgowy orzekł jak w punkcie 1. sentencji na podstawie art. 355 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c..
Odnośnie wniosków uczestników P. J. (1) i K. Z. (1):
Zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c., na mocy art. 13 § 2 k.p.c. odpowiednio stosowanym do postępowania nieprocesowego, Sąd drugiej instancji w razie stwierdzenia nierozpoznania istoty sprawy może uchylić postanowienie i przekazać sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Wedle orzecznictwa Sądu Najwyższego, nierozpoznanie istoty sprawy zachodzi wówczas, gdy Sąd pierwszej instancji nie wyjaśnił i pozostawił poza oceną okoliczności faktyczne, stanowiące przesłanki zastosowania prawa materialnego. Nierozpoznanie istoty sprawy jedynie uprawnia Sąd odwoławczy do uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, co oznacza, że ustawodawca traktuje to jako wyjątek od zasady, że na tym Sądzie, jako drugiej instancji merytorycznej, generalnie spoczywa obowiązek udzielenia bądź odmowy udzielenia ochrony prawnej żądaniu i rozstrzygnięcia o zgłaszanych roszczeniach (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lipca 2006 r., sygn. akt V CSK 140/06, LEX nr 1101691).
W niniejszym wypadku Sąd Rejonowy nie dostrzegł tej okoliczności, że uczestniczka X. J. (1) w dniu 24 lutego 2022 r. (data stempla pocztowego) złożyła wniosek o przyjęcie oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po D. I. i C. P. (1) oraz o przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu spadku po D. I. i C. P. (1) (k. 378-380). W tej sytuacji wyrzeczenie o wnioskach P. J. (1) i K. Z. (1) o zatwierdzenie oświadczeń składanych imieniem ich matki X. J. (1) niewątpliwie oparte zostało na błędnym ustaleniu Sądu Rejonowego, że X. J. (1) nie miała wiedzy o powołaniu jej do spadku po C. P. (1). Wykracza to jednak ponad prosty, „standardowy” błąd w ustaleniach faktycznych, którego korekta mogłaby doprowadzić do zmiany orzeczenia przez Sąd drugiej instancji – wniosek X. J. (1) z 24 lutego 2022 r. stanowi bowiem pismo procesowe, które wymaga podjęcia przez Sąd Rejonowy określonych czynności, a które zostało przezeń pominięte przy podejmowaniu dalszych decyzji.
Zwrócić przy tym należy uwagę, że Sąd Rejonowy, uzasadniając swoje rozstrzygnięcie, wprost wskazał, że rozstrzyga w przedmiocie wniosków uczestników P. J. (1) i K. Z. (1) złożonych w późniejszym terminie, a nie w przedmiocie wniosku X. J. (1); podobnie też złożone przez nich oświadczenia odnosiły się do złożonych osobiście przez nich wniosków. Wniosek złożony bezpośrednio przez X. J. (1) pozostał zatem poza zakresem rozpoznania Sądu Rejonowego, a zaniechanie to miało wymierny wpływ na ocenę możliwości złożenia oświadczeń przez jej następców prawnych. O ile bowiem istotnie X. J. (1) nie złożyła jeszcze oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku ani też oświadczenia o odrzuceniu spadku po C. P. (1), a zatem będą miały zastosowanie przepisy dotyczące transmisji, tak złożenie przez nią wniosku w tym przedmiocie spowodowało, że Sąd Rejonowy winien rozważyć nie tylko rolę procesową P. J. (1) i K. Z. (1) jako transmitariuszy uprawnienia do złożenia wspomnianych oświadczeń, lecz również ich wstąpienie do postępowania jako następców prawnych X. J. (1). Dopiero przeprowadzenie takiej analizy może skutkować prawidłowym rozstrzygnięciem w przedmiocie zatwierdzenia ich oświadczeń o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku, które to orzeczenie będzie mogło następnie zostać poddane ponownie kontroli instancyjnej.
Wobec powyższego, Sąd Okręgowy orzekł jak w punkcie 2. sentencji na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c..
