II C 495/21

Sygn. akt II C 495/21 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 listopada 2022 roku Sąd Okręgowy Warszawa – Praga w Warszawie Wydział II Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSO Małgorzata Dubinowicz – Motyk Protokolant: Marzena Przybysz - Zaklika po rozpoznaniu w dniu 21 października 2022 roku na rozprawie sprawy z powództwa A. R. i K. R. przeciwko P. G. przy udziale interwenienta ubocznego po stronie pozwanego (...) S.A. w S. o zapłatę kwoty 204 153,64zł I zasądza od pozwanego P. G. na rzecz powodów A. R. i K. R. kwotę 201 923,64zł (dwieście jeden tysięcy dziewięćset dwadzieścia trzy złote sześćdziesiąt cztery grosze) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie: - od kwoty 172 300zł (sto siedemdziesiąt dwa tysiące trzysta złotych) od dnia 18 listopada 2011 roku do dnia zapłaty, - od kwoty 29 623,64zł (dwadzieścia dziewięć tysięcy sześćset dwadzieścia trzy złote sześćdziesiąt cztery grosze) od dnia 12 czerwca 2012 roku do dnia zapłaty; II oddala powództwo w pozostałym zakresie; III ustala że powodom A. R. i K. R. należny jest zwrot 90% poniesionych przez nich kosztów procesu, a pozwanemu P. G. należny jest zwrot 10% poniesionych przez niego kosztów procesu i ich szczegółowe wyliczenie pozostawia referendarzowi sądowemu. Sygn. akt II C 495/21 UZASADNIENIE W dniu 26 marca 2012 roku A. R. i K. R. wnieśli pozew przeciwko P. G. oraz (...) S.A. w S. , domagając się zasądzenia solidarnie od pozwanych na swoją rzecz kwoty 218 125,89zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 5 października 2011 roku do dnia zapłaty oraz kosztów procesu według norm przepisanych. Powodowie wskazywali, że zawarli z pozwanym ad.1 umowę o wybudowanie budynku mieszkalnego z garażem w D. B. przy ul. (...) , kierownikiem budowy był A. S. , ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej przez pozwanego ad.2, budynek miał liczne wady, które nie zostały usunięte, co skutkowało odstąpieniem przez powodów od umowy i wezwaniem pozwanego ad.1 do zwrotu uiszczonych mu dotychczas zaliczek na poczet wynagrodzenia, rozbiórki budynku i doprowadzenia miejsca budowy do stanu pierwotnego. Powodowie wyjaśnili, że na żądaną kwotę składają się wpłacone pozwanemu ad.1 zaliczki w wysokości 173 300zł, koszty rozbiórki wadliwego budynku w wysokości 41 750,89zł i koszty poniesione na pomoc prawną i ekspertyzy w wysokości 3075zł. (k.3-7) P. G. wnosił o oddalenie powództwa, wezwanie do udziału w sprawie w charakterze interwenienta ubocznego A. S. i zasądzenie na swoją rzecz kosztów procesu według norm przepisanych. Pozwany wskazywał, że powodowie w toku budowy każdorazowo akceptowali poszczególne etapy prac budowlanych, że w jego imieniu kierownik budowy realizował sporną inwestycję, a nadto że powodowie nie udowodnili wadliwości prac budowlanych i konieczności dokonania rozbiórki. (k.128-134) (...) S.A. w S. domagało się oddalenia powództwa w całości i zasądzenia kosztów procesu według norm przepisanych. (k.147-153) A. S. nie zgłosił interwencji ubocznej po stronie pozwanego P. G. . (k.239 i 266) Pismem z dnia 4 października 2012 roku powodowie cofnęli pozew w części dotyczącej kwoty 13 972,25zł, podtrzymując żądanie zasądzenia kwoty 204 153,64zł. (k.258-259, 463 i 480) T. . Sąd w dniu 1 kwietnia 2016 roku wydał wyrok sygn. III C 431/12, którym umorzył postępowanie co do kwoty 13 972,25zł (pkt 1), oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt 2), zasądził od powodów solidarnie na rzecz pozwanego P. G. kwotę 7217zł tytułem zwrotu kosztów procesu (pkt 3), zasądził od powodów solidarnie na rzecz pozwanego (...) S.A. w S. kwotę 7217zł tytułem zwrotu kosztów procesu (pkt 4) i nakazał pobrać od powodów solidarnie na rzecz Skarbu Państwa – tut. Sądu kwotę 70zł tytułem wydatków (pkt 5). – k.498 i 516-527 Na skutek apelacji A. R. i K. R. , Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 28 marca 2018 roku sygn. VI ACa 1672/16 uchylił zaskarżony wyrok w punktach drugim, trzecim i piątym w zakresie odnoszącym się do pozwanego P. G. i sprawę w tym zakresie przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu Warszawa – Praga w Warszawie, pozostawiając temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego. – k.729 i 733-750 Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy A. R. i K. R. podtrzymywali żądanie zasądzenia od P. G. kwoty 204 153,64zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwoty 173 300zł od dnia 5 października 2011 roku do dnia zapłaty i od kwoty 30 854,53zł od dnia 11 listopada 2011 roku do dnia zapłaty oraz kosztów postępowania za obie instancje według norm przepisanych. Uzasadniając żądanie wskazywali, że odstąpili od umowy o roboty budowlane z uwagi na jej nienależyte wykonywanie przez pozwanego, istotne wady budynku i odmowę ich usunięcia, wobec czego uprawnione jest żądanie zwrotu zapłaconego pozwanemu wynagrodzenia oraz zapłaty odszkodowania (tu: koszt rozbiórki budynku, koszty ekspertyz). – k.760-767 P. G. domagał się oddalenia powództwa w całości i zasądzenia od powodów solidarnie kosztów postępowania za obie instancje, a także zawiadomienia na podstawie art. 84§1 i 2 kpc o toczącym się postępowaniu A. S. oraz (...) S.A. w S. . Pozwany kwestionował twierdzenia powodów o istotnych wadach budynku i przedstawione przez powodów prywatne ekspertyzy, podkreślając że uniemożliwiono mu uczestnictwo w oględzinach budynku i inwentaryzacji wykonanych prac budowlanych oraz że powodowie dokonali rozbiórki budynku nie wnosząc uprzednio o zabezpieczenie dowodu z opinii biegłego do spraw budownictwa. Pozwany zaprzeczał również temu by powodowie złożyli wobec niego oświadczenie o odstąpieniu od umowy o roboty budowlane, twierdząc że w dniu 4 października 2011 roku strony negocjowały warunki rozwiązania umowy. – k.780- 791 (...) S.A. w S. zgłosiło interwencję uboczną pod stronie pozwanego P. G. , domagając się oddalenia powództwa w całości i zasądzenia od powodów solidarnie na swoją rzecz zwrotu kosztów procesu według norm przepisanych. – k.892-895 Do chwili zamknięcia rozprawy strony podtrzymywały swoje stanowiska. – k.1532-1534, 1536-1537 i e-protokół rozprawy z 21 października 2022 roku Sąd ustalił następujący stan faktyczny: W dniu 19 lutego 2011 roku A. R. i K. R. zawarli z P. G. , prowadzącym działalność gospodarczą pod nazwą (...) , umowę o budowę budynku mieszkalnego z garażem w stanie deweloperskim na nieruchomości stanowiącej działkę nr (...) przy ul. (...) w D. B. . Strony uzgodniły, że dom zostanie wykonany zgodnie z projektem domu (...) MG Projekt, projekt ten dostarczy firma wykonawcy, przy czym w załączniku nr 1 do umowy wyszczególniono zakres robót. Termin rozpoczęcia robót ustalono na 1 maja 2011 roku, a ich zakończenia – 1 maja 2012 roku. Postanowiono, że wykonawca nabędzie konieczne materiały budowlane. Należne P. G. wynagrodzenie ustalono na 510 000zł, określając że zostanie ono uiszczone w trzech ratach, po zakończeniu poszczególnych etapów prac przewidzianych w kosztorysie z dnia 11 lutego 2011 roku, przy czym pierwsza rata będzie miała charakter zaliczki i zostanie przeznaczona na sfinansowanie zakupu materiałów budowlanych. W umowie wskazano, że w razie zgłoszenia przez zamawiających usterek prac budowlanych, wykonawca jest zobowiązany do ich usunięcia w terminie 30 dni. Dowód: umowa k.8-9 Decyzja o zatwierdzeniu projektu budowlanego i pozwoleniu na budowę domu powodów wydana została w dniu 20 czerwca 2011 roku. Dowód: decyzja k.163-164 Projekt budowlany zakładał m.in.: - wykonanie żelbetowych ław fundamentowych o regularnych wymiarach i przekroju poprzecznym 75cm x 45cm, z wodoszczelnego betonu konstrukcyjnego o wytrzymałości na ściskanie 20 MPa, na podłożu grubości 10cm z betonu 7 MPa, przy zachowaniu ciągłości procesu betonowania, - wykonanie wieńców, nadproży, podciągów i słupów w żelbetowej technologii monolitycznej z betonu o wytrzymałości na ściskanie 20 MPa, w reżimie ciągłości betonowania, z obowiązkiem niedopuszczenia do rozsegregowania składników mieszanki betonowej, - wykonanie ścian fundamentowych murowanych z bloczków betonowych 15 MPa, na zaprawie cementowej, odseparowanych od ław fundamentowych izolacją poziomą przeciwwilgociową, z dwuwarstwową izolacją termiczną z płyt styropianowych o łącznej grubości 14cm zabezpieczonych folią kubełkową. Dowód: projekt budowlany w tomie IV akt Prace budowlane zostały rozpoczęte na początku czerwca 2011 roku. Zgodnie z ustaleniami stron, ze strony pozwanego prace były nadzorowane przez zatrudnianego przez niego kierownika budowy A. S. (początkowo występującego jedynie w charakterze murarza na budowie), a ze strony powodów – bezpośrednio przez powoda i przez znajomego powodów S. R. . W toku prac, na bieżąco, uzgadniano pewne zmiany w projekcie technicznym, a przedstawiciel powodów zgłaszał kierownikowi budowy swoje zastrzeżenia co do sposobu wykonywania prac budowlanych, w tym – wykonania ław fundamentowych niezgodnie z projektem. W dniu 28 czerwca 2011 roku strony uzgodniły, że P. G. uzyska opinię autora projektu budynku co do w/w niezgodności. Ławy fundamentowe były ponownie wykonywane. Dowody: notatki k.138-139, pismo z 27.06.2011r. k.140, umowa zlecenia k.165-166, zeznania świadka S. R. k.314-317, notatka k.338, zeznania świadka A. S. k.373-378, zeznania świadka K. I. k.378-379 Kierownik budowy w tzw. wewnętrznym dzienniku budowy, udostępnianym pozwanemu, kilkakrotnie sygnalizował trudności w wykonywaniu zleconych prac dotyczące braku koniecznych materiałów budowlanych, braku sprzętu, zatrudniania pracowników bez jakichkolwiek kwalifikacji i braku pracowników potrafiących wykonywać prace murarskie, ciesielskie czy zbrojarskie. Kierownik budowy uświadamiał sobie oraz przekazywał powodowi i pozwanemu, że prace budowlane nie są prawidłowo wykonywane, gdyż brakuje koniecznego sprzętu i wykwalifikowanych pracowników. Powód na bieżąco ustnie zgłaszał pozwanemu i kierownikowi budowy swoje zastrzeżenia co do sposobu wykonywania prac. Dowody: notatki k.167-179 i koperta na k.367, wyjaśnienia kierownika budowy k.182-185, zeznania świadka A. S. k.373-378, zeznania powoda e-protokół rozprawy z 30 lipca 2015 roku A. S. milcząco zaakceptował wadliwe wykonanie pod jego nieobecność mieszkanki betonowej i jej użycie do wykonania słupów konstrukcyjnych, mimo iż widział, że przy demontażu odeskowania beton odwarstwiał się i odchodził od prętów zbrojeniowych. Dowód: zeznania świadka A. S. k.1030-1031 W dniu 28 lipca 2011 roku strony zawarły aneks do umowy, zmieniający szczegółowy zakres prac i wynagrodzenie. Postanowiono m.in., że na życzenie inwestora zostanie zmieniona wysokość fundamentów z 55cm na 100cm ponad grunt rodzimy (ta praca miała zostać wykonana nieodpłatnie, jako rekompensata za niezgodne z projektem budowlanym wykonanie ław fundamentowych i słupów), ściany fundamentowe wykonane zostaną z bloczka betonowego o grubości 24 cm, ściany zaizolowane będą styropianem FS 20 o grubości 10 cm, wykonana będzie izolacja przeciwwilgociowa poprzez dwie warstwy dysterbitu i izolacja pozioma poprzez dwie warstwy papy na dysterbicie, że ściany konstrukcyjne w budynku mają być wykonane w systemie Y. grubości 24 cm na zaprawie ciepłochronnej, że stropy nad parterem i piętrem mają być wykonane zgodnie ze zmienionym przez konstruktora projektem przewidującym użycie grubszej oraz większej ilości stali. Finalnie ustalono, że należne pozwanemu wynagrodzenie stanowić będzie 406 400zł i ma być płatne w czterech ratach (kwoty 127 000zł, 116 400zł, 63 600zł i 100 000zł), pomniejszone o 50 000zł zaliczki. Dowód: aneks do umowy k.10-12 Powodowie uiścili do sierpnia 2011 roku na wskazany przez pozwanego rachunek bankowy kwoty: - 4800zł, jako zapłatę za projekt architektoniczny domu, - 53 000zł, jako zaliczkę na budowę domu, - 114 500zł, jako ratę wynagrodzenia za budowę domu. Dowód: potwierdzenia zapłaty k.13-14 Prace budowlane były wykonywane nieprawidłowo, niezgodnie z projektem i z zasadami sztuki budowlanej. Przykładowo – ławy fundamentowe były węższe niż zakładał to projekt, nie wykonano jednego ze słupów przewidzianych w projekcie, główny słup konstrukcyjny nie był wbetonowany od ławy fundamentowej tylko opierał się na bloczkach betonowych ściany fundamentowej, mieszkanka betonowa użyta do wylewania słupów miała nieprawidłową strukturę i skład, była porowata, kruszyła się w palcach, bieg schodowy nie był oparty na fundamencie, strop nad parterem był nierówny, popękany i wypadały z niego pustaki. Wykonanie ław fundamentowych o wymiarach innych niż przewidzianych w dokumentacji projektowej i w taki sposób, że były one zdeformowane powodowało wadliwe posadowienie budynku, zaburzało równowagę statyczną ustroju konstrukcyjnego i spowodowałoby zniszczenie jego konstrukcji (tj. katastrofę budowlaną). Ściany fundamentowe miejscowo były nieprawidłowe wykonane, gdyż nierówności ławy fundamentowej „uzupełniano” cegłą ceramiczną, na której układano bloczki betonowe. Użyte do budowy ścian cegły ceramiczne nie miały parametrów wytrzymałościowych przewidzianych w projekcie budowlanym, co osłabiało konstrukcję. Izolacja termiczna i przeciwwilgociowa ścian fundamentowych została wykonana niezgodnie z projektem i zasadami sztuki budowlanej. Żelbetowe elementy konstrukcyjne budynku zostały wykonane rażąco wadliwie i niezgodnie z projektem, jako że - nie wybudowano słupa nośnego na parterze, - źle zagęszczono i wylewano mieszankę betonową przy zespalaniu głowicy słupa i wieńca co powodowało m.in. krytyczną deformację zbrojenia nośnego słupa, - wieniec żelbetowy został wykonany ze złego materiału i przy wadliwym montażu deskowania co powodowało m.in. osłabienie tego elementu konstrukcyjnego, - główny słup konstrukcyjny budynku był pozbawiony oparcia fundamentu, - zbrojenie słupa konstrukcyjnego budynku było zdeformowane i pozbawione betonowej otuliny co powodowało krytyczne zaburzenie nośności konstrukcji budynku, a - wszystkie żelbetowe elementy konstrukcyjne były wykonywane nieprawidłowo (tj. za mało mieszkanki betonowej, błędy montażowe i materiałowe odeskowania) co objawiało się wykruszynami, pustkami, pęknięciami, rozwarstwieniami w ich strukturze i powodowało że nie gwarantowały one bezpiecznego transferu sił i naprężeń, - schody nie miały fundamentu, co zaburzało statykę układu konstrukcyjnego budynku. Strop pomiędzy parterem a piętrem budynku wykonano z pominięciem przewidzianych w projekcie żeber rozdzielczych (belek kratownicowych) w strukturze płyty stropowej, mających usztywniać tarczę stropową, przez co wypełniające strop pustaki były nieprawidłowo montowane i ulegały degradacji. Nie miało to jednak wpływu na nośność stropu. Ściany budynku nie miały wad istotnych, były prawidłowo wzniesione, choć z uchybieniami technologicznymi i brakiem należytej staranności przy ich spoinowaniu zaprawą ciepłochronną. Dowody: zdjęcia budynku skoroszyt w tomie IV akt, zeznania świadka L. R. k.369-371 i 867v-869v, zeznania świadka R. B. k.371-373, opinia biegłego z zakresu budownictwa  k.1091-1378  i 1463-1513 Pismem z dnia 19 września 2011 roku powodowie zgłosili P. G. usterki w wykonanych pracach budowlanych, tj. niedbałe i niezgodne z projektem wykonanie stropu nad parterem, podciągów i słupów konstrukcyjnych, w tym ugięcie stropu, złe ułożenie styropianu izolującego ścianę fundamentową oraz złe ułożenie folii kubełkowej użytej do izolacji ściany fundamentowej, żądając usunięcia usterek w terminie 30 dni, pod rygorem odstąpienia od umowy. Dowód: zgłoszenie usterek k.19, zeznania świadka S. R. k.314-317, zeznania powoda e-protokół rozprawy z 30 lipca 2015 roku W dniu 4 października 2011 roku powodowie i pozwany P. G. negocjowali podpisanie porozumienia normującego rozwiązanie umowy o roboty budowlane, jednak nie uzgodnili swoich stanowisk, powodowie odmawiali zapłaty za wykonanie stropu powołując się na jego wady i strony zdecydowały się skierować swoje roszczenia na drogę postępowania sądowego. Wobec powyższego powodowie zażądali od pozwanego zwrotu uiszczonych przez nich zaliczek, wstrzymania prac budowlanych i zapłaty kary umownej za nienależyte wykonanie stropu, podciągów i słupów konstrukcyjnych. W reakcji na powyższe tego samego dnia pozwany wstrzymał prace budowlane i odnotował to w dzienniku budowy, wskazując jako przyczynę tego stanu brak płatności zamawiających oraz rozbieżności pomiędzy umową a aneksem do umowy. Wobec zerwania umowy, kierownik budowy wstecznie dokonał wpisów do dziennika budowy, posiłkując się czynionymi przez siebie od sierpnia 2011 roku notatkami. Tożsame przyczyny wstrzymania prac pozwany podał w piśmie wysłanym do powodów tego samego dnia. Dowód: kopia dziennika budowy k.16-18v, pismo stron z 4 października 2011 roku k.20-21, pismo pozwanego z 4 października 2011 roku k.141, zeznania świadka A. S. k.373-378 i 1030-1031, zeznania powoda e-protokół rozprawy z 30 lipca 2015 roku, zeznania pozwanego e-protokół rozprawy z 18 marca 2016 roku – w części W dniu 4 października 2011 roku budynek był wykonany w niekompletnym stanie surowym otwartym. Koszt wykonanych prac wynosił około 102 420zł brutto, według cen z owej daty. Dowód: opinia biegłego do spraw budownictwa k.1091-1378 i 1463-1513 Opuszczając teren budowy kierownik budowy ani bezpośrednio pozwany nie zabezpieczył wykonanych prac i terenu budowy ani nie przeprowadzili inwentaryzacji wykonanych prac. Dowód: zeznania powoda e-protokół rozprawy z 11 grudnia 2020 roku W październiku 2011 roku powodowie skonsultowali się z prawnikiem, za co zapłacili 1230zł, zlecili inżynierską inwentaryzację i ocenę stanu technicznego prac budowalnych wykonanych dotychczas przez pozwanego, za co zapłacili 1230zł, a następnie – wobec zalecenia przez wykonującego ocenę techniczną rozbiórki obiektu – zlecili oszacowanie kosztów rozbiórki wykonanych przez pozwanego prac, za co zapłacili 615zł. Konsultujący prace inżynier budownictwa stwierdził, że obiekt wykonany przez pozwanego ma wady wykluczające kontynuowanie prac budowlanych i uzasadniające jego rozbiórkę, gdyż elementy nośne konstrukcji nie spełniają przewidzianych w projekcie parametrów wytrzymałościowych, stwarzając niebezpieczeństwo wystąpienia katastrofy budowlanej. Wartość koniecznych prac rozbiórkowych oszacowano na 41 750,89zł. Dowody: inwentaryzacja i opinia techniczna z 24 października 2011 roku z dokumentacją zdjęciową k.25-54, faktury k.22-24, wycena prac rozbiórkowych k.55-61a,  zeznania świadka L. H. k.317 i 870, zeznania świadka L. R. k.369-371, zeznania świadka R. B. k.371-373 Koszt wykonania prac rozbiórkowych budynku powodów w IV kwartale 2011 roku wynosił 43 745,45zł brutto. Dowód: opinia biegłego do spraw budownictwa k.1091-1378 i 1463-1513 Pismem z dnia 25 października 2011 roku A. R. i K. R. poinformowali P. G. o wynikach inwentaryzacji i opinii technicznej oraz wezwali do przeprowadzenia na koszt pozwanego rozbiórki obiektu wybudowanego dla powodów, zwrotu wszystkich otrzymanych przez powodów wpłat w terminie 14 dni oraz zwrotu projektu budowlanego. P. G. otrzymał w/w pismo w dniu 3 listopada 2011 roku. Pismem z dnia 30 grudnia 2011 roku A. R. i K. R. zgłosili szkodę ubezpieczycielowi kierownika budowy – (...) S.A. , domagając się zapłaty odszkodowania w kwocie 218 125,89zł. Dowody: przedsądowe wezwanie do zapłaty z potwierdzeniem odbioru k.62-63, zgłoszenie szkody k.64-65 (...) S.A. w S. zleciło sporządzenie protokołu szkody w styczniu 2012 roku. Wizytujący teren budowy rzeczoznawca stwierdził liczne nieprawidłowości w wykonaniu izolacji ścian fundamentowych, słupów (np. brak monolityczności, kruszenie), schodów (brak stopy fundamentowej spocznika schodów) i stropu (np. deformacja stropu, spękania). W dniu 6 czerwca 2012 roku (...) S.A. przyznało i wypłaciło powodom odszkodowanie w kwocie 13 972,25zł, mające stanowić zwrot kosztów częściowej rozbiórki budynku (bez fundamentów ścian z bloczków betonowych i izolacji pionowej, wykonanych zanim kierownik budowy został objęty ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej) i części kosztów wykonania opinii technicznej budynku i oszacowania kosztów rozbiórki. Dowody: protokół szkody k.186-187, decyzja o przyznaniu odszkodowania k.262 Powołując się na inwentaryzację i opinię techniczną budynku sporządzoną w październiku 2011 roku, K. R. i A. R. wystąpili w dniu 28 listopada 2011 roku do Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w P. o nakazanie rozbiórki budynku posadowionego na działce (...) w D. B. . Po przeprowadzeniu wstępnej kontroli w dniu 30 listopada 2011 roku oraz kontroli z udziałem powodów i kierownika budowy A. S. w dniu 19 grudnia 2011 roku, podczas której porównywano opis budynku zamieszczony w opinii technicznej ze stanem rzeczywistym i stwierdzeniu m.in. widocznych ubytków w stropie (tj. ze stropu wypadały pustaki), decyzją z dnia 31 lipca 2012 roku Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego nakazał powodom dokonanie rozbiórki w/w budynku. Dowód: kopia decyzji nr (...) k.261 , zeznania świadka M. S. k.971v-972, zeznania świadka K. Ż. k.972, dokumenty w dołączonych aktach sprawy (...) .MI.MS. (...) w tomie IV akt Budynek został rozebrany w czerwcu 2013 roku. Dowód: zeznania powoda e-protokół rozprawy z 30 lipca 2015 roku Wady budynku były możliwe do usunięcia, a koszt koniecznych robót wyniósłby około 88 000zł brutto. Usuniecie wad wymagałoby m.in. - odkopania z dwóch stron ław fundamentowych (w strefie budynku wewnętrznej i zewnętrznej), poszerzenia ich posadowienia na podłożu stabilizującym z betonu oraz ich dwustronnego nadbetonowania i obetonowania, wykonania izolacji przeciwwilgociowej ław i stóp fundamentowych, - odkopania ścian fundamentowych, demontażu folii kubełkowej i izolacji cieplnej z płyt styropianowych, wykucia ze ścian fundamentowych podmurowań z cegły i uzupełnienia wolnych przestrzeni betonem zbrojonym prętami, wykonania prawidłowej izolacji termicznej ścian fundamentowych, -wykonania w strukturze ściany konstrukcyjnej żelbetowego słupa nośnego połączonego z nadprożem okiennym i drzwiowym, - podparcia głównego słupa nośnego na istniejącej ławie fundamentowej poprzez likwidację bloczków betonowych pod nim i wzmocnienie podstawy słupa, - obetonowania zdegenerowanych słupów wolnostojących na całej ich wysokości po wcześniejszym usunięciu wykruszonego betonu itd. Dowód: opinia biegłego do spraw budownictwa k.1091-1378 i 1463-1513 Przy ustalaniu stanu faktycznego nie miały znaczenia dowody z zeznań świadków G. P. , S. P. , T. W. i K. I. , gdyż świadkowie ci nie dysponowali informacjami o okolicznościach istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Sąd oparł się na pozostałych, przywołanych powyżej dowodach, przy czym zeznania pozwanego uznał za wiarygodne jedynie w niewielkiej części, czego przyczyny zostaną przedstawione w dalszej części uzasadnienia. Sąd zważył, co następuje: Powództwo było w przeważającej części uzasadnione. W toku postępowania powodowie konsekwentnie akcentowali, iż pozwany nienależycie wykonywał łączącą strony umowę o roboty budowlane, co doprowadziło do wybudowania budynku w stanie surowym otwartym z istotnymi wadami, odstąpienia przez powodów od umowy i domagali się zasądzenia od pozwanego kwoty stanowiącej równowartość uiszczonego przez siebie wynagrodzenia za wykonane prace oraz odszkodowania stanowiącego równowartość wydatków poniesionych na ekspertyzy i koszty rozbiórki budynku. Finalnie też powodowie sprecyzowali podstawę prawną swoich żądań, powołując art. 638§1 kc w zw. z art. 656§1 kc w zw. z art. 556 1 §1 pkt 1 i §3 kc w zw. z art. 560§1 i 4 kc w brzmieniu obowiązującym w 2011 roku, stosownie do art. 51 ustawy z dnia 30 maja 2014 roku o prawach konsumenta. Nie ulega wątpliwości, iż strony w dniu 12 lutego 2011 roku zawarły umowę o roboty budowlane, w której A. R. i K. R. zlecili P. G. budowę budynku mieszkalnego z garażem na nieruchomości stanowiącej działkę nr (...) przy ul. (...) w D. B. , zgodnie z projektem domu (...) MG Projekt. Stosownie więc do art. 647 kc i art. 656§1 kc pozwany był zobowiązany do oddania w/w obiektu wykonanego zgodnie z projektem i z zasadami wiedzy technicznej oraz ponosił odpowiedzialność za wady obiektu. Art. 656§1 kc w zw. z art. 637 kc przewiduje, że jeśli przedmiot umowy o roboty budowlane ma wady, zamawiający może żądać ich usunięcia, wyznaczając w tym celu przyjmującemu zamówienie odpowiedni termin z zagrożeniem, że po bezskutecznym upływie terminu nie przyjmie naprawy, a gdy wady usunąć się nie dadzą albo gdy z okoliczności wynika, że przyjmujący zamówienie nie zdoła ich usunąć w czasie odpowiednim, zamawiający może od umowy odstąpić, jeżeli wady są istotne. Wbrew stanowisku pozwanego, Sąd uznał, że zaoferowany przez powodów materiał dowodowy był wystarczający do wykazania występowania istotnych wad wybudowanego przez pozwanego domu. Argumentacja pozwanego sprowadzała się do tego, że pozwany nie uczestniczył w inwentaryzacji budynku sporządzanej po wstrzymaniu prac oraz że biegły sądowy sporządzał opinię już po rozbiórce budynku. Sąd zauważa, że to pozwany, jako profesjonalista, decydując się na wstrzymanie prac budowlanych, tzw. zejście z placu budowy i zapowiedziane skierowanie swoich roszczeń o zapłatę wynagrodzenia na drogę postępowania sądowego, powinien dążyć do udokumentowania stanu wykonanych przez siebie robót i sporządzenia wspólnie z powodami protokołu robót budowlanych. Zaniedbanie wykonania przez pozwanego owego obowiązku nie może obecnie obciążać powodów. Po drugie, fakt nieuczestniczenia przez pozwanego w inwentaryzacji budynku sporządzanej w październiku 2011 roku nie pozbawia owej inwentaryzacji mocy dowodowej. Odnotować trzeba, że inwentaryzacja była wykonywana przez osoby dysponujące specjalistyczną wiedzą, niezaangażowane w sporny proces budowlany, obce dla stron i została udokumentowana zdjęciami (k.25-54). Stan uwidoczniony na zdjęciach został w toku postępowania potwierdzony przez świadków L. H. , L. R. i R. B. , którzy składali zeznania w charakterze świadków po kilku latach od wykonania zleconych im przez powodów czynności i nie mieliby żadnego interesu w zeznawaniu na korzyść którejkolwiek ze stron niniejszego postępowania. Co więcej, świadkowie M. S. i K. Ż. potwierdziły, że weryfikowany przez nie w grudniu 2011 roku stan spornego budynku odpowiadał opisowi zamieszczonemu w opinii technicznej z października 2011 roku i dołączonym do opinii zdjęciom. Został ona także poparty oceną rzeczoznawcy powołanego przez (...) S.A. , który w styczniu 2012 roku wizytował teren budowy i stwierdził nieprawidłowości w wykonaniu izolacji ścian fundamentowych, słupów (np. brak monolityczności, kruszenie), schodów (brak stopy fundamentowej spocznika schodów) i stropu (np. deformacja stropu, spękania), co odnotowano w protokole szkody (k.186-187). Końcowo zauważyć też trzeba, że pozwany początkowo nie kwestionował wadliwości wykonywanych prac polegających na odstępstwach od projektu budowlanego, skoro w dniu 28 lipca 2011 roku w aneksie do umowy wyraził zgodę na nieodpłatne wykonanie pewnych prac w ramach cyt. „rekompensaty za niezgodne z projektem budowlanym wykonanie ław fundamentowych i słupów”. Znaczące jest także zaniechanie zgłoszenia przez pozwanego własnych wniosków dowodowych na okoliczność stanu budynku w październiku 2011 roku, tj. z zeznań świadka i ze zdjęć budynku, jako że z informacyjnych wyjaśnień pozwanego wynika, że trzy dniu po wstrzymaniu robót budowlanych wizytował teren budowy z rzeczoznawcą i wykonywane były wówczas zdjęcia budynku oraz że zatrudniony przez niego rzeczoznawca potwierdził istnienie usuwalnych wad budynku. (k.278) Konkludując, mając na uwadze opisane powyżej okoliczności Sąd nie dał wiary zeznaniom pozwanego (k.1038) i w oparciu o zeznania świadków L. H. , L. R. , R. B. , A. S. (opisującego np. proces wykonywania stempli, wylewania betonowych słupów, rozwarstwiania się betonu przy zdejmowaniu odeskowania), M. S. , K. Ż. , zeznania powodów oraz przywołane dowody z dokumentów, Sąd ustalił istniejący w październiku 2011 roku stan budynku wybudowanego przez pozwanego. Sąd uznał również, iż niemożność sporządzenia przez biegłego sądowego bezpośrednich oględzin spornego budynku i wydanie opinii w oparciu o wymieniony powyżej materiał dowodowy nie pozbawia opinii biegłego waloru rzetelności i kompletności. Istotne jest, że biegły W. S. uznał zebrany materiał dowodowy za wystarczający do sporządzenia opinii, jako że to zadaniem biegłego jest m.in. zwrócenie uwagi sądu na niekompletność materiału dowodowego. Biegły stwierdził zaś, że detaliczna dokumentacja fotograficzna i protokoły oględzin budynku umożliwiają opiniowanie w niniejszej sprawie, choć zaznaczył, że dopuszczenie dowodu z opinii biegłego przed rozbiórką spornego budynku pozwoliłoby sporządzić opinię bardziej kompletną i kategoryczną. Jednocześnie, co Sąd podkreśla, biegły wskazał, że ustalenia opinii o występowaniu wad budynku mają charakter kategoryczny, zaś pewne wątpliwości i brak kategoryczności stwierdzeń odnosi się jedynie do tego czy w budynku występowały jeszcze inne (dodatkowe) wady oraz czy konieczna była rozbiórka budynku (k.1468-1469). W orzecznictwie i doktrynie utrwalone są wskazania, iż dla skutecznego zakwestionowania wniosków opinii biegłego konieczne jest wykazanie, iż biegły nie dysponuje wiadomościami specjalnymi, iż rozumowanie przedstawione przez biegłego nie jest logicznie poprawne, iż opinia jest niepełna, nie uwzględnia wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności lub nie zawiera uzasadnienia wyrażonych w niej ocen i poglądów, albo też gdy jest ona niejasna. Pozwany P. G. i interwenient uboczny (...) S.A. w S. tego rodzaju argumentów zaś nie zgłaszali i nie wykazali, koncentrując się na twierdzeniu, że niemożność dokonania przez biegłego osobiście oględzin spornego budynku czyni opinię nieprzydatną. Tymczasem opinia biegłego W. S. jest opinią rzetelną, obszernie i zrozumiale uargumentowaną, zawierającą precyzyjne odniesienia do materiału źródłowego (zdjęć czy projektu budowlanego) oraz przepisów i zasad sztuki budowlanej, a dodatkowo biegły szczegółowo odniósł się w opinii uzupełniającej do wątpliwości i zastrzeżeń stron. Przykładowo – biegły jednoznacznie wskazał, że przedmiotem opiniowania był stan budynku w październiku 2011 roku, przez co nie uwzględniał zniszczenia części ścian w kondygnacji pierwszego piętra (tj. ich przewrócenia się w styczniu 2012 roku) będącej wynikiem niezabezpieczenia wykonanych prac w opuszczonym przez wykonawcę budynku i działania czynników atmosferycznych. W przekonaniu Sądu opinia biegłego W. S. stanowi wiarygodny materiał dowodowy, uzasadniający ustalenie, że wybudowany przez pozwanego budynek miał istotne wady budowlane, szczegółowo wymienione w części wstępnej uzasadnienia. Kolejną okolicznością sporną było to czy powodowie odstąpili od umowy o roboty budowlane, a jeśli tak – czy odstąpienie to było skuteczne w rozumieniu art. 656§1 kc w zw. z art. 637 kc. Jako że obie strony w swoich relacjach do 4 października 2011 roku nie korzystały z pomocy zawodowych pełnomocników, przy interpretacji zachowań i oświadczeń stron dominującą rolę mają powszechnie przyjęte znaczenia, a nie rozumienia danych pojęć w języku prawniczym. Wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby ujawniające jej wolę w dostateczny sposób ( art. 60 kc ), a oświadczenia woli należy tłumaczyć z uwzględnieniem okoliczności jego złożenia przy pomocy zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów oraz nadając prymat zgodnemu zamiarowi stron i celowi umowy ( art. 65 kc ). Uwzględnienie powyższych zasad przeczy tezie pozwanego, jakoby podczas spotkania w dniu 4 października 2011 roku strony jedynie negocjowały warunki rozwiązania umowy (k.780-791). Mianowicie, w treści druku zatytułowanego „Rozwiązanie umowy” (k.20-21) odnotowano, że strony nie doszły do porozumienia, co niezbicie oznacza, że rozwiązanie umowy nie miało miejsca. Jednakże w piśmie tym odnotowano także, że powodowie powoływali się na wady stropu, podciągów i słupów konstrukcyjnych oraz zażądali wstrzymania prac i zwrotu przez pozwanego uiszczonego dotychczas wynagrodzenia, zapowiadając wystąpienie ze swoimi roszczeniami na drogę postępowania sądowego. W przekonaniu Sądu tego rodzaju wypowiedzi, w szczególności – żądanie zwrotu dotychczas spełnionych świadczeń, jednoznacznie świadczą o zamiarze odstąpienia od umowy, czyli unicestwienia jej z mocą wsteczną. Tak też zostały one zinterpretowane przez świadka A. S. , który zeznawał o „zerwaniu umowy” z uwagi na złą jakość robót (k.375), a tak potocznie określa się odstąpienie od umowy. Podobnie zinterpretował ową czynność także i pozwany, skoro – jak podawał podczas informacyjnego wysłuchania – bezpośrednio po opuszczeniu terenu budowy konsultował jakość wykonanych przez siebie prac z rzeczoznawcą budowlanym na terenie budowy. Składając informacyjne wyjaśnienia sam pozwany podawał, że powodowie odstąpili od umowy z uwagi na rzekomą awarię budynku (k.278). Powodowie byli uprawnieni do odstąpienia od łączącej strony umowy, jako że – co wyżej opisane – budynek miał istotne wady budowlane, pozwany został wcześniej wezwany do ich usunięcia, pozwany odmawiał usunięcia wad (skoro – co wynika z pisma z 4 października 2011 roku – domagał się od powodów zapłaty za wadliwie wykonany strop budynku) i ich usunięcie byłoby niemożliwe w ustalonym przez strony w umowie (...) dniowym terminie. Sąd uznał za niewiarygodne i stanowiące wyraz strategii procesowej pozwanego twierdzenia P. G. jakoby nie otrzymał pisma z 19 września 2011 roku stanowiącego wezwanie do usunięcia wad. Przeczą im zeznania powoda oraz świadka S. R. , a także świadka A. S. , który potwierdzał, że powód zgłaszał wady budynku i że we wrześniu 2011 roku „zanosiło się na zerwanie umowy”. Jak wcześniej wskazano, podpisując umowę strony uzgodniły 30 dniowy termin na usuwanie usterek prac budowlanych, a z opinii biegłego wynika, że usunięcie usterek występujących w budynku powodów byłoby niemożliwe w tym terminie. Opisany przez biegłego zakres prac naprawczych jest bowiem bardzo rozległy i zawiera on w sobie konieczność zniszczenia znacznej części wcześniej wykonanych robót i ponownego poprawnego ich wykonania. Usuniecie wad wymagałoby bowiem odkopania ław fundamentowych, poszerzenia ich posadowienia na podłożu stabilizującym z betonu oraz ich dwustronnego nadbetonowania i obetonowania, odkopania ścian fundamentowych, demontażu izolacji cieplnej i przeciwwilgociowej, wykucia ze ścian fundamentowych podmurowań z cegły i uzupełnienia wolnych przestrzeni betonem zbrojonym prętami, wykonania prawidłowej izolacji termicznej ścian fundamentowych, wykonania nowego żelbetowego słupa nośnego w strukturze ściany konstrukcyjnej, poprawienia istniejącego słupa nośnego poprzez likwidację bloczków betonowych pod nim i wzmocnienie jego podstawy czy obetonowania zdegenerowanych słupów wolnostojących. Nie wymaga wiedzy specjalistycznej stwierdzenie, że przeprowadzenie tego rodzaju prac było niemożliwe do wykonania w terminie do 19 października 2011 roku, skoro – co niesporne – pomiędzy 19 września 2011 roku a 4 października 2011 roku nie zostały rozpoczęte prace „poprawkowe”, a wcześniej prace polegające na wykonaniu fundamentów budynku, ścian parteru i stropu nad parterem zajęły pozwanemu cztery miesiące. Mając na uwadze opisane powyżej okoliczności, Sąd uznał oświadczenie powodów z dnia 4 października 2011 roku za skutecznie złożone i prowadzące do unicestwienia łączącej strony umowy. Zgodnie zaś z art. 494 kc strona, która odstępuje od umowy wzajemnej, może żądać zwrotu tego co świadczyła i naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania. Żądanie powodów zwrotu uiszczonego pozwanemu wynagrodzenia było uzasadnione w części dotyczącej kwoty 172 300zł (z żądanej 173 300zł), jako że przedstawione przez powodów potwierdzenia wpłat na k. 13 i 14 wykazują dokonanie płatności w łącznej kwocie 172 300zł. Nie miał racji pozwany podnosząc że owo roszczenie powodów jest przedwczesne (k.790), gdyż do chwili zamknięcia rozprawy pozwany nie złożył oświadczenia o skorzystaniu z prawa zatrzymania unormowanego w art. 496 kc. Realizacja prawa zatrzymania polega na złożeniu wierzycielowi prawokształtującego oświadczenia woli, które może być połączone ze zgłoszeniem stosownego zarzutu w toku postępowania sądowego, przy czym roszczenie będące podstawą zarzutu powinno zostać skonkretyzowane i określone co do zakresu (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 29 czerwca 2022 roku V ACa 735/21, wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 31 stycznia 2022 roku I ACa 619/20) – w niniejszej sprawie czynności takie nie miały miejsca. Powodowie są również uprawnieni do domagania się zapłaty odszkodowania, obejmującego koszty rozbiórki budynku i koszty ekspertyz poprzedzających ową rozbiórkę. Uprawnienie odstępującego od umowy wzajemnej obejmuje bowiem roszczenie o naprawienie szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania w granicach dodatniego interesu umowy, czyli obejmuje stan majątkowy w jakim znalazłby się poszkodowany, gdyby świadczenie zostało wykonane zgodnie z treścią zobowiązania. Zły stan techniczny wybudowanego przez pozwanego budynku stał się podstawą do wydania przez Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w dniu 31 lipca 2012 roku decyzji nakazującej powodom dokonanie rozbiórki spornego budynku, co jednoznacznie wynika z uzasadnienia owej decyzji oraz z zeznań świadków M. S. i K. Ż. . Powodowie, jako adresaci decyzji byli zobowiązani do jej wykonania, co czyni bezprzedmiotowym zastrzeżenia pozwanego, jakoby rozbiórka budynku była nieuzasadniona. Sąd dostrzega, iż biegły z zakresu budownictwa wyraził pogląd, iż najprawdopodobniej decyzja o nakazaniu rozbiórki budynku była przedwczesna i wady budynku mogłyby zostać naprawione, jednakże, po pierwsze, biegły zastrzegł, że wniosek ten nie jest kategoryczny, po drugie – decyzja o rozebraniu budynku nie została podjęta przez powodów, a powodowie zostali zobowiązani do przeprowadzenia rozbiórki przez organ administracji publicznej i byli (podobnie jak Sąd rozpoznający niniejszą sprawę) ową decyzją związani. Nie są też zrozumiałe zarzuty pozwanego jakoby powodowie pochopnie czy ze złą wolą zainicjowali postępowanie administracyjne przed Powiatowym Inspektorem Nadzoru Budowlanego. Skoro w treści ekspertyzy sporządzonej przez rzeczoznawcę wynikało, że elementy nośne konstrukcji budynku nie spełniają przewidzianych w projekcie parametrów wytrzymałościowych i tworzą niebezpieczeństwo wystąpienia katastrofy budowlanej, a stan techniczny budynku mógł niepokoić nawet laika (beton słupów konstrukcyjnych kruszył się w palcach, widoczne były pręty zbrojeniowe, odpadały elementy stropu), postępowanie powodów polegające na zainicjowaniu postępowania administracyjnego było racjonalne i uzasadnione. Wymaga również podkreślenia, że powodowie jedynie wystąpili z wnioskiem o wydanie decyzji nakazującej rozbiórkę budynku, a decyzja uwzględniająca ów wniosek została wydana po kilku miesiącach po przeprowadzeniu stosownego postępowania, w tym oględzin budynku przez inspektorów nadzoru budowlanego. Końcowo też Sąd zauważa, że porównanie ustalonych przez biegłego kosztów rozbiórki budynku (ponad 43 000zł) z kosztami jego naprawy (ponad 88 000zł) prowadzi do wniosku, że rozbiórka budynku spowodowała zmniejszenie należnego powodom odszkodowania, gdyż w przeciwnym wypadku powodowie mogliby zasadnie domagać się od pozwanego zwrotu kosztów koniecznych napraw. Wysokość pierwotnie żądanego z tego tytułu odszkodowania (41 750,89zł) została wykazana dowodem z opinii biegłego z zakresu budownictwa, który oszacował koszty rozbiórki na kwotę wyższą, tj. 43 745,45zł. Podobnie, za pozostające w adekwatnym związku przyczynowym z nienależytym wykonaniem zobowiązania przez pozwanego skutkującym odstąpieniem przez powodów od umowy uznać należało poniesione przez powodów wydatki na inwentaryzację i ocenę stanu technicznego prac budowalnych wykonanych dotychczas przez pozwanego (1230zł) i oszacowanie kosztów ich rozbiórki (615zł). Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy roszczenie odszkodowawcze powodów było ograniczone do kwoty 30 853,64zł, jako że w części dotyczącej kwoty 13 972,25zł odszkodowanie to zostało zapłacone powodom przez (...) S.A. w S. , powodowie cofnęli pozew w tym zakresie i postępowanie o jej zapłatę zostało prawomocnie umorzone w punkcie 1 sentencji wyroku tut. Sądu z dnia 1 kwietnia 2016 roku III C 431/12. Sąd uznał owo żądanie za uzasadnione co do kwoty 29 623,64zł, obejmującej koszty rozbiórki i ekspertyz budowlanych. Normalnym następstwem nienależytego wykonywania umowy o roboty budowlane nie jest przedprocesowa pomoc prawna, stąd żądanie zasądzenia kwoty 1230zł tytułem zwrotu z tego tytułu zostało uznane za nieuzasadnione. Konkludując, Sąd zasądził w punkcie I sentencji wyroku od pozwanego na rzecz powodów 201 923,64zł, w tym 172 300zł tytułem zwrotu wynagrodzenia i 29 623,64zł tytułem odszkodowania. Podstawą rozstrzygnięcia o odsetkach za opóźnienie w spełnieniu zasądzonych świadczeń jest art. 481§1 i 2 kc w zw. z art. 455 kc. Uwzględniając fakt, iż w dniu 3 listopada 2011 roku pozwany otrzymał od powodów wezwanie do zwrotu w terminie 14 dni wszystkich otrzymanych od powodów wpłat i do przeprowadzenia na swój koszt rozbiórki budynku (k.62), Sąd przyjął, że pozwany pozostaje w opóźnieniu z zapłatą kwoty 172 300zł od dnia 18 listopada 2011 roku. Wezwanie do zapłaty odszkodowania, obejmującego zwrot kosztów rozbiórki budynku i wydatków na ekspertyzy, po raz pierwszy zostało sformułowane dopiero w pozwie, tym samym pozwany pozostaje w opóźnieniu z jego zapłatą po upływie 14 dni od doręczenia odpisu pozwu (29 maja 2012 roku), czyli od dnia 12 czerwca 2012 roku. Natomiast żądanie zasądzenia kwoty 1000zł tytułem zwrotu wynagrodzenia, kwoty 1230zł tytułem odszkodowania oraz odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie kwoty 172 300zł za okres poprzedzający 18 listopada 2011 roku i kwoty 29 623,64zł za okres poprzedzający 12 czerwca 2012 roku zostało oddalone w punkcie II sentencji wyroku jako nieuzasadnione. Stosownie do art. 108§1 zd. 1 i 2 kpc oraz art. 98§1 i 3 kpc Sąd rozstrzygnął jedynie o zasadach poniesienia przez strony kosztów procesu i pozostawił ich szczegółowe wyliczenie referendarzowi sądowemu. Porównanie kwoty żądanej przez powodów w pozwie (218 125,89zł) z kwotą zasądzoną na rzecz powodów (201 923,64zł) uzasadniało ustalenie, że powodowie są stroną wygrywającą sprawę w 90%, pozwany – w 10% i w takim stosunku obu stronom należne są poniesione przez nie koszty postępowania. Z/ Odpis wyroku z uzasadnieniem doręczyć pełn. pozwanego i pełn. interwenienta ubocznego (przez publikację na portalu)