II CA 164/18

Sygn. akt II Ca 164/18 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 26 lutego 2018 roku Sąd Okręgowy w Szczecinie II Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Katarzyna Longa po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2018 roku w Szczecinie na posiedzeniu niejawnym sprawy z powództwa (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w G. przeciwko I. C. (1) o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku zaocznego Sądu Rejonowego w Goleniowie z dnia 13 listopada 2017 roku, sygn. akt I C 1544/17 I. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że nadaje mu brzmienie: „1. zasądza od pozwanej I. C. (2) na rzecz powoda (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w G. kwotę 2239,18 zł (dwóch tysięcy dwustu trzydziestu dziewięciu złotych osiemnastu groszy) wraz z odsetkami umownymi liczonymi od kwoty 2219,18 zł (dwóch tysięcy dwustu dziewiętnastu złotych osiemnastu groszy) w wysokości czterokrotności kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego w stosunku rocznym, lecz nie wyższymi niż odsetki maksymalne za opóźnienie, od dnia 07 listopada 2014 roku 2. oddala powództwo w pozostałym zakresie; 3. zasądza od pozwanej I. C. (2) na rzecz powoda (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w G. kwotę 97,94 zł (dziewięćdziesięciu siedmiu złotych dziewięćdziesięciu czterech groszy) tytułem kosztów procesu.”; II. oddala apelację powoda w pozostałej części; III. zasądza od pozwanej I. C. (2) na rzecz powoda (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w G. kwotę 91,70 zł (dziewięćdziesięciu jeden złotych siedemdziesięciu groszy) tytułem kosztów postępowania apelacyjnego. SSO Katarzyna Longa Sygn. akt II Ca 164/18 UZASADNIENIE Pozwem z dnia 08 lutego 2017 r. powód (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w G. wniosła o zasądzenie od pozwanej I. C. (2) kwoty 6085 zł z odsetkami umownymi w wysokości czterokrotności stopy lombardowej Narodowego Banku Polskiego rocznie od 8 listopada 2014 r. do dnia 31 grudnia 2015 r. o odsetkami umownymi w wysokości czterokrotności stopy lombardowej narodowego Banku Polskiego rocznie, nie więcej niż w wysokości odsetek maksymalnych od dnia 1 stycznia 2016 r. do dnia zapłaty oraz kwoty 20 zł. W uzasadnieniu żądania zostało wskazane, że pozwana zaciągnęła pożyczkę w kwocie 15.435 zł od powoda i zgodnie z umową powinna ją zwrócić w 70 tygodniowych ratach w wysokości 220,50 zł. Dodatkowo zostało podniesione, że pozwana wpłaciła kwotę 9350 zł, która została zaksięgowana na poczet kapitału. Dodatkowo wyjaśniono, że w związku z brakiem spłat pozwana została listownie wezwana do zapłaty, a następnie powód złożył oświadczenie o wypowiedzeniu umowy z upływem 30 dniowego okresu wypowiedzenia. Wyrokiem zaocznym z dnia 13 listopada 2017 r. Sąd Rejonowy w Goleniowie oddalił powództwo. Sąd ustalił, że strony w dniu 3 czerwca 2014 r. zawarły umowę pożyczki przedmiotem której była kwota 7000 zł, przy czym całkowita kwota pożyczki została ustalona na 20.067,51 zł, opłata wstępna na 4632,51 zł, opłata za obsługę w miejscu zamieszkania 3802,49 zł. Pożyczka została udzielona na 70 tygodni, co odpowiadało 70 ratom. Sąd ustalił również, że pozwana zwróciła kwotę 9350 zł i pismem z dnia 18 sierpnia 2014 r. powódka wezwała ją do zapłaty a następnie wypowiedziała umowę i ponownie wezwała do zapłaty. W oparciu o tak ustalony stan faktyczny, Sąd powództwo uznał za częściowo zasadne, mimo że zostało ono oddalone. Sąd przywołał przepis art. 339 k.p.c. i uznał, że zaszły podstawy do wydania wyroku zaocznego, przy czym podkreślił, że działanie art. 339 § 2 k.p.c. nie rozciąga się na dziedzinę prawa materialnego i tym samym obowiązkiem sądu jest ustalenie w świetle prawa materialnego, czy twierdzenia strony powodowej uzasadniają uwzględnienie żądania. W tej mierze Sąd odwołał się do zasady rozkładu ciężaru dowodowego, zakreślonego przepisami art. 6 k.c. , art. 232 k.p.c. , art. 227 k.p.c. Przenosząc to na stan faktyczny sprawy, Sąd wskazał, że strony wiązała umowa pożyczki. Nie było sporne, że ozwana spłaciła 9350 zł. W ocenie Sądu powódka nie wykazała, że przysługuje jej od pozwanej jakakolwiek kwota. Sąd dokonał oceny żądania przez pryzmat przepisów ustawy o kredycie konsumenckim, wyjaśniając że zgodnie z definicją ma ona także zastosowanie do umów pożyczek. Sąd przywołał regulację przepisów art. 9 ust. 1, art. 29 ust. 1, art. 31 – 33 i art. 45 ust. 1 ustawy o kredycie konsumenckim. Zdaniem Sądu powódka w stosunkach z pozwaną wykonywała swoje uprawnienia w sposób sprzeczny z prawem. Podkreślone zostało, że w umowie nie ustalono oprocentowania kapitałowego pożyczki. Zdaniem Sądu postanowienia umowy pożyczki podają w sposób wystarczający informację o rocznej stopie oprocentowania pożyczki. Jednak wskazanie opłaty w kwocie 4632,51 zł było niewystarczające dla spełnienia zakazu nieprzekraczania odsetek maksymalnych, dopuszczonych przez ustawodawcę w art. 359 k.c. Sąd wskazał, że umowa została zawarta na 70 tygodni (błędnie miesięcy). Zdaniem Sądu postanowienia zawarte w umowie częściowo naruszają art. 385 1 k.c. Po wyjaśnieniu czym są klauzule niedozwolone, Sąd podniósł, że niewiążące dla pozwanego jako nieustalone w nim indywidualnie, a sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszające jego interes są opłata przygotowawcza w kwocie 4632,51 zł, do przy wartości pożyczki jaki się jako próba niedopuszczalnego obejścia prawa w zakresie maksymalnych odsetek za opóźnienie. W uzasadnieniu zostało podniesione, że za zawyżone należało uznać koszty pożyczki, zaś strona powodowa nie udowodniła, aby opłata była niezbędna i że poniosła koszty w wysokości wskazanej w umowie. Sąd wskazał, że opłata wstępna może obejmować koszty czynności związanych z przygotowaniem umowy, takie jak koszty czynność związanych z przygotowaniem umowy, w tym koszty obsługi, dostarczenia i podpisania umowy i klienta, badanie zdolności klienta do spłaty pożyczki. W tym zakresie Sąd podkreślił, że umowa została sporządzona na wzorcu umownym i koniecznym było jedynie jego wypełnienie, zawarcie umowy nastąpiło na podstawie doręczonych pozwanej dokumentów. Zdaniem Sądu nie były to czynności czasochłonne. W odniesieniu do opłaty za obsługę pożyczki w domu wskazane zostało, że jest to postanowienie umowne sprzeczne z zasadami współżycia społecznego w rozumieniu art. 58 § 2 k.c. , art. 353 1 k.c. i art. 5 k.c. i stanowi obejście przepisu art. 359 § 2 1 k.c. o odsetkach maksymalnych. Sąd wyjaśnił, że nie było podstaw by na pożyczkobiorcę zostało przeniesione ryzyko związane z udzieleniem pożyczki. W ocenie Sądu powódka nie wykazała z jakich przyczyn została naliczona opłata za dostarczenie gotówki do domu a także w jaki sposób została skalkulowana. Sąd nie wykluczył możliwości żądania takich kosztów, jednak wskazał że nie mogą być one oderwane od faktycznie poniesionych kosztów. Sąd podniósł, że istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia miały regulacje zawarte w ustawie o kredycie konsumenckim, w tym art. 30 ust. 1 wskazujący, że umowa o kredyt konsumencki powinna określać w szczególności całkowitą kwotę kredytu, rozumianą jako suma wszystkich środków pieniężnych, które kredytodawca udostępnia konsumentowi na podstawie umowy o kredyt, terminy i sposób wypłaty kredytu, rzeczywistą roczną stoę oprocentowania oraz kwotę całkowitą do zapłaty ustaloną w dniu zawarcia umowy wraz z podaniem wszystkich założeń przyjętych do jej obliczenia, zasady i terminy spłaty kredytu, informację o innych kosztach, które konsument zobowiązany jest ponieść w związku z umową o kredyt konsumencki, w szczególności opłatach, prowizjach, marżach i kosztach usług dodatkowych, roczną stopę oprocentowania zadłużenia przeterminowanego, warunki jej zmiany. Mając na uwadze okoliczności towarzyszące zawieraniu umowy oraz dyspozycję art. 385 1 § 1 k.c. Sąd stwierdził że postanowienia odnoszące się do usług dodatkowych nie wiązały pożyczkobiorcy i nie może być wątpliwości, że nie zostały one uzgodnione indywidualnie z pozwaną, skoro przedstawiono jej do podpisu gotowy wypełniony wzorzec umowy. Co więcej Sąd podkreślił, że zastosowany wzorzec nie był ani przejrzysty, jak też zrozumiały, a wpływ na taką ocenę miały: drobna czcionka, ręcznie wpisane kwoty, zastosowana konstrukcja, liczne odwołania. Poza tym Sąd zwrócił uwagę na różnorodne pojęcia jakie pojawiają się w umowie. Ich zastosowanie wprowadza efekt przeciwny do tego jaki powinien cechować uczciwego przedsiębiorcę. Podsumowując Sąd wskazał, że postanowienia umowy kształtują obowiązki pożyczkobiorcy w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, skoro pozwany posiadając u powoda zobowiązanie w łącznej kwocie 20.067,51 zł, do swojej dyspozycji otrzymał pożyczkę w kwocie 7000 zł; narusza to ocenę ekwiwalentności świadczeń i powoduje, że takie postanowienia nie wiążą stron umowy. Dalej Sąd wskazał, ze powód nie wykazał działań windykacyjnych na 20 zł. Apelację od powyższego rozstrzygnięcia wywiódł powód (...) spółka z ograniczona odpowiedzialnością w G. . Powódka zaskarżyła wyrok w całości i zarzuciła mu naruszenie: 1. prawa materialnego, a to art. 359 § 2 1 k.c. oraz 58 k.c. z zw. z art. 720 k.c. i art. 3 ust. 2 pkt 1 ustawy o kredycie konsumenckim poprzez błędne uznanie przez Sąd I instancji, że ustalona przez strony umowy pożyczki opłata za obsługę pożyczki w miejscu zamieszkania oraz opłata wstępna (prowizja) stanowi naruszenie zapisu o maksymalnych odsetkach wynikających z czynności prawnej, podczas gdy naliczenie tychże opłat nie stanowi obejścia tej regulacji, stanowiąc wyłącznie wyraz swobody kontraktowej wyrażonej w art. 353 1 k.c. a nadto przepisy kodeksu pozostawiają stronom umowy pożyczki dowolność co do ustalenia formy odpłatności w umowie pożyczki a formą taką może być również prowizja, która jest niezależna od odsetek kapitałowych; 2. naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 353 1 k.c. w zw. z art. 58 k.c. i art. 720 k.c. w zw. z art. 3 ust. 2 pkt 1 ustawy poprzez błędną ich wykładnię, co doprowadziło Sąd I instancji do błędnego przyjęcia, że stronie nie mogły w granicach swobody umów postanowić o zastrzeżeniu na rzecz pożyczkobiorcy dodatkowej usługi w postaci obsługi pożyczki w miejscu zamieszkania, jak również, że wynagrodzenie powoda za udzielenie kapitały pozwanej będzie prowizja w wysokości ustalonej przez strony w umowie pożyczki; 3. naruszenie art. 6k .c. i 232 k.p.c. poprzez błędna wykładnię i w konsekwencji uznanie przez sąd I instancji, że powód nie wykazał w należyty sposób całości dochodzonego roszczenia co do wysokości, podczas gdy powód przedstawił dowody na okoliczność, z których wywodzi skutki prawne; 4. naruszenie art. 385 1 § 1 k.c. , poprzez niewłaściwe zastosowanie wskutek błędnego przyjęcia, że postanowienia umowy pożyczki w zakresie dotyczącym wysokości opłaty za obsługę pożyczki w miejscu zamieszkania oraz opłaty wstępnej (prowizji) wypełniają przesłanki do uznania ich za klauzule niedozwolone, podczas gdy prawidłowa interpretacja postanowień umownych w tym zakresie prowadzi do uznania, że nie kształtują one praw i obowiązków konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami ani nie naruszają rażąco jego interesów a tym samym przesłanki uznania tych postanowień za niedozwolone nie zostały spełnione. 5. Naruszenie art. 11 ust. 4 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji poprzez jego niezastosowanie podczas gdy sposób wyliczenia prowizji i opłaty za dodatkową usługę pożyczki w miejscu zamieszkania stanowi tajemnicę przedsiębiorstwa powoda i brak przepisu, który nakłada na powoda obowiązek wykazania sposobu obliczenia prowizji oraz opłaty za usługę dodatkową obsługi pożyczki w miejscu zamieszkania; 6. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. , które miało wpływ na treść orzeczenia poprzez błędną, sprzeczną z zasadami logiki i doświadczenia życiowego ocenę materiału dowodowego poprzez błędne przyjęcia, że postanowienia umowne dotyczące dodatkowej usługi pożyczki w miejscu zamieszkania i opłaty wstępnej stanowią niedozwolone klazule umowne; 7. sprzeczności istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego wskutek naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. poprzez błędną, sprzeczną z zasadami logiki i doświadczenia życiowego ocenę materiału dowodowego poprzez błędne przyjęcie, że powód nie wykazał całości dochodzonego roszczenia co do wysokości, podczas gdy powód przedstawił dowody świadczące o zasadności dochodzenia przez powoda wskazanych w pozwie kwot tytułem roszczenia. Powód wniósł o zamianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kwoty 6105 zł, nadto wniósł o zasądzenie od pozwanej na jego rzecz kosztów procesu za obie instancje. Ewentualnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Goleniowie i pozostawienia mu rozstrzygnięcia o kosztach. W uzasadnieniu zostało podniesione, że umowa została zawarta w czasie obowiązywania ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim , która zniosła ograniczenie co do maksymalnego pułapu opłat i prowizji, jakie przedsiębiorcy pożyczkowi mogli pobierać przy udzielaniu pożyczek, wynoszącego 5 %. Zniesienie tego ograniczenia zdaniem apelującego było działaniem świadomym i celowym. Mimo tej zmiany zdaniem powoda, przepisy ustawy wprowadzają mechanizmy obrony konsumenta, w szczególności w postaci nałożenia na kredytodawców obowiązku rzetelnego i klarownego informowania o warunkach oferowanego kredytu. Powód podkreślił, że wypełnił wszystkie obowiązki ustawowe w tej mierze. Umowa – wbrew temu co ustalił Sąd, zdaniem powoda jest jasna we wszystkich aspektach. Oprócz przywołania ustawowych pojęć, nie posłużono się pozaustawowymi określeniami. W przypadku pozwanej należało założyć, że jest osobą świadomą, staranną, rozsądną krytyczną i rozumiejącą kierowane do niej informacje, a skoro tak należy wskazać, że przed Sądem I instancji nie ujawniono żadnych okoliczności, wskazujących że sytuacja pozwanej lub jej właściwości odbiegają od opisanego modelu. Zdaniem powoda, skoro pozwana zawarła umowę dobrowolnie to oznacza, że godziła się na wykonanie postanowień umownych zgodnie z ich treścią. Odwołując się do zasady swobody umów, powód wskazał, że sama ustawa o kredycie konsumenckim przewiduje trojakiego rodzaju wynagrodzenie: oprocentowanie za korzystanie z kapitału, opłaty i prowizje. W odniesieniu do dwóch ostatnich, nie było na moment zawierania umowy żadnych ograniczeń i mogły zostać one ustalone w dowolnej wysokości. W konsekwencji zdaniem skarżącego błędne jest stanowisko Sądu I instancji, że postanowienia umowne zmierzały do obejścia przepisów o odsetkach maksymalnych. Opłaty i prowizje nie są przy tym roszczeniami akcesoryjnymi. Za bezzasadne powód uznał również stanowisko, że postanowienia umowy pożyczki o postanowienia umowne zmierzały do obejścia przepisów o odsetkach maksymalnych. Opłaty i prowizje nie są przy tym roszczeniami akcesoryjnymi. Za bezzasadne powód uznał również stanowisko, że postanowienia umowy pożyczki o opłacie za dodatkową usługę w postaci obsługi pożyczki w miejscu zamieszkania jest nieważne. Również Sąd I instancji powinien uwzględnić fakt, że wolą stron było ustalenie prowizji jako jedynego kosztu pożyczki stanowiącego jednocześnie wynagrodzenie powoda za udzielenie kapitału i cenę jaką pozwana miała uiścić na rzecz powoda. Wreszcie powódka wskazała, że w § 2 ust. 1 umowy pożyczkobiorca wyraziła wolę skorzystania z opcjonalnego świadczenia odnoszącego się do obsługi pożyczki w miejscu zamieszkania oraz zobowiązała się do zapłaty na rzecz pożyczkodawcy tytułem opłaty kwoty 3802,49 zł jednorazowo w dniu zawarcia umowy, w zamian powód zobowiązał się do dostarczenia kwoty do wypłaty w miejscu zamieszkania, a następnie odbioru łącznego zobowiązania. Jednocześnie zastrzeżono, że kwota ta płatna jest jednorazowo, niezależnie od ilości rat pożyczki, ilości wykonanych wizyt. Usługa ta miała charakter fakultatywny i pozwana składając podpis pod tym oświadczeniem wyraziła w sposób jednoznaczny i bezsporny wolę skorzystania z opcji dodatkowej. Za całkowicie bezzasadną powód uznał konkluzję Sądu, że roszczenie nie zostało udowodnione. Zdaniem powoda Sąd błędnie uznał, że w sprawie znajduje zastosowanie art. 385 1 § 1 k.c. Powód podkreślił, że kwota fakultatywnej usługi obsługi pożyczki w miejscu zamieszkania oraz kwota opłaty wstępnej (prowizji) zostały uzgodnione z pozwaną indywidualnie. Powód przyznał, że przy zawieraniu umowy korzystał ze wzorca umownego, jednak szereg elementów tej umowy ustalano indywidualnie z pozwaną. Powód zakwestionował uprawnienie Sądu do ingerowania w treść umowy łączącej strony. Dodatkowo zarzucił, że Sąd oprócz stwierdzenia, że powód naruszył przy zawieraniu umowy zasady współżycia społecznego dotychczas takich nie wskazał. Powód wyjaśnił, że taka ocena wymaga uwzględnienia zjawisk ekonomicznych i społecznych, chociażby w aspekcie udzielania pożyczek krótkoterminowych. Pozwana zwróciła się nie do banku, lecz instytucji pożyczkowej i to pozwala stwierdzić, że z zawarciem tej umowy wiązało się znacznie wyższe ryzyko. Powód wskazał także, że Sąd I instancji uchylił się od wskazania, czy opłata obsługi pożyczki w miejscu zamieszkania oraz opłata wstępna (prowizja) ma charakter świadczenia głównego. Dodatkowo powód wskazał, że sposób kalkulacji opłat jest tajemnicą przedsiębiorstwa. Odnośnie pozostałych zarzutów powód wyjaśnił, że Sąd dokonał dowolnej, nie zaś swobodnej oceny dowodów . W odniesieniu do kwoty 20 zł za wysłanie dwóch wezwań do zapłaty, powód wskazał, że nie jest to kwota wygórowana. Z ostrożności wyjaśnił, że koszty te obejmują: koszty opłat pocztowych 4,20 zł, koszty materiałów (papier, toner, koperta) – 1,325 zł, koszty pracowników – 0,305 zł, koszty utrzymania nadzoru – 0,37 zł, koszty utrzymania procesu przez IT – 2,43 zł, koszty narzędzi – 0,01 zł, koszty wynajmu powierzchni – 1,14 zł, koszty archiwizacji – 0,22 zł, przy czym kwota 20 zł została ujęta w umowie pożyczki. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja strony powodowej zasługiwała na częściowe uwzględnienie. Mając na uwadze, iż niniejsza sprawa była rozpoznawana w postępowaniu uproszczonym Sąd Okręgowy na podstawie art. 505 10 § 1 i § 2 k.p.c. orzekł na posiedzeniu niejawnym w składzie jednego sędziego. Zaznaczyć także należy, że w postępowaniu uproszczonym zgodnie z art. 505 9 § 1 1 k.p.c. apelację można oprzeć tylko na zarzutach naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, bądź naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć wpływ na wynik sprawy. Natomiast w myśl art. 505 13 § 2 k.p.c. jeżeli sąd drugiej instancji nie przeprowadził postępowania dowodowego, uzasadnienie wyroku powinno zawierać jedynie wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa. Zaznaczyć należy, że spór w rozpoznawanej sprawie koncentrował się na zagadnieniu, czy postanowienia umowy pożyczki łączącej strony zawiera klauzule niedozwolone w przyjętych rozwiązaniach umownych ustalających opłatę dodatkową z tytułu kosztów obsługi usługi pożyczki w miejscu zamieszkania pożyczkodawczyni i opłatę wstępną za przyznanie pożyczki. Tym samym Sąd Rejonowy trafnie w tym zakresie rozważał zastosowanie art. 385 1 k.c. , tyle że ocena okazała się nietrafna, zaś poza zakresem rozważań Sądu Rejonowego była sprzeczność postanowień umownych z zasadami współżycia społecznego ( art. 58 k.c. ). Istnieją dwa sposoby umożliwiające sądowi stwierdzenie, że zamieszczona w umowie klauzula stanowi niedozwolone postanowienie umowne w rozumieniu art. 385 1 k.c. , tj. kontrola incydentalna dokonywana przez sąd rozpoznający konkretną sprawę oraz kontrola abstrakcyjna sprawowana przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Mając na względzie brzmienie art. 385 1 k.c. wyjaśnić należy, że możliwość uznania klauzuli za abuzywną (inaczej postanowienie nieuczciwe lub niegodziwe) wymaga spełnienia czterech przesłanek: umowa musi być zawarta z konsumentem, postanowienia tej umowy nie zostały uzgodnione z konsumentem w sposób indywidualny, a ponadto kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami lub rażąco naruszając jego interesy, a postanowienie sformułowane w sposób jednoznaczny nie dotyczy głównych świadczeń stron. Bezsprzecznie, w sprawie mamy do czynienie z sytuacją, w której pożyczkodawca jest przedsiębiorcą zajmującym się prowadzeniem działalności gospodarczej, między innymi w zakresie udzielania pożyczek gotówkowych, a strona pozwana jako osoba fizyczna jest konsumentem. W judykaturze uznaje się, że pod pojęciem działania wbrew dobrym obyczajom kryje się wprowadzanie do umowy klauzul, które godzą w równowagę kontraktową stron takiego stosunku, natomiast przez rażące naruszenie interesów konsumenta rozumie się nieusprawiedliwioną dysproporcję - na niekorzyść konsumenta - praw i obowiązków stron, wynikających z umowy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 października 2006 r., I CSK 173/06). Dokonując oceny rzetelności określonego postanowienia umowy konsumenckiej należy zawsze rozważyć indywidualnie rozkład obciążeń, kosztów i ryzyka, jaki wiąże się z przyjętymi rozwiązaniami oraz zbadać jak wyglądałyby prawa lub obowiązki konsumenta w sytuacji, w której postanowienie to nie zostałoby zastrzeżone, pamiętając jednocześnie podczas dokonywania kontroli o tym, że każdorazowo istotny jest charakter stosunku prawnego regulowanego umową, który w konkretnej sytuacji może usprawiedliwiać zastosowaną konstrukcję i odejście do typowych reguł wyznaczonych przepisami dyspozytywnymi. Zgodnie z przepisem art. 385 1 k.c. „Postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (§ 1). Jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie (§ 2). Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (§ 3). Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje (§ 4)”. W niniejszej sprawie strony zawarły umowę pożyczki w oparciu o przygotowany przez powoda wzorzec umowny, na co wskazuje zastosowanie blankietu umownego oznaczonego jako F-06 wersja (...) , który został uzupełniony przez strony jedynie w zakresie oznaczenia danych pożyczkobiorcy i przedstawiciela pożyczkodawcy oraz danych określających wysokość pożyczki, związanych z nią opłat, wysokości oprocentowania, okresu obowiązywania i wysokości rat pożyczki do spłaty. Rozważenia wymagało, czy wskazywane przez pozwanego jako abuzywne postanowienia łączącej strony umowny, miały być między stronami uzgodnione w sposób indywidualny (tj. przyjmowane w drodze negocjacji między stronami), przy czym ciężar dowodu w tym zakresie spoczywał na powodzie. W tym zakresie wskazać trzeba, że z treści umowy wprost wynika, że pozwana złożyła podpis pod opcjonalnym oświadczeniem woli o następującej treści: „Oświadczam, że wyrażam wolę skorzystania z opisanego w § 2 ust. 2 niniejszej umowy, opcjonalnego świadczenia dodatkowego, odnoszącego się do obsługi pożyczki w miejscu zamieszkania. Opłatę należną (...) S.A. za wykonanie świadczenia dodatkowego – obsługi pożyczki w miejscu zamieszkania o łącznej wysokości 3.802,49 zł zobowiązuje się zapłacić na rzecz (...) S.A. jednorazowo w dniu zawarcia umowy. Wyrażam zgodę na wniesienie powyższej opłaty poprzez jej potrącenie z całkowitej kwoty pożyczki z chwila jej wypłaty przez (...) . Treść tego oświadczenia, uzasadnia przyjęcie w drodze domniemania, że strony musiały indywidualnie uzgodnić wprowadzenie tego postanowienia do łączącej ich umowy pożyczki. Nie dość, że postanowienie ma charakter opcjonalny, to wymagało jeszcze wyraźnego oświadczenia pożyczkobiorcy; nie był wystarczający podpis pod umową. W ocenie Sądu Odwoławczego, postanowienie § 2 ust. 1 umowy miało charakter postanowienia uzgodnionego indywidualnie, a tym samym nie znajduje do niego zastosowania art. 385 1 k.c. i w konsekwencji nie może ono podlegać kontroli w kontekście jego dopuszczalności. W tym zakresie zatem zarzut strony powodowej dotyczący naruszenia art. 385 1 k.c. okazał się zasadny, aczkolwiek, co zostanie wyjaśnione w dalszej części uzasadnienia, nie oznacza to, że roszczenie strony powodowej z tego tytułu zasługiwało w całości na uwzględnienie. Częściowo odmiennie ocenić należy postanowienie umowy zawarte w § 3 ust. 1 zdanie drugie umowy dotyczące nałożenia na pożyczkobiorcę opłatę wstępną za czynności związane z zawarciem umowy. Po pierwsze, strona powodowa nie wykazała, aby to postanowienie było indywidualnie uzgodnione przez strony. Okoliczność, że kwota opłaty wstępnej został dopisana długopisem do istniejącego formularza nie może zmienić oceny powyższego postanowienia, albowiem jest oczywiste, że powyższa kwota musiała być dostosowana do kwoty udzielonej pożyczki, natomiast sama zasada ponoszenia opłaty wstępnej wynikała z postanowienia zawartego we wzorcu umownym i brak podstaw do przyjęcia, że podlegała ona negocjacji pomiędzy stronami. Po drugie, powyższe postanowienie nie miało charakteru postanowienia określającego główne świadczenia stron, gdyż ustalenie obowiązku zapłaty opłaty wstępnej za udzielenie pożyczki nie stanowi elementu istotnego - essentialia negotti umowy pożyczki. Wykładając pojęcie „świadczenia głównego” właściwym jest posiłkowe sięganie do wypracowanego w doktrynie rozróżnienia na świadczenia główne i uboczne. Za główne uznawane są więc świadczenia stron objęte postanowieniami przedmiotowo istotnymi danej umowy ( essentialia negotii ), czyli świadczenia, które zmierzają do osiągnięcia celu umowy i pozwalają na identyfikację określonego typu stosunku prawnego ( tak też np.: K.Zagrobelny [w:] E.Gniewek (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2004, s.909, M.Skory, „Klauzule abuzywne w polskim prawie ochrony konsumenta”, Zakamycze 2005, s.179-180 ). Zatem postanowienie umowne dotyczące opłaty wstępnej może być poddane kontroli pod kątem jego potencjalnej abuzywności. Sądowi orzekającemu w niniejszym składzie znane są poglądy o możliwości potraktowania prowizji jako sposobu obejścia przepisów o odsetkach maksymalnych (np. por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 25 lutego 2015 roku w sprawie sygn. akt V ACa 622/14). Jednak spostrzec należy, że w tej konkretnej umowie odsetki zostały zastrzeżone na 0%, stąd nie można dokonać generalizacji i z założenia przyjąć, że w każdym przypadku mamy do czynienia w takiej sytuacji z abuzynością. W tym celu należało zatem skonkretyzować pojęcie dobrych obyczajów i rażącego naruszenia interesów konsumenta. „Rażące naruszenie interesów konsumenta” oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków na jego niekorzyść w określonym stosunku obligacyjnym. Chodzi zatem o zachwianie równowagi kontraktowej wyrażające się w tym, że kontrahent konsumenta zastrzega dla siebie nadmierne korzyści lub uprzywilejowaną pozycję, wyraźnie i w znacznym stopniu przewyższające korzyści uzyskane przez konsumenta lub pod innym względem znacznie pogarszające sytuację konsumenta (tak: wyrok Sądu Najwyższego z 13.07.2005 r., I CK 832/04). Określenie „rażąco” należy przy tym interpretować jako znaczne odbieganie przyjętego uregulowania od zasad uczciwego wyważenia praw i obowiązków, a oceny tej nie należy ograniczać do kwestii czysto ekonomicznych, lecz uwzględniać również i inne okoliczności, jak np. niewygodę, na jaką konsument został narażony, mitręgę, stratę czasu. Przy ocenie dysproporcji świadczeń w zobowiązaniach wzajemnych należy brać zaś pod uwagę nie tylko formalną równość praw i obowiązków stron, ale i równość materialną ( tak również: M.Jagielska, op.cit. s.88-89; K.Zagrobelny, Kodeks…, s.910; E.Rutkowska, „Niedozwolone klauzule umowne w bankowym obrocie konsumenckim”, Pr.Bankowe 2002/7-8/66; M.Skory, „Klauzule…”, s.171 ). Z kolei „działanie wbrew dobrym obyczajom” w zakresie kształtowania treści stosunku obligacyjnego wyraża się w tworzeniu przez partnera konsumenta takich klauzul umownych, które zmierzają do niedoinformowania, dezorientacji, wywołania błędnego przekonania u klienta czy wykorzystania jego niewiedzy lub naiwności. Za istotę dobrego obyczaju uznaje się szeroko rozumiany szacunek dla drugiego człowieka, a zatem sprzeczne z dobrymi obyczajami jest naruszanie usprawiedliwionego zaufania drugiej strony umowy. Także naruszenie dobrych obyczajów w kontekście art. 385 1 § 1 k.c. zazwyczaj jest wiązane z tworzeniem takich klauzul umownych, które godzą w równowagę kontraktową stron (por. Sąd Najwyższy w: wyroku z 27 października 2006 r., I CSK 173/06; wyrok z 13 lipca 2005r., I CK 832/04 ). Do dobrych obyczajów, uczciwości kupieckiej zalicza się przede wszystkim wymaganie od przedsiębiorcy wysokiego poziomu świadczonych usług oraz stosowania we wzorcach umownych takich zapisów, aby dla zwykłego konsumenta były one jasne, czytelne i proste, a ponadto by postanowienia umowne w zakresie łączącego konsumenta z przedsiębiorcą stosunku prawnego należycie zabezpieczały interesy konsumenta i odwzorowywały przysługujące mu uprawnienia wynikające z przepisów prawa. W orzecznictwie przyjmuje się, że jako sprzeczne z dobrymi obyczajami kwalifikowane są w szczególności wszelkie postanowienia, które zmierzają do naruszenia równorzędności stron umowy, nierównomiernie rozkładając uprawnienia i obowiązki między partnerami stosunku obligacyjnego. Natomiast o rażącym naruszeniu interesów konsumenta można mówić w przypadku prawnie relewantnego znaczenia tego nierównomiernego rozkładu praw i obowiązków stron umowy (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 13 marca 2014 roku, sygn. akt: VI ACa 1733/13, wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 27 sierpnia 2014 roku, sygn. akt: VI ACa 1313/13). W badanej sprawie w ocenie Sądu samo nałożenie na pożyczkobiorcę obowiązku uiszczenia opłaty wstępnej nie może być postrzegane za naruszające dobre obyczaje lub rażąco naruszające interesy konsumenta. Stosowanie tego rodzaju opłat przez instytucje finansowe jest powszechnie praktykowane, gdyż ma zrekompensować w sposób zryczałtowany koszty ponoszone przez powyższe podmioty celem zawarcia umowy z konsumentami. Z założenia nie można uznać, że wysokość tejże opłaty – rozpoznawana samoistnie, a więc bez uwzględnienia innych opłat – w sposób rażący narusza interes pożyczkobiorcy, gdyż odpowiada około 25 % kwoty pożyczki. Z tego względu powyższego postanowienia umownego w ocenie sądu odwoławczego nie można uznać za klauzulę abuzywną w rozumieniu art. 385 1 k.c. Niemożność uznania wskazanych wyżej postanowień umownych za klauzule abuzywne, nie wyklucza jednakowoż możności ich oceny w punktu widzenia zgodności z zasadami współżycia społecznego w rozumieniu art. 58 § 2 k.c. , co z kolei czyniłoby ją nieważną. Sąd Okręgowy stoi na stanowisku, że owa niezgodność z zasadami współżycia społecznego, w szczególności z zasadą elementarnej uczciwości kontraktowej, jaka winna cechować profesjonalistę dokonującego czynności prawnej z konsumentem, skutkująca częściową nieważnością umowy pożyczki dotyczy zarówno postanowienia w przedmiocie opłaty za koszty obsługi pożyczki w miejscu zamieszkania pożyczkobiorcy, jak i opłaty wstępnej w zakresie, w jakim łącznie przekraczają one poziom wyznaczony obecnie obowiązującym art. 36a ustawy z dnia 12 maja 2011 roku o kredycie konsumenckim . Wprawdzie w dacie zawierania umowy łączącej strony ten przepis nie obowiązywał i żadne przepisy nie określały górnego limitu prowizji i innych opłat dodatkowych, jakimi może zostać obciążony pożyczkobiorca, to jednak nie oznacza to, że opłaty te mogą być dowolnie kształtowane. Słusznie apelujący zwrócił uwagę, że nie miał zastosowania pułap 5 %, wobec zmiany przepisów w tym zakresie. Na moment jednak rozstrzygania obowiązują zmienione przepisy; z dniem 11 marca 2016 r. weszły w życie przepisy, które określają maksymalną wysokość pozaodsetkowych kosztów kredytu lub pożyczki (por. ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o zmianie ustawy o nadzorze nad rynkiem finansowym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2015 r. poz. 1357). Dla przypomnienia wskazać należy, że umowę zawarto w dniu 3 czerwca 2014 r. Wprowadzone wskazaną ustawą ograniczenia stanowić mogą wskazówkę przy ocenie, czy pozaodsetkowe koszty w umowie pożyczkowej lub kredytowej nie są nadmierne. R. legis wprowadzenia tego unormowania miało bowiem na celu ukrócenie niewłaściwych praktyk rynkowych polegających na zawyżaniu opłat około kredytowych w odpowiedzi na często powtarzające się praktyki tego typu. Maksymalna zaś wysokość wskazanych kosztów w przypadku umowy zawartej przez pozwaną, stosownie do art. 36a powołanej ustawy, nie mogłaby przekroczyć całkowitej kwoty pożyczki, gdy tymczasem z taką sytuacją oczywiście mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Wyjaśnić należy, że powód nie przedstawił żadnych danych na temat szczegółowych zasad swej działalności, stopnia ponoszonego ryzyka, sposobu doboru klientów i wreszcie poziomu nieściągalnych należności, pozwalających na ocenę w powyższym kontekście określonych umową opłat, które łącznie stanowią ponad 120 % faktycznie przekazanej pozwanej kwoty pożyczki (7000 zł – 8.435 zł {4632,51 zł + 3802,49 zł}). Powód nie przedstawił kalkulacji dotyczącej sposobu obliczania opłaty z tytułu zwiększonego ryzyka udzielenia pożyczki. Nie można wreszcie wykluczyć, że bardzo wysoka prowizja i opłata za zwiększone ryzyko w udzielaniu pożyczki, w przypadku przedmiotowej umowy pełnią podobną funkcję oraz przynajmniej w pewnym zakresie mają służyć obejściu przepisów o odsetkach maksymalnych, co jest nie tylko sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, ale także służy obejściu prawa w rozumieniu i ze skutkiem unormowanym w art. 58 § 1 k.c. Dokonując oceny umowy i jej postanowień umownych, Sąd uznał, że charakteru sprzecznego z zasadami współżycia społecznego nie mają postanowienia umowne ustalające wysokość opłat w zakresie, w jakim łącznie nie przekraczają limitu wyznaczonego w oparciu o art. 36a ustawy z dnia 12 maja 2011 roku o kredycie konsumenckim , która wskazuje na wolę ustawodawcy co do maksymalnych dopuszczalnych pozaodsetkowych kosztów pożyczki. Maksymalną wysokość pozaodsetkowych kosztów kredytu – zgodnie z tym przepisem - oblicza się według wzoru ustalonego ustawą. Wyliczenie na potrzeby niniejszej sprawy wskazuje, że w aktualnych stanie prawnym pułapem ograniczającym koszty pozakodeksowe, dla umowy pozwanej jest kwota 4.569,18 zł (7000 zł x 25 %) + (7000 zł x 490/365 x 30 %). W ocenie sądu odwoławczego umowa w zakresie takiej kwoty nie będzie sprzeczna z zasadami współżycia społecznego, a tym samym nieważna ( art. 58 § 2 k.c. ). Co istotne w okolicznościach sprawy brak jest podstaw do uznania, że bez tych częściowo nieważnych postanowień umownych umowa pożyczki w ogóle nie zostałaby zawarta, a tym samym do stwierdzenia, że umowa ta jest nieważna w całości ( art. 58 § 3 k.c. ). Reasumując tą część rozważań Sąd Okręgowy przyjął, że łączna kwota pożyczki, która wyznacza wysokość zobowiązania pozwanej wynosi 11.569,18 zł (7000 zł + 4.569,18 zł). Oprocentowanie pożyczki zostało ustalone na 0 % (§ 3 ust. umowy). Dodatkowo należało doliczyć kwotę 20 złotych tytułem kosztów windykacji. Kosztów tych wprost wskazanych w umowie w § 7 ust. 6, nie można uznać za nieusprawiedliwione i sprzeczne z dobrymi obyczajami (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 30 lipca 2014 r., VI ACa 891/13). Nie mogą to być jednak koszty arbitralnie ustalone, nie znajdujące uzasadnienia w poczynionych wydatkach i abstrahujące od podjętych działań. Powód w apelacji wyjaśnił sposób kalkulacji stawki ryczałtowej. Oczywistym jest, że zbliżona stawka stosowana jest także przez inne podmioty sektora finansowego i nie jest wygórowana, gdyż wliczono do niej nie tylko opłatę dla operatora pocztowego za dostarczanie przesyłki, ale ponadto koszty administracyjnej, biurowe i „czynnik ludzki” ( przygotowanie, sporządzenie i nadanie pisma). Nie można oczekiwać od powoda, że w każdej sprawie będzie przedstawiał konkretne dane, które wskazywałyby, że ustalone ryczałtowo w umowie i dochodzone pozwem koszty windykacji były adekwatne do poniesionych przez niego wydatków. Powód wykazał, że do pozwanej były kierowane wezwania stąd nie może budzić zastrzeżeń Sądu, że takie postanowienia zostały w umowie zastrzeżone. Trudno także apriori zakładać, że postanowienia te są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszające interesy konsumenta. Maksymalny pułap obciążenia pozwanej zamyka się kwotą 11.589,18 zł. Wobec niesporności okoliczności, że pozwana wpłaciła na rzecz powódki kwotę 9350 zł, pozostała należność w kwocie 2.239,18 zł. To ustalenie determinowało rozstrzygnięciem w punkcie I podpunkt 1 wyroku, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. W konsekwencji częściowego uwzględnienia żądania należało stosownie do przepisu art. 109 k.p.c. zamieścić rozstrzygnięcie o kosztach postępowania I – instancyjnego. Biorąc pod uwagę wysokość uwzględnionego powództwa w stosunku do dochodzonego w pozwie roszczenia należało przyjąć, że powódka wygrała sprawę w 36,68 %. Przy uwzględnieniu, że koszty procesu powoda wyniosły 267 zł, należało na rzecz powódki zasądzić od pozwanej 97,94 zł, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 100 k.p.c. w punkcie I podpunkt 3. Na podstawie art. 385 k.p.c. apelacja powódki w pozostałej części, podlegała oddaleniu, o czym rozstrzygnięto w punkcie II wyroku. O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono w punkcie III wyroku, na podstawie art. 100 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. , biorąc pod uwagę, że powódka wygrała postępowanie apelacyjne w 36,68 %, zaś na koszty postępowania apelacyjnego złożyła się wyłącznie opłata od apelacji w kwocie 250 zł. SSO Katarzyna Longa