Odnośnie wniosku uczestniczki M. M.:
Jak trafnie wskazano w apelacji, postanowieniem z dnia 31 stycznia 2023 roku, sygn. akt I Ns 1685/22 (k. 695), Sąd Rejonowy w Wałbrzychu postanowił zatwierdzić uchylenie się przez m. in. M. M. od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po zmarłej w dniu 01 lutego 2019 roku I. J. (1), która to okoliczność została przez Sąd Rejonowy pominięta. Zwrócić należy zatem uwagę, że źródłem powołania M. M. do dziedziczenia po C. P. (1) miała być transmisja spadku, a zatem fakt jej dziedziczenia spadku po I. J. (1), zmarłej w toku niniejszego postępowania, która to miała dziedziczyć po C. P. (1).
Zgodnie jednakże z art. 1017 k.c., transmitariuszem może być wyłącznie spadkobierca zmarłego spadkobiercy. Transmitariusz składa oświadczenie tylko co do jednego spadku – tego, do którego jest powołany jako spadkobierca transmitenta. Natomiast oświadczenie transmitariusza co do spadku po pierwotnym spadkodawcy jest jedynie oświadczeniem co do tego, w jakim składzie majątek po transmitencie wejdzie do majątku transmitariusza i czy jego elementem będzie spadek po pierwotnym spadkodawcy. Nie jest dopuszczalne odrzucenie przez transmitariusza spadku po transmitencie i nabycie go po pierwotnym spadkodawcy, a w konsekwencji złożenie oświadczenia przez transmitariusza w imieniu transmitenta, po którym spadek transmitariusz odrzucił, byłoby bezprzedmiotowe.
Z taką właśnie sytuacją mamy w niniejszej sprawie do czynienia – ponieważ M. M. odrzuciła spadek po I. J. (1), to nie mogła złożyć w jej imieniu jakiegokolwiek oświadczenia spadkowego w jej imieniu; jednocześnie, ponieważ nie dziedziczy ona po I. J. (1), która miała nabyć spadek po C. P. (1), to M. M. nie będzie również powołana z tego tytułu do spadku po pierwotnej spadkodawczyni. Z tego względu zaś uznać należy, że M. M. nie jest legitymowana do złożenia oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku imieniem I. J. (1), a zatem jej wniosek o jego zatwierdzenie podlegał oddaleniu.
Wobec powyższego, Sąd Okręgowy orzekł jak w punkcie 3. sentencji na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c..
Odnośnie wniosku uczestnika B. H.:
Apelacja odnośnie zatwierdzenia wniosku uczestnika B. H. o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia pod wpływem błędu w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku z ustawy po C. P. (1) okazała się niezasadna i podlegała oddaleniu.
Zarzuty dotyczące dokonanych przez Sąd Rejonowy ustaleń faktycznych, tj. naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 6 k.c., okazały się w zasadniczej mierze nietrafne. Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., co do zasady, opiera się na naruszeniu przez Sąd pierwszej instancji zasad logiki lub doświadczenia życiowego przy ocenie materiału dowodowego. Jeżeli z określonego materiału dowodowego Sąd wyprowadza wnioski logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, to ocena Sądu nie narusza reguł swobodnej oceny dowodów i musi się ostać, choćby w równym stopniu, na podstawie tego samego materiału dowodowego, dawały się wysnuć wnioski odmienne. Nie będą się natomiast mieścić w jej granicach wnioski sprzeczne z logiką lub doświadczeniem życiowym, oparte na dowodach sprzecznych z prawem czy też wysnute z pominięciem innych dowodów (którym Sąd nie odmówił wiarygodności). Wskazać zatem kolejno należy, że nie należy do sfery ustaleń faktycznych ocena, czy konkretne zachowania uczestnika B. H. stanowiły o jego lekkomyślności czy niedbalstwie – kwestie te należą bowiem do sfery oceny prawnej i jako takie winny być rozważane w ramach zarzutów naruszenia prawa materialnego, w których zresztą zostały podniesione. Chybione są również twierdzenia apelacji, jakoby Sąd Rejonowy miał nie ustalić, iż B. H. pomiędzy 26 sierpnia 2020 r. a 2022 r. otrzymywał korespondencję z Sądu i nie podejmował w związku z tym działań; ustaleń takich bowiem Sąd Rejonowy dokonał, zaś to, że ich ocena prawna okazała się odmienna od poglądu apelującego, nie może być przedmiotem zarzutu odnośnie ustaleń faktycznych.
Odnośnie zaś kwestii informacji uzyskanych przez B. H. w kancelarii pełnomocnika wnioskodawcy, wskazać należy, że uznanie za wiarygodne wyjaśnień uczestnika w tej kwestii jest w ocenie Sądu Okręgowego zgodne z zasadami doświadczenia życiowego. Pełnomocnik wnioskodawcy zaprzeczył jedynie, aby uczestnikowi udzielono porady, by otrzymane dokumenty odesłał do Sądu. Wyjaśnił przy tym, że tego typu sytuacje, w których strona postępowania kontaktuje się z jego kancelarią w celu ustalenia o co chodzi w sprawie, są stosunkowo częste; takim osobom są udzielane podstawowe informacje, z poszanowaniem tajemnicy radcowskiej, oraz rada, aby zasięgnąć pomocy prawnej i udzielić odpowiedzi Sądowi (k. 435v). W tym świetle sam fakt udania się przez B. H. do kancelarii pełnomocnika wnioskodawcy nie budzi wątpliwości; kwestia zaś tego, jakie dokładnie informacje otrzymał, pozostaje niemożliwa do precyzyjnego ustalenia z uwagi na upływ czasu. W ocenie Sądu Okręgowego jednakże najbardziej prawdopodobną wersją wydarzeń jest to, iż doszło do nieporozumienia pomiędzy uczestnikiem a pracownikiem kancelarii, w wyniku którego uczestnik nabrał przekonania, iż skoro nie zna osób występujących w sprawie, to kierowane do niego pisma są wynikiem błędu, a zatem taką też wersję Sąd przyjął za prawidłową.
Wskazać również należy, że choć istotnie Sąd Rejonowy nie ustalił, że B. H. jest przedsiębiorcą, to okoliczność ta nie jest okolicznością istotną w rozumieniu art. 227 k.p.c.. O ile bowiem rzeczywiście od przedsiębiorców można wymagać podwyższonego standardu staranności, tak wymaganie to musi ulec ograniczeniu do przedmiotu ich działalności. Jak wywiódł sam apelujący, podstawową działalnością uczestnika jest działalność agentów i brokerów ubezpieczeniowych. Działalność ta, choć istotnie wiąże się ze znajomością przepisów prawa, tak jednak dotyczy jedynie wąskiej jego dziedziny i nie ma podstaw, by oczekiwać od agenta ubezpieczeniowego szczegółowej znajomości procedury cywilnej lub prawa spadkowego – szczególnie, że sprawa niniejsza należy do spraw zawiłych, sprawiających trudności nawet profesjonalistom, i obejmuje bardzo szeroki krąg potencjalnych spadkobierców (uczestnik jest wnukiem brata matki spadkodawczyni).
Przechodząc zaś do zarzutów naruszenia prawa materialnego, czyli art. 1019 k.c. w zw. z art. 84 k.c. w zw. z art. 88 § 2 k.c., wskazać trzeba, że strona apelująca zmierza nimi do wykazania, że B. H. nie pozostawał w błędzie obiektywnie istotnym, a więc takim, który uzasadnia przypuszczenie, że gdyby składający oświadczenie nie działał pod jego wpływem i oceniał sprawę rozsądnie, to nie złożyłby oświadczenia (lub – jak w niniejszym wypadku – złożyłby oświadczenie) danej treści. Błędem, na który w tym wypadku powołuje się uczestnik, jest brak świadomości o tym, że może dziedziczyć po C. P. (1), ponieważ nie znał jej ani swojego stopnia pokrewieństwa z nią. Był to zatem błąd, który w doktrynie określa się jako błąd co do tytułu powołania do spadku sensu largo, o którym można mówić wówczas, gdy spadkobierca zna okoliczności uzasadniające jego powołanie do spadku (ma wiedzę o tytule powołania), ale dokonuje ich nieprawidłowej oceny. Niewątpliwie po otrzymaniu korespondencji z Sądu Rejonowego i jej analizie, B. H. posiadał wiedzę o otwarciu spadku o C. P. (1); błędnie natomiast ocenił, że nie jest powołany do dziedziczenia po niej. Jasnym również zdaje się, że gdyby już na tamtym etapie postępowania udał się po poradę prawną, to uniknąłby tego błędu. Istotnym zatem dla oceny sprawy jest zatem to, jakich konkretnie działań, jakich aktów staranności, można było od niego w tej sytuacji wymagać (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2012 r., sygn. akt II CSK 172/12, LEX nr 1299156). W tym celu zaś nie można pominąć, jakiej dokładnie treści korespondencję otrzymał uczestnik; jak wynika z zarządzenia z dnia 6 maja 2020 r. (k. 200) oraz treści pisma z dnia 19 maja 2020 r. (k. 204), do uczestnika skierowano wezwanie do podania danych osobowych i adresowych G. H., Z. W. oraz pozostałych znanych mu następców prawnych spadkodawców, a do wezwania tego załączono odpis wniosku. Brak jest natomiast w aktach sprawy potwierdzenia doręczenia mu wówczas odpisu postanowienia z 21 stycznia 2020 r., którym został wezwany do udziału w sprawie.
Stwierdzić zatem trzeba, że standardem należytej staranności dla osoby w takim położeniu, jak uczestnik, winno być co najmniej podjęcie działań w celu ustalenia przyczyn otrzymania korespondencji sądowej oraz udzielenie odpowiedzi na wezwanie Sądu – co uczestnik uczynił, udając się do kancelarii pełnomocnika wnioskodawcy oraz kierując do Sądu pismo z 21 sierpnia 2020 r., w którym wskazał, że nie zna osób wymienionych w sprawie i nie ma na ich temat wiedzy. Działania te, z perspektywy przeciętnej osoby w ówczesnej sytuacji uczestnika, należy zdaniem Sądu Okręgowego uznać za wystarczające. Dalsza reakcja mogła być wymagana dopiero po otrzymaniu przez niego kolejnej korespondencji sądowej, czyli zawiadomienia o terminie rozprawy, w dniu 15 września 2021 r.. Nawet jednakże, gdyby przyjąć, że już wówczas uczestnik, przy zachowaniu należytej staranności, powinien zorientować się w swoim błędzie i udać się po poradę prawną, to stwierdzić trzeba, że pomiędzy tym zdarzeniem a złożeniem wniosku o zatwierdzenie oświadczenia o uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku (co nastąpiło 19 maja 2022 r.) minął mniej niż rok, a zatem zachowany został przez niego roczny termin z art. 88 § 2 k.c. w zw. z art. 1019 § 1 pkt 2 k.c..
Reasumując, stwierdzić trzeba, że uczestnik B. H. w momencie otrzymania pierwszej korespondencji sądowej rzeczywiście działał pod wpływem błędu co do tytułu swojego powołania do spadku, który to błąd miał charakter błędu istotnego. O błędzie tym zaś mógł, działając racjonalnie, dowiedzieć się najwcześniej w dniu 15 września 2021 r., a zatem stosowny wniosek złożył z zachowaniem terminu, co z kolei powoduje, że uznając go za zasadny, jego oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po C. L. (1) zatwierdzić, zaś apelacja okazała się w tym zakresie niezasadna.
Wobec powyższego, Sąd Okręgowy orzekł jak w punkcie 4. sentencji na podstawie art. 385 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c..
Odnośnie kosztów postępowania:
Ponieważ złożone apelacje dotyczyły wydanych przez Sąd Rejonowy postanowień częściowych, które nie są orzeczeniami kończącymi sprawę w instancji w rozumieniu art. 108 § 1 k.p.c., to Sąd Okręgowy po myśli powołanego przepisu stosowanego a contrario nie zawarł w niniejszym orzeczeniu rozstrzygnięcia o kosztach pomimo złożonych wniosków.
SSO Katarzyna Serafin-Tabor