II CA 1038/25

Sygn. akt II Ca 1038/25
POSTANOWIENIE
Dnia 30 stycznia 2026 roku
Sąd Okręgowy w Krakowie II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie:
Przewodniczący: sędzia Dagmara Pawełczyk – Woicka
Sędziowie: Marzena Lewicka
Agata Maniecka – Kurotaki
po rozpoznaniu 30 stycznia 2026 roku w Krakowie na posiedzeniu niejawnym
sprawy z wniosku W. Z.
przy uczestnictwie I. R., Ł. Z. (2), Ł. Z. (1)
o stwierdzenie nabycia spadku po T. Z. i podział majątku wspólnego T. Z. i W. Z.
na skutek apelacji uczestników od postanowienia wstępnego Sądu Rejonowego dla Krakowa – Podgórza w Krakowie z 15 stycznia 2025 roku (XII Ns 179/20/P)
postanawia:
oddalić apelację.
sędzia Marzena Lewicka sędzia Dagmara Pawełczyk – Woicka sędzia Agata Maniecka – Kurotaki
sygn. akt II Ca 1038/25
UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny:
W. Z. i T. Z. zawarli związek małżeński dnia 13 kwietnia 2002 roku w E.. W trakcie trwania małżeństwa prowadzili wspólnie działalność gospodarczą gastronomiczną, która była formalnie zarejestrowana na W. Z.. W. Z. zajmowała się organizacją i administracją, natomiast T. Z. stroną kulinarną. Działalność przynosiła wysokie dochody. Dodatkowo małżonkowie uzyskiwali dochody z czynszów najmu kamienic zakupionych w trakcie małżeństwa. Oboje byli uzależnieni od narkotyków, głównie kokainy, jeszcze przed ślubem. Małżonkowie wspólnie podejmowali decyzje co do wydatków. Wyjeżdżali na wielotygodniowe wakacje, zatrudniali opiekunkę do dzieci, która zamieszkiwała z rodziną, i zapewniali dzieciom wysoki standard życia, między innymi wyjazdy narciarskie, spływy kajakowe i restauracje. Z dnia 14 kwietnia 2004 r. zawarli w formie aktu notarialnego umowę rozszerzenia ustroju wspólności ustawowej, a następnie ustanawiającą ustrój rozdzielności majątkowej oraz dokonali częściowego podziału majątku.
W. Z. nabyła między innymi nieruchomość przy ul. (...) w E. w 2004 r., nieruchomość przy ul. (...) w 2007 r. oraz lokal przy ul. (...) w 2009 r. Zakup częściowo sfinansowano kredytami zaciągniętymi przez W. Z. oraz środkami przekazanymi przez matkę T. — I. U. w formie przelewów na konto W. Z. oraz gotówką. Nieruchomości te były następnie sprzedawane w latach 2010 i 2011 r., a uzyskane środki przeznaczono przede wszystkim na spłatę kredytów, bieżące utrzymanie rodziny oraz zakup i remont mieszkania przy ul(...) w C., w którym zamieszkiwała cała rodzina wraz z opiekunką. W 2009 r. małżonkowie wspólnie podjęli decyzję o leczeniu uzależnienia w formie terapii i przeprowadzki. U W. Z. zdiagnozowano dodatkowo chorobę afektywną dwubiegunową, co wiązało się z kompulsywnym wydawaniem pieniędzy. Rozwód orzeczono wyrokiem Sądu Okręgowego w Toruniu z dnia 28 lipca 2011 r. sygn. akt I C 776/09. Sprawa toczyła się z powództwa W. Z.. W postępowaniu o podział majątku wspólnego sygn. akt XI NS 2090/11 T. Z. nie zgłosił żądania ustalenia nierównych udziałów. Postępowanie umorzono po jego śmierci.
Sąd Rejonowy oparł ustalenia przede wszystkim na zeznaniach wnioskodawczyni W. Z., uczestników Ł. Z. (1) i Ł. Z. (2) oraz świadka I. U.. Sąd Rejonowy uznał te zeznania za w pełni wiarygodne. Zeznania były spontaniczne, wzajemnie się uzupełniały i nie zawierały sprzeczności co do kluczowych okoliczności takich jak wspólne prowadzenie restauracji, wspólne uzależnienie, przeznaczenie środków ze sprzedaży nieruchomości oraz wysoki standard życia rodziny w trakcie małżeństwa. Relacje te korespondowały w pełni z dokumentami, między innymi aktami notarialnymi, wyrokiem rozwodowym i postanowieniem o podziale majątku.
W tym stanie faktycznym Sąd Rejonowy oddalił wniosek o ustalenie nierównych udziałów. Sąd Rejonowy uznał, że z literalnego brzmienia art. 43 § 2 zd. 2 k.r.o. spadkobiercy są uprawnieni do żądania tylko wtedy, gdy spadkodawca wytoczył powództwo o rozwód lub separację. W sprawie powództwo wniosła W. Z., a T. Z. zgłosił żądanie rozwodu dopiero w odpowiedzi na pozew. Tym samym uczestnicy nie posiadają legitymacji procesowej. Nawet gdyby legitymacja istniała, to nie zostały spełnione przesłanki materialne.
Uczestnicy Ł. Z. (1) i Ł. Z. (2) w apelacji zaskarżyli postanowienie wstępne w całości. Zarzucili naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego oraz błędy w ustaleniach faktycznych. Polegały one między innymi na nieprawidłowym przyjęciu, że W. Z. złożyła pozew o rozwód, podczas gdy według uczestników W. Z. zainicjowała postępowanie o separację, a T. Z. wystąpił o rozwód. Uczestnicy zarzucili ponadto błędne ustalenie źródeł dochodów, charakteru wydatków, finansowania nieruchomości, miejsca zamieszkania przy ul. (...) oraz przeznaczenia środków ze sprzedaży. Zarzucili również błędne ustalenie, że T. Z. nie wnosił o nierówne udziały oraz brak udowodnienia choroby afektywnej dwubiegunowej. Drugi zarzut dotyczył naruszenia art. 43§ 2 k.r.o. poprzez błędne uznanie, że spadkobiercy nie są uprawnieni do żądania nierównych udziałów i żądanie wykładni celowościowej. Uczestnicy wnieśli o zmianę postanowienia i ustalenie nierównych udziałów w ten sposób, że udział W. Z. wynosi 1/5, a udział T. Z. 4/5, ewentualnie o uchylenie postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
W odpowiedzi na apelację wnioskodawczyni wniosła o jej oddalenie.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje.
Apelacja jest całkowicie bezzasadna. Zarzut naruszenia art. 233§ 1 k.p.c. jest chybiony. Sąd Rejonowy dokonał wszechstronnej, logicznej i zgodnej z zasadami doświadczenia życiowego oceny dowodów. Uczestnicy nie wskazali żadnych konkretnych uchybień naruszających zasady logiki, doświadczenie życiowe lub zdrowy rozsądek. Przedstawili jedynie własną wersję faktów. Sąd Okręgowy w pełni podziela ustalenia Sądu Rejonowego i uznaje je za prawidłowe. W szczególności prawidłowo ustalono, że sprawa toczyła się z powództwa W. Z.. Dochody pochodziły zarówno z restauracji, jak i najmu. Środki I. U. oraz ze sprzedaży nieruchomości przeznaczono na spłatę kredytów i utrzymanie rodziny, a nie na trwonienie w trakcie małżeństwa. Mieszkanie przy ul. (...) zakupiono po rozstaniu. T. Z. nie wnosił o nierówne udziały w postępowaniu o podział majątku toczącego się przed Sądem Rejonowym w Toruniu do sygnatury XI NS 2090/11, które zakończyło się umorzeniem. Choroba afektywna dwubiegunowa i uzależnienie obojga małżonków zostały potwierdzone zeznaniami stron i świadka.
Co do zarzutu naruszenia art. 43 § 2 k.r.o. Sąd Okręgowy w pełni podziela ocenę Sądu Rejonowego i dodatkowo wskazuje, co następuje. Zgodnie z art. 43 § 1 k.r.o. oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Wyjątek od tej zasady zawiera art. 43 § 2 k.r.o. Przepis stanowi, że z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, aby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku. Spadkobiercy małżonka mogą wystąpić z takim żądaniem tylko w wypadku, gdy spadkodawca wytoczył powództwo o unieważnienie małżeństwa albo o rozwód lub wystąpił o orzeczenie separacji. Przy ocenie stopnia przyczynienia się uwzględnia się także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym (art. 43 3§ k.r.o.). Orzecznictwo Sądu Najwyższego konsekwentnie podkreśla, że ustalenie nierównych udziałów wymaga łącznego spełnienia dwóch samodzielnych przesłanek. Po pierwsze małżonkowie muszą przyczynić się do powstania majątku wspólnego w różnym stopniu. Po drugie muszą istnieć ważne powody uzasadniające odstępstwo od zasady równości udziałów. Sam nierówny stopień przyczynienia się nie może być jednocześnie traktowany jako ważny powód. Ważne powody ocenia się przez pryzmat zasad współżycia społecznego. Muszą one wskazywać, że utrzymanie równych udziałów byłoby sprzeczne z tymi zasadami, na przykład rażące lub uporczywe nieprzyczynianie się do dorobku, trwonienie majątku na własne potrzeby ze szkodą dla rodziny lub długotrwała separacja zawiniona przez jednego małżonka (por. postanowienie SN z dnia 8 lutego 2018 r., II CNP 11/17; postanowienie SN z dnia 25 maja 2023 r., II CSKP 1323/22; postanowienie SN z dnia 20 lipca 2020 r., IV CSK 136/19; postanowienie SN z dnia 10 stycznia 2019 r., II CSK 337/18).
Szczególnego podkreślenia wymaga kwestia legitymacji czynnej spadkobierców. Z literalnego brzmienia art. 43 § 2 zd. 2 k.r.o. wynika jednoznacznie, że spadkobiercy małżonka mogą wystąpić z żądaniem ustalenia nierównych udziałów wyłącznie wtedy, gdy spadkodawca osobiście wytoczył powództwo o unieważnienie małżeństwa, o rozwód lub wystąpił o orzeczenie separacji. W niniejszej sprawie powództwo o separację, a następnie o rozwód wniosła W. Z. (sprawa sygn. akt I C 776/09 Sądu Okręgowego w Toruniu). T. Z. zgłosił żądanie rozwodu dopiero w odpowiedzi na pozew. Taki stan faktyczny nie spełnia ustawowej przesłanki legitymacji spadkobierców. Doktryna i orzecznictwo przyjmują wykładnię literalną tego przepisu i nie dopuszczają rozszerzenia uprawnień spadkobierców na podstawie wykładni celowościowej (por. B. Kubica Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, red. M. Fras, M. Habdas, LEX/el. 2023, art. 43; G. Jędrejek Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019, art. 43). Cel przepisu — weryfikacja zamiaru spadkodawcy co do kwestionowania równości udziałów — nie uzasadnia pominięcia wyraźnego wymogu „wytoczenia powództwa” przez spadkodawcę. W związku z tym Sąd Okręgowy w całości podzielił argumentację prawną prezentowaną przez Sąd Rejonowy o braku legitymacji czynnej spadkobierców w żądaniu ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym.
Niezależnie od powyższego, nawet gdyby przyjąć, że uczestnicy posiadają legitymację procesową, to nie zostały spełnione przesłanki materialne z art. 43 § 2 k.r.o. Oboje małżonkowie przyczynili się do majątku wspólnego w równym stopniu poprzez wspólną działalność gospodarczą, dochody z najmu i wspólne decyzje o wydatkach. Nie wystąpiły także ważne powody. Wydatki na wysoki standard życia rodziny, leczenie uzależnienia obojga małżonków oraz choroba afektywna dwubiegunowa wnioskodawczyni nie stanowią rażącego lub uporczywego nieprzyczyniania się do dorobku ani trwonienia majątku ze szkodą dla interesów rodziny. Dodatkowo wszelkie okoliczności, które mogłyby przemawiać za ustaleniem nierównych udziałów (zarówno różny stopień przyczynienia się, jak i ważne powody), muszą dotyczyć wyłącznie okresu, który miał miejsce przed ustanowieniem rozdzielności majątkowej z dnia 14 kwietnia 2004 r. (akt notarialny Rep. A nr (...)). Ważność tej umowy majątkowej małżeńskiej nie została zakwestionowana w niniejszym postępowaniu w sposób skuteczny i ostateczny w zakresie ustalenia ustroju majątkowego. Wszelkie działania i wydatki po tej dacie, w tym sprzedaż nieruchomości w okresie separacji, zakupy po rozstaniu czy spłaty kredytów, nie mogą być brane pod uwagę przy ocenie przesłanek z art. 43 § 2 k.r.o.
Nawet gdyby uznać, że rozszerzenie wspólności majątkowej nastąpiło kosztem majątku osobistego spadkodawcy (np. poprzez środki przekazane przez I. U.), to nie jest to wystarczająca przesłanka do uwzględnienia żądania nierównych udziałów. Nakłady poczynione z majątku osobistego na majątek wspólny podlegają odrębnemu rozliczeniu na zasadach art. 45 k.r.o. jako roszczenie o zwrot nakładów i nie wpływają automatycznie na stopień przyczynienia się w rozumieniu art. 43 § 2 k.r.o. (por. postanowienie SN z dnia 27 czerwca 2003 r., IV CKN 278/01, OSNC 2004, nr 9, poz. 146; postanowienie SN z dnia 2 października 1997 r., II CKN 348/97; doktryna: rozróżnienie nakładów od nierównego przyczynienia się do powstania majątku wspólnego). Orzecznictwo Sądu Najwyższego i sądów powszechnych konsekwentnie wskazuje, że ustalenie nierównych udziałów dotyczy całego majątku wspólnego jako całości i nie może być oparte wyłącznie na źródle finansowania poszczególnych składników (por. postanowienie SN z dnia 8 lutego 2018 r., II CNP 11/17; postanowienie SN z dnia 25 maja 2023 r., II CSKP 1323/22).
T. Z. sam nie zgłosił żądania nierównych udziałów w postępowaniu XI NS 2090/11, co dodatkowo potwierdzało brak podstaw do uznania legitymacji spadkobierców.
Wobec powyższego Sąd Okręgowy na podstawie art. 385 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji oddalając apelację.
Marzena Lewicka Dagmara Pawełczyk -Woicka Agata Maniecka-Kurotaki