II BU 4/10

Wyrok z dnia 19 października 2010 r. II BU 4/10 Związanie, o którym mowa w art. 365 § 1 oraz art. 366 k.p.c., ograniczone jest co do zasady tylko do rozstrzygnięcia zawartego w sentencji wyroku sądu ubezpieczeń społecznych, rozstrzygającego o odwołaniu od decyzji organu rentowego. Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn, Sędziowie SN: Małgorzata Gersdorf, Halina Kiryło (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 paź- dziernika 2010 r. sprawy z wniosku Romana R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w P. o wysokość świadczenia, na skutek skargi wniosko- dawcy o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Apela- cyjnego w Poznaniu z dnia 2 grudnia 2009 r. [...] 1. s t w i e r d z i ł, że wyrok Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 2 grudnia 2009 r. [...] w części zmieniającej wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koninie z dnia 23 lipca 2009 r. [...] i oddalającej odwołanie jest niezgodny z prawem; 2. o d d a l i ł skargę w pozostałej części; 3. zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w P. na rzecz skarżącego Romana R. kwotę 150 (sto pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 2 grudnia 2009 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koninie z dnia 23 lipca 2009 r. o tyle, że oddalił odwołanie ubezpie- czonego Romana R. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w P. oraz oddalił apelację ubezpieczonego i zasądził od niego na rzecz organu rentowego 2 kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w instancji odwoław- czej. Sąd drugiej instancji ustalił, że ubezpieczony Roman R. pobierał rentę inwa- lidzką od dnia 8 stycznia 1991 r., zaś na mocy decyzji organu rentowego z 15 maja 1995 r. przyznano mu prawo do emerytury, którą obliczono od podstawy wymiaru renty i zawieszono jej wypłatę wobec wyboru przez uprawnionego świadczenia ko- rzystniejszego. Prawomocną decyzją z dnia 5 marca 2003 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił przeliczenia podstawy wymiaru emerytury wnioskodawcy od dochodów z 10 lub 20 lat kalendarzowych, gdyż wskaźnik wysokości owej podstawy okazał się niższy od dotychczasowego. Decyzją organu rentowego z dnia 22 lipca 2004 r. podjęto wypłatę emerytury ubezpieczonego, której podstawę wymiaru stano- wiła podstawa wymiaru renty z tytułu niezdolności do pracy, zaś do obliczenia części socjalnej przyjęto kwotę bazową 666,96 zł. Wyrokiem Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koninie z dnia 31 maja 2006 r. [...] zmieniono tę decy- zję i przyznano odwołującemu - poczynając od 1 września 2002 r. - prawo do ustale- nia części socjalnej świadczenia z zastosowaniem kwoty bazowej obowiązującej w dacie złożenia wniosku emerytalnego, tj. kwoty 1.775,89 zł. W wyniku odwołania się ubezpieczonego od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydanej w wykona- niu tegoż wyroku, Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koninie wyrokiem z dnia 15 listopada 2006 r. [...] zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał od- wołującemu się prawo do obliczenia podstawy wymiaru emerytury od kwoty bazowej z daty złożenia wniosku emerytalnego wraz z odsetkami. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 27 marca 2008 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalił odwołanie odnośnie do sposobu obliczenia świadczenia oraz odrzucił odwołanie w zakresie odsetek. Kolejną decyzją organu rentowego z 18 maja 2007 r. odmówiono ubezpieczonemu przeliczenia podstawy wymiaru emerytury z uwzględnieniem wynagrodzenia wnioskodawcy z lat 1965 - 1977. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koninie wyrokiem z dnia 3 lipca 2008 r. [...] zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał odwołującemu - po- cząwszy od daty wniosku - prawo do ponownego obliczenia podstawy wymiaru świadczenia z uwzględnieniem wynagrodzenia wnioskodawcy z 20 najkorzystniej- szych lat kalendarzowych wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu społecznemu, tj. z lat 1965 - 1982, 1984 i 1985, określając wysokość wynagrodzeń w latach 1965 - 1976 w kwotach szczegółowo wskazanych w sentencji orzeczenia i 3 ustalając wskaźnik wysokości tejże podstawy wymiaru na 134,93%. Wykonując po- wyższy wyrok organ rentowy decyzją z dnia 28 sierpnia 2008 r. obliczył emeryturę ubezpieczonego stosując do podstawy wymiaru świadczenia wskaźnik wysokości 134,93% i kwotę bazową 717,16 zł, zaś do części socjalnej - kwotę bazową 1.775,89 zł. Uwzględniając odwołanie od tej decyzji Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koninie wyrokiem z dnia 23 lipca 2009 r. zmienił zaskarżoną decyzję i zobowiązał organ rentowy do obliczenia podstawy wymiaru emerytury ubezpieczo- nego z zastosowaniem kwoty bazowej ostatnio przyjętej do obliczenia świadczenia, a tą była kwota bazowa uwzględniona w części socjalnej, tj. 1.775,89 zł oraz oddalił odwołanie odnośnie do żądania wypłacenia sumy 145 zł tytułem nieprawidłowego wyliczenia części socjalnej i ponownego przeliczenia emerytury od daty sprzed zło- żenia wniosku w tym zakresie, a nadto przekazał Zakładowi Ubezpieczeń Społecz- nych wniosek w kwestii przeliczenia podstawy wymiaru świadczenia od wynagrodze- nia z 10 kolejnych lat kalendarzowych. Powyższy wyrok został zaskarżony przez obie strony. Organ rentowy domagał się oddalenia odwołania ubezpieczonego w całości, zaś ubezpieczony - ustalenia podstawy wymiaru emerytury z uwzględnieniem do- chodów z 10 kolejnych lat kalendarzowych, wypłaty odsetek, doliczenia kwoty 145 zł do części socjalnej oraz przeliczenia świadczenia od września 2002 r. Uwzględniając apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i zmieniając za- skarżone orzeczenie Sąd Apelacyjny zauważył, że zgodnie z art. 365 i art. 366 k.p.c. prawomocny wyrok sądowy ma powagę rzeczy osądzonej i wiąże strony, sąd, który go wydał, a także inne sądy i organy państwowe. Niedopuszczalne było zatem doko- nywanie zmiany prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Koninie z dnia 3 lipca 2008 r. [...] i rozstrzyganie o kwocie ba- zowej mającej zastosowanie do obliczenia podstawy wymiaru świadczenia, o której Sąd ten nie orzekł w powołanym wyroku. Takie żądanie ubezpieczonego wykraczało poza zakres i przedmiot rozpoznania w niniejszej sprawie. Sąd drugiej instancji uznał natomiast za bezpodstawne roszczenia odwołującego się objęte jego apelacją i orzekł o oddaleniu wniesionego przezeń środka zaskarżenia. Ubezpieczony wniósł skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem powyż- szego prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego. Skargę oparto na naruszeniu prawa procesowego przez błędną wykładnię art. 365 i art. 366 k.p.c. - a w następ- stwie tego - także na naruszeniu prawa materialnego przez niezastosowanie art. 111 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez- 4 pieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227). Wydanie przedmiotowego orzeczenia spowodowało wyrządzenie ubezpieczonemu szkody w wysokości 3.095,52 zł wskutek nieprawidłowego wyliczenia podstawy wymiaru eme- rytury przez przyjęcie niewłaściwej kwoty bazowej i w rezultacie tegoż - zaniżenia wysokości świadczenia. Skarżący wniósł o stwierdzenie niezgodności z prawem wskazanego wyroku i zasądzenie od organu rentowego kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi wskazano, że istotą niniejszego sporu - wyznaczoną treścią decyzji organu rentowego z dnia 28 sierpnia 2008 r. wykonującej wyrok Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koninie z dnia 3 lipca 2008 r. [...] - jest przeliczenie emerytury ubezpieczonego za okres od dnia 1 kwietnia 2007 r. i przyjęcie do podstawy wymiaru świadczenia kwoty bazowej 717,16 zł (tj. zasto- sowanej do ustalenia podstawy wymiaru renty) zamiast 1.775,89 zł (tj. z daty złoże- nia wniosku emerytalnego). Wspomnianym wyrokiem Sąd rozstrzygnął jedynie kwe- stię przeliczenia podstawy wymiaru emerytury wnioskodawcy według wynagrodzenia z 20 lat kalendarzowych wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu spo- łecznemu i ustalił wskaźnik jej wysokości. Nie zajmował się natomiast zagadnieniem kwoty bazowej, jaką należy przyjąć do obliczeń. Tą zaś w świetle art. 111 ust. 2 ustawy emerytalnej jest kwota bazowa ostatnio przyjęta do obliczenia świadczenia. Skoro kwestia ta nie została rozstrzygnięta tymże wyrokiem, nie obejmowała jej po- waga rzeczy osądzonej orzeczenia sądowego statuowana przepisem art. 366 k.p.c. O powadze rzeczy osądzonej decyduje wszak przedmiot rozstrzygnięcia i jego pod- stawa faktyczna, a nadto zakres powagi rzeczy osądzonej wyznacza sama sentencja wyroku. Przyjęcie przez Sąd Apelacyjny istnienia w niniejszy przypadku powagi rze- czy osądzonej w zakresie rozstrzygnięcia o kwocie bazowej, jaka powinna być zasto- sowana do obliczenia podstawy wymiaru emerytury ubezpieczonego, wynika z nie- właściwej wykładni art. 366 k.p.c., a rozumowanie Sądu dotknięte jest błędem logicz- nym. Sąd zakłada bowiem, że zakresem powagi rzeczy osądzonej objęte jest rów- nież to, o czym nie orzeczono w prawomocnym wyroku. Tymczasem granice jej wy- znacza przedmiot rozstrzygnięcia, chociażby niekorzystnego dla strony powodowej. Wykonując wyrok Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koninie z dnia 3 lipca 2008 r. organ rentowy dokonał kompleksowego wyliczenia emerytury ubezpieczonego w oparciu o wszystkie kryteria wynikające z art. 111 ustawy emerytalnej, podczas gdy wspomniany wyrok przesądzał tylko o jednym z 5 nich. Zmieniając wyrok Sądu pierwszej instancji wydany w wyniku rozpoznania od- wołania od tejże decyzji i uwzględniający pretensje wnioskodawcy odnośnie do kwoty bazowej, jaka powinna być zastosowana do ustalenia wysokości podstawy wymiaru jego emerytury, Sąd Apelacyjny pozbawił ubezpieczonego prawa do prawidłowego przeliczenia świadczenia, a nadto konstytucyjne gwarantowanego prawa do sądu. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia zo- stała wprowadzona do Kodeksu postępowania cywilnego ustawą z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz.98). Uzasadnienia dla ustanowienia tej instytucji należy poszukiwać na gruncie unormowań art. 77 ust.1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 417-4172 i art. 421 k.c. W art. 4171 § 2 k.c. przyjęto bowiem, że jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie prawo- mocnego orzeczenia, można żądać jej naprawienia po stwierdzenie we właściwym postępowaniu jego niezgodności z prawem. Skarga o stwierdzeniu niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia jest jednym z takich „właściwych postępowań”, o jakich stanowi art. 4171 § 2 k.c. Jest to specjalny środek prawny, umiejscowiony w Kodeksie postępowania cywilnego wśród nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Skarga kwalifikowana jest jako samodzielny, autonomiczny sposób badania legalno- ści działalności jurysdykcyjnej sądów powszechnych, służący osobie zamierzającej dochodzić od państwa wynagrodzenia szkody wyrządzonej działaniami władzy pu- blicznej, o której mowa w art. 77 ust.1 Konstytucji. Zgodnie z art. 4241 § 1 k.p.c. skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia przysłu- guje - co do zasady - od prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji kończące- go postępowanie w sprawie, gdy na skutek jego wydania stronie została wyrządzona szkoda, a zmiana lub uchylenie tego orzeczenia w drodze przysługujących stronie środków prawnych nie była i nie jest możliwa. W myśl art. 4244 k.p.c. skargę można opierać na podstawie naruszenia prawa materialnego lub przepisów postępowania, które spowodowały niezgodność orze- czenia z prawem. W kontekście tegoż unormowania centralnym pojęciem omawianej instytucji jest więc wspomniana niezgodność orzeczenia z prawem. W judykaturze podkreśla się, że uznanie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia to nie 6 tylko stwierdzenie jego obiektywnej bezprawności. Stwierdzenie tej bezprawności nie może nastąpić bez sięgnięcia do istoty władzy sądowniczej, czyli orzekania przez sędziego w warunkach niezawisłości, w sposób bezstronny, jednak zależny nie tylko od obowiązujących ustaw, lecz także „głosu sumienia” sędziego oraz jego swobody w ocenie prawa i faktów stanowiących podłoże sporu. Obowiązujące prawo to zaś nie tylko tekst normatywny, ale również jego wykładnia, bo w istocie każdy przepis podlega wykładni. Można zatem przyjąć, że obowiązujące, respektowane powszech- nie prawo zostaje ukształtowane w wyniku wykładni. Jest to proces użyteczny, funk- cjonujący w warunkach konfrontacji poglądów i ważenia argumentów. Tak kształtuje się też orzecznictwo sądowe, mające umocowanie w niezawisłości sędziowskiej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 2006 r., I BP 1/06, OSNP 2007 nr 15-16, poz. 216 i z dnia 15 listopada 2006 r., I BP 12/06, OSNP 2008 nr 1-2, poz.3). W wy- roku z dnia 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06 (OSNC 2007 nr 2, poz.35) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że „sędzia poruszający się na obszarze przyznanej mu swobody i nieprzekraczający jej granic, pozostający w zgodzie z własnym sumieniem, jak też prawidłowo dobierający standardy orzeczenia, działa w ramach porządku prawnego nawet wtedy, gdy wydane przez niego orzeczenie - ocenione a posteriori - jest obiektywnie niezgodne z prawem”. Niezgodność z prawem, rodząca odpowiedzial- ność odszkodowawczą Skarbu Państwa, musi mieć charakter kwalifikowany, ele- mentarny i oczywisty, tylko bowiem w takim przypadku orzeczeniu sądu można przy- pisać cechy bezprawności. Traktowanie jako niezgodnego z prawem w rozumieniu art. 4244 k.p.c. każdego orzeczenia sądowego ocenionego jako wadliwe niesie za- grożenia dla porządku prawnego, stabilności obrotu prawnego, swobody sądu w sto- sowaniu prawa. Już w wyroku z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00 (OTK-A 2001 nr 8, poz. 256) Trybunał Konstytucyjny wskazał, że stan prawny wynikający z wykładni art. 77 ust. 1 Konstytucji nie może być interpretowany jako stworzenie podstawy prawnej do dochodzenia roszczeń odszkodowawczych w odniesieniu do każdego wadliwego orzeczenia sądowego. Podobnie za niezgodne z prawem w ujęciu art. 4244 k.p.c., a przez to implikujące obowiązek naprawienia przez Skarb Państwa wyrządzonej szkody, uważa się orzeczenie krzywdzące stronę przez rozstrzygnięcie sprzeczne z rozumianym jednoznacznie przepisem prawa regulującym określone uprawnienie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2005 r., II BP 3/05, OSNP 2006 nr 21-22, poz. 323; z dnia 18 stycznia 2006 r., II BP 1/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz. 351; z dnia 10 maja 2006 r., III BP 2/06, OSNP 2007 nr 9-10, poz.127 i z dnia 18 7 maja 2007 r., I BU 13/06, OSNP 2008 nr 13-14, poz. 201) lub orzeczenie wydane w następstwie oczywistych błędów sądu, spowodowanych rażącym naruszeniem zasad wykładni lub stosowania prawa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 2006 r., IV CNP 25/05, OSNC 2007 nr 1, poz. 17). Nie jest natomiast niezgodne z prawem orzeczenie oparte na wyborze jednej z możliwych interpretacji przepisów prawa, w szczególności gdy są to przepisy nowe, niejasne, rzadko stosowane, nieskonfronto- wane z realiami i potrzebami życia społecznego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12 września 1991 r., III ARN 32/91, PUKG 1992 nr 2-3, s. 59; z dnia 8 marca 2003 r., I PKN 341/01, OSNP 2004 nr 6, poz.100; z dnia 9 lipca 2003 r. IV CKN 357/01, Lex Polonica nr 40225, z dnia 21 marca 2006 r., V CNP 68/05, niepubliko- wany; z dnia 9 lutego 2007 r., I BP 15/06, OSNP 2008 nr 7-8, poz. 92 i z dnia 6 czerwca 2007 r., II BP 16/05, OSNP 2008, nr 15-16, poz. 215). W ocenie Sądu Najwyższego w rozpoznawanej sprawie doszło do kwalifiko- wanego naruszenia prawa procesowego, implikującego uwzględnienie przedmioto- wej skargi. Analizę prawidłowości zaskarżonego orzeczenia rozpocząć wypada od pod- kreślenia, iż zapadło ono w sprawie zainicjowanej odwołaniem ubezpieczonego Ro- mana R. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w P. z dnia 28 sierpnia 2008 r., stanowiącej wykonanie prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego- Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koninie z dnia 3 lipca 2008 r. [...]. Prawdą jest, że zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c. prawomocny wyrok wiąże nie tylko strony i sąd , który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy admini- stracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Przy- toczony przepis określa zasadnicze skutki każdego prawomocnego orzeczenia są- dowego w sprawie cywilnej. W rezultacie uprawomocnienia się orzeczenia nikt nie może kwestionować nie tylko faktu jego istnienia, ale również jego treści, i to bez względu na to, czy ktoś był, czy też nie był stroną postępowania zakończonego tym orzeczeniem. W przypadku prawomocnego wyroku sądu ubezpieczeń społecznych, uwzględniającego odwołanie ubezpieczonego od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Spo- łecznych, realizacja orzeczenia następuje w drodze wydania przez organ rentowy kolejnej decyzji uwzględniającej fakt i treść zapadłego rozstrzygnięcia sądowego. Wydanie przez organ rentowy nowej decyzji, także co do świadczenia będącego przedmiotem wcześniejszej decyzji i postępowania sądowego zakończonego pra- womocnym wyrokiem, wszczętego w wyniku wniesienia odwołania od niej, uprawnia 8 ubezpieczonego do złożenia kolejnego odwołania do sądu (wyrok Sądu Najwyższe- go z dnia 2 maja 2008 r., I UK 370/07, LEX nr 491467). Godzi się przypomnieć, iż wspomniany wyrok Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koninie z dnia 3 lipca 2008 r., III U 643/07, dotyczył przeliczenia emerytury ubezpieczonego przez ustalenie na nowo podstawy wymiaru świadczenia w trybie art. 111 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emery- turach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a więc według dochodów wnioskodawcy z 20 lat kalendarzowych wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu społecznemu i wskazywał zarówno konkretne lata, jakie należało przyjąć do obliczeń, jak i kwoty wynagrodzenia odwołującego się z tego okresu oraz precyzował wynikający z tych obliczeń nowy wskaźnik wysokości podstawy wymiaru. Rzecz w tym, że w świetle art. 111 ust. 2 w związku z art. 15 tej ustawy wspomniany wskaźnik wysokości, będący średnią arytmetyczną procentowego stosunku rocznych sum kwot podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne do rocznych kwot przeciętnego wynagrodzenia z poszczególnych lat kalendarzowych wybranych przez wnioskodawcę, jest tylko jednym z elementów ustalania podstawy wymiaru emerytu- ry, obok kwoty bazowej ostatnio przyjętej do obliczenia świadczenia, a jaką w przy- padku osoby, której podstawę wymiaru emerytury stanowiła podstawa wymiaru renty z tytułu niezdolności do pracy w wysokości określonej w art. 21 ust. 1 pkt 1 ustawy, jest kwota bazowa przyjęta do obliczenia tzw. części socjalnej emerytury (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2006 r., I UZP 2/06, OSNP 2007 nr 10, poz. 26). W kontekście unormowań art. 53 ust. 1 ustawy podstawa wymiaru świad- czenia jest z kolei tylko jednym z elementów ustalania części „stażowej” emerytury, obliczanej jako odpowiedni (1,3 oraz 0,7) procent podstawy wymiaru za każdy rok okresów składkowych i nieskładkowych, obok części socjalnej stanowiącej 24% kwoty bazowej. Rację ma zatem skarżący zauważając, że wykonanie prawomocnego wyroku sądowego wymagało dokonania przez organ rentowy obliczenia wysokości przysługującej ubezpieczonemu emerytury z zastosowaniem wszystkich ustawowych elementów, również tych, o jakich nie rozstrzygnięto w tymże orzeczeniu. Dochodzimy w ten sposób do istoty niniejszego problemu, a więc do pytania, czy - jak stwierdził Sąd Apelacyjny - zmieniając zaskarżoną decyzję i przyznając ubezpieczonemu prawo do ustalenia podstawy wymiaru emerytury według kwoty bazowej przyjętej do obliczenia części socjalnej świadczenia Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koninie naruszył przepisy art. 365 § 1 i art. 366 9 k.p.c., traktujące o związaniu prawomocnym orzeczeniem sądowym oraz powadze rzeczy osądzonej. Warto podkreślić, że moc wiążąca orzeczenia merytorycznego, określona w art. 365 § 1 k.p.c. może być brana pod uwagę w zasadzie tylko w innym postępowaniu sądowym niż to, w którym je wydano. Orzeczenie takie uzyskuje wszak moc wiążącą z chwilą uprawomocnienia się, a więc w momencie definitywne- go zakończenia postępowania. W kolejnym postępowaniu, w którym pojawia się dana kwestia, nie podlega ona już ponownemu badaniu. Związanie orzeczeniem oznacza niedopuszczalność nie tylko dokonywania ustaleń sprzecznych z nim, ale nