II Ca 258/13

Sygn. akt II Ca 258/13 POSTANOWIENIE Dnia 22 kwietnia 2013 r. Sąd Okręgowy w Kielcach Wydział II Cywilny Odwoławczy w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Mariusz Broda (spr.) Sędziowie: SO Ewa Piątkowska-Bidas SR (del.) Wiesław Łakomy Protokolant: protokolant sądowy Iwona Cierpikowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 kwietnia 2013 r. sprawy z wniosku A. S. z udziałem P. R. i D. R. o zmianę postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku na skutek apelacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego w Ostrowcu Świętokrzyskim z dnia 31 października 2012 r., sygn. akt I Ns 271/12 postanawia: oddalić apelację. sygn. akt IICa 258/13 UZASADNIENIE We wniosku złożonym do Sądu Rejonowego w Ostrowcu Świętokrzyskim A. S. domagał się zmiany postanowienia Sądu Rejonowego w Ostrowcu Świętokrzyskim z dnia 25.02.1991r. – sygn. akt INs59/90 i stwierdzenia, że to on dziedziczy spadek po H. S. . W uzasadnieniu żądania wskazał w szczególności , że: postanowienie o stwierdzeniu nabycia praw do spadku na podstawie testamentu własnoręcznego dotyczy tylko nabycia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego; zmiana postanowienia jest mu niezbędna do otrzymania przez niego rekompensaty za mienie zabużańskie; w dniu 31.12.2008 r. złożył wniosek o wydanie decyzji potwierdzającej to prawo , a pismem z dnia 1.12.2011r. został wezwany do uzupełnienia jego braków formalnych o postanowienie o stwierdzeniu nabycia praw do spadku po właścicielu nieruchomości pozostawionych poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Uczestniczka D. R. oświadczyła , że pozostawiona przez jej matkę ziemia należy się jej oraz jej bratu – czyli wnioskodawcy. Uczestnik P. R. przyłączył się do stanowiska D. R. . Postanowieniem z dnia 31.10.2012r. Sąd Rejonowy w Ostrowcu Świętokrzyskim oddalił wniosek o zmianę postanowienia. W uzasadnieniu przytoczył w szczególności następujące ustalenia: H. R. zarówno w dniu 19.07.1990 r. , tj. w dacie sporządzenia testamentu , jak i w dniu 8.08.1990r. , czyli dacie swojej śmierci przysługiwało spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego , poza tym nie posiadała żadnego innego majątku ; przed dniem 1.09.1939r. była właścicielem nieruchomości rolnej po pow. 13 ha 8153 m 2 zabudowanej domem mieszkalnym oraz nieruchomości niezabudowanej o powierzchni 44 ha 268 m 2 – położonych na terenie obecnej Ukrainy, które utraciła po II wojnie światowej na skutek zmiany granic Rzeczypospolitej Polskiej; w związku z pozostawieniem tego mienia poza granicami kraju , zarówno w dacie sporządzania testamentu , jak i w dacie śmierci , nie korzystała z tzw. dziedzicznych praw majątkowych (przewidzianych w art. 81 obowiązującej wówczas ustawy z dnia 29.04.1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości) , w postaci, np., prawa do zaliczenia wartości tych nieruchomości na opłaty za użytkowanie wieczyste lub cenę sprzedaży działki budowlanej , położonych na niej domów , budynków lub lokali , a także cenę nieruchomości rolnych , gdyż tego rodzaju praw nie posiadała; H. S. w dniu 19.07.1990 r. sporządziła własnoręczny testament , w którym do całego spadku powołała swojego wnuka P. R. ; postanowieniem z dnia 25.02.1991 r. Sąd Rejonowy w Ostrowcu Świętokrzyskim , po przeprowadzeniu postępowania w sprawie o sygn. akt INs 59/91 , w którym brał udział także A. S. , stwierdził nabycie prawa do spadku po niej na podstawie testamentu przez P. R. ; w dniu 30.12.2008 r. A. S. „z telewizji” dowiedział się o możliwości ubiegania się o odszkodowanie za mienie pozostawione po II wojnie światowej na tzw. (...) , a następnego dnia złożył wniosek w (...) Urzędzie Wojewódzkim o przyznanie rekompensaty; w dniu 3.12.2011r. został wezwany do jego uzupełnienia o postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po matce. Wobec takich ustaleń , Sąd Rejonowy , doszedł do konkluzji , że wniosek o zmianę prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po H. S. , w trybie art. 679 kpc , nie zasługuje na uwzględnienie , przyjmując , że A. S. zachował warunki formalne do jego złożenia, skoro uczynił to w rocznym terminie , liczonym od daty, w której miał świadomość wykazania , że jest spadkobiercą H. S. , czyli od 3.12.2011r. , kiedy został wezwany do uzupełnienia braków wniosku o przyznanie rekompensaty , ponadto wniosek oparł na okoliczności , której nie znał w czasie orzekania o stwierdzeniu nabycia spadku po matce, albowiem ustawa z dnia 8.07.2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej weszła w życie dopiero w dniu 7.10.2005 r. ; wniosek o zmianę postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku po H. S. nie znajduje natomiast uzasadnienia , ponieważ Sąd stwierdził nabycie spadku po niej na podstawie jednoznacznego w swej treści testamentu , którego wykładnia przez pryzmat okoliczności , jakie nastąpiły po jego złożeniu , tj. po wejściu w życie w/w ustawy o realizacji prawa do rekompensaty , nie jest możliwa , a wykładnia testamentu nie może prowadzić do jego uzupełnienia o postanowienia , których on nie zawiera; nadto wobec jasnej treści testamentu nie można również uznać , że H. S. nie rozporządziła w nim również swoimi prawami wynikającymi z pozostawienia mienia poza granicami Polski , ponieważ i w chwili sporządzenia testamentu i w chwili otwarcia spadku istniały w/w już dziedziczne prawa majątkowe w związku z pozostawieniem mienia poza granicami kraju. Postanowienie zaskarżył wnioskodawca, W wywiedzionej apelacji wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia i stwierdzenie , że dziedziczy spadek po H. S. „w ½ mienia zabużańskiego” lub jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Podniósł w szczególności iż: nie można zgodzić się ze stanowiskiem Sądu Rejonowego , jakoby nie zostało udowodnione , że spadkodawczyni w chwili sporządzenia testamentu nie miała świadomości istnienia dziedzicznych praw majątkowych w związku z pozostawionymi poza granicami kraju nieruchomościami; w trakcie postępowania o stwierdzenie nabycia spadku po niej nie było mowy o tym , że przysługiwały jej jakiekolwiek prawa do mienia pozostawionego poza granicami kraju , dlatego kwestia rozporządzenia przez nią mieniem w testamencie sprowadza się tylko do mieszkania i pozostawionych w nim ruchomości; testament winien być interpretowany tak , aby zapewnić najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy ,a w tym przypadku należy uwzględnić brak świadomości o możliwości rozporządzenia „mieniem zabużańskim”. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja nie jest zasadna i jako taka podlega oddaleniu. Zaskarżone postanowienie jest trafne , chociaż częściowo z nieco innych przyczyn , niż te wyeksponowane w jego uzasadnieniu. Rację ma Sąd Rejonowy , i ile w pierwszej kolejności rozważa zagadnienie dopuszczalności wniosku o zmianę prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku na podstawie art. 679 kpc , biorąc pod uwagę to , czy składa go uczestnik , który brał udział w postępowaniu poprzedzającym wydanie tego orzeczenia oraz czy żądanie opiera na podstawie , której nie mógł powołać w tamtym postępowaniu , a także czy wniosek o zmianę postanowienia składa przed upływem roku od dnia w którym uzyskał tę możność. Konkluzja jaką wyprowadza Sąd I instancji , co do dwóch pierwszych w/w przesłanek , jest prawidłowa. Niespornie A. S. był uczestnikiem postępowania, w którym Sąd Rejonowy w Ostrowcu Świętokrzyskim stwierdził nabycie praw do spadku po H. S. , na podstawie testamentu własnoręcznego , przez jej wnuka P. R. . Nie budzi żadnych wątpliwości i to, że A. S. oparł żądanie zmiany na podstawie , której nie mógł wówczas powołać , skoro zarówno z samego wniosku (k.2-3) , jak i jego wypowiedzi w toku postępowania (k.49) wynika , że stanowiła go należna rekompensata za mienie pozostawione przez jego matkę poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej (tzw. „mienie zabużańskie”) , tym bardziej , że prawo do tego świadczenia co do zasady mogło przysługiwać dopiero od dnia 7.10.2005 r. (tj. od dnia wejścia w życie ustawy z dnia 8.07.2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej –Dz.U.nr 169 poz. 1418 z p.zm.) , a zatem wcześniej nie istniało. Natomiast wbrew stanowisku Sądu Rejonowego wyrażonym w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia , nie było podstaw , by stwierdzić , że wniosek o zmianę postanowienia (w trybie art. 679 par. 1 kpc ) został złożony przed upływem roku od dnia , w którym A. S. uzyskał taką możność. Sąd I instancji doszedł do takiego przekonania , przyjmując , że ten roczny termin rozpoczął swój bieg dopiero od dnia, w którym A. S. został wezwany przez Wojewodę (...) do uzupełnienia wniosku o przyznanie rekompensaty , poprzez złożenie postanowienia o stwierdzeniu nabycia praw do spadku. Nie jest to prawidłowa ocena , bo podstawą, na której wnioskodawca oparł żądanie zmiany postanowienia , nie jest sam fakt wezwania go przez Wojewodę (...) do złożenia odpisu postanowienia o stwierdzeniu spadku po H. S. , a fakt dowiedzenia się przez niego w dniu 30.12.2008 r. „z telewizji” , że jest możliwość złożenia dokumentów i starania się o rekompensatę za mienie pozostawione na wschodzie (jak wyraźnie twierdził w toku przesłuchania w charakterze strony w dniu 7.08.2012r. - k. 49). Nie ulega zatem wątpliwości , że 30.12.2008 r. to dzień , w którym A. S. uzyskał możność powołania podstawy , na której oparł żądanie zmiany postanowienia w trybie art. 679 par. 1 kpc . Wobec tego, niniejszy wniosek został zgłoszony po upływie tego rocznego (prekluzyjnego) terminu , o jakim mowa w art. 679 par. 1 zd. 2 kpc , a zatem jest niedopuszczalny, co Sąd winien uwzględnić z urzędu , jak w każdym tego rodzaju przypadku. Bez znaczenia dla oceny dopuszczalności wniosku jest to , na co wnioskodawca próbował wskazywać już w toku postępowania apelacyjnego, a mianowicie , że H. S. w dacie w 1990 r. nie mogła wiedzieć , że „prawa do mienia zabużańskiego były dziedziczone” , dlatego sporządzając testament nie miała świadomości co do tego , że może tym mieniem rozporządzać. Nie można było tego postrzegać w kategoriach podstawy wniosku o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku , bo w istocie oznaczałoby to niedopuszczalną – w rozumieniu art. 383 kpc w z. z art. 13 par. 2 kpc przedmiotową zmianę żądania (poprzez oparcie go na innej podstawie faktycznej). Abstrahując od tego , jeżeli nawet taka podstawa wniosku sformułowanego w kontekście art. 679 par. 1 kpc wymieniana byłaby jeszcze przed Sądem I instancji , to trudno byłoby przyjąć , że wnioskodawca nie mógł powołać jej w postępowaniu o stwierdzenie praw do spadku , w którym brał udział. Jak sam stwierdził (słuchany w charakterze strony) – matka wiedziała , że pozostawiła mienie na wschodzie (k.49) , a to , że sam także miał wiedzę o istnieniu tego mienia wynika pośrednio chociażby z jego pisma z dnia 6.02.2013 r. (k.97). Stąd trudno byłoby postrzegać to w kategoriach podstawy , której nie mógł powołać w poprzednim postępowaniu. Jeżeli nawet , założyć , że tego rodzaju wiedza byłaby niewystarczająca , by z skorzystać z niej w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku , to wobec tego na co wskazał w piśmie z dnia 6.02.2013 r. , odwołując się do stanowiska Sądu Najwyższego z 1994 r. i Trybunału Konstytucyjnego z roku 2001 , należałoby i tak przyjąć , że wniosek o zmianę postanowienia w trybie art. 679 par. 1 kpc oparty na tak przedstawionej podstawie powinien był być zgłoszony znacznie wcześniej , by został dochowany ten roczny termin o jakim mowa w art. 679 par. 1 zd. 2 kpc . Niezależnie od tego , nawet gdyby tak było , to trudno byłoby przyjmować , by tak sformułowana przez A. S. podstawa miałaby uzasadniać zmianę postanowienia w trybie art. 679 kpc . Problem polega bowiem na tym , że odwołuje się on stwierdzenia , że „prawa do mienia zabużańskiego były dziedziczone” , a istota zagadnienia sprowadza się do tego , że chodziło tylko i wyłącznie o dziedziczny charakter samego uprawnienia do zaliczenia wartości utraconej nieruchomości w sytuacjach opisanych w treści art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 29.04.1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości (p. uchwałę SN z dnia 7.06.1994 r., (...) 77/94 , Lex nr 4090). Przy czym skoro podkreśla się , że jest to prawo majątkowe , którego treść wypełnia dopiero określone w w/w przepisie uprawnienie , a H. S. w dacie śmierci nie była stroną żadnego stosunku prawnego, treścią którego byłby jeden z obowiązków, od których istnienia ustawa uzależniała zaliczenie wartości pozostawionego poza granicami kraju mienia (np. na poczet opłat za użytkowanie wieczyste , czy ceny sprzedaży działki) , to tym samym to „dziedziczne prawo majątkowe” nie mogło się zaktualizować i wejść do spadku po niej. Wracając do kwestii zasadniczej, należy stwierdzić, że skoro wniosek o zmianę postanowienia (w trybie art. 679 par. 1 kpc ) oparty na tej rzeczywiście wyeksponowanej i zidentyfikowanej podstawie, został zgłoszony po upływie roku od dnia, w którym A. S. miał możność jej powołania , to już tylko z tego względu , jako niedopuszczalny podlegał oddaleniu. Oznacza to, że z tego punktu widzenia zaskarżone postanowienie jest prawidłowe. Niezależnie od tego , nawet gdyby wniosek był złożony w terminie , to i tak brak podstaw do jego uwzględnienia , co trafnie stwierdza Sąd Rejonowy , a Sąd Okręgowy konkluzję tą w pełni podziela. Nie ulega bowiem żadnej wątpliwości , jak słusznie zauważa to również Sąd Rejonowy , że prawo do „rekompensaty” za mienie pozostawione po II wojnie światowej poza granicami Rzeczpospolitej Polskiej powstało dopiero w dacie wejścia w życie ustawy z dnia 8.07.2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej , czyli w dniu 7.10.2005 , a zatem z całą pewnością nie istniało w dacie otwarcia spadku (8.08.1990r.) , czyli nie mogło wchodzić w jego skład , w konsekwencji tego nie mogło być podstawą jakichkolwiek interpretacji oświadczenia woli testatora , z uwzględnieniem reguł wynikających z art. 948 par. 1 kc , a tym bardziej art. 961 kc (p. m.in. postanowienie SN z dnia 23.01.2008r. VCSK 378/07 , Lex nr 515714). Zatem , oświadczenie testatora ( H. S. ) o powołaniu do całości spadku P. R. , oznaczało dokładnie tylko tyle , że dziedziczy on cały spadek na podstawie tego własnoręcznego testamentu. Ten jednoznaczny stan wyklucza dopuszczalność sięgania do reguły opisanej w art. 961 kc (p. m.in. postanowienie z dnia 1.12.2011r. , ICSK 419/10 , Lex nr 1129075), czego bezpodstawnie domaga się apelujący. Raz jeszcze podkreślić należy , że jest to konsekwencja jednoznaczności treści rozrządzenia woli H. S. , a wszelkie wątpliwości w tym zakresie rozwiewa czytelny stan spadku , będącego przedmiotem testowania. To prawo do rekompensaty „nie zdążyło” wejść do spadku po H. S. (w rozumieniu art. 922 kc ), stąd nie może być podstawą jakichkolwiek interpretacji treści rozrządzenia woli w ramach sporządzonego testamentu. Stosownie do treści art. 3 ust. 2 w/w ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej , prawo to dopiero przysługuje spadkobiercy H. S. , który legitymuje się prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu praw do spadku po niej , a zatem jego źródłem jest sam fakt dziedziczenia po nie co do samej zasady. Zupełnie inną byłaby sytuacja , w której prawo do rekompensaty najpierw przysługiwałoby H. S. (tym samym spadek po niej musiałby się otworzyć najwcześniej 7.10.2005 r. , tj. w dniu wejścia w życie w/w ustawy), a na skutek jego nie zrealizowania przez nią weszłoby dopiero do spadku po niej. Przy czym jakiekolwiek dalej idące rozważania , zmierzające do oceny znaczenia takiej sytuacji , w kontekście podstaw wniosku o zmianę postanowienia w trybie art. 679 kpc , pozostają bezprzedmiotowe w realiach faktycznych tej sprawy. Nie jest zasadny i ten zarzut apelacji , który sprowadza się do stwierdzenia , że nie przesłuchano uczestników postępowania na okoliczność tego jaka była rzeczywista wola testowania spadkodawczyni. W kontekście całokształtu dotychczasowej argumentacji , było to bezprzedmiotowe z punktu widzenia podstaw podjęcia zaskarżonego postanowienia. W tym stanie rzeczy , Sąd Okręgowy na podstawie art. 385 kpc orzekł jak w sentencji. Z: odpis postanowienia z uzasadnieniem doręczyć wnioskodawcy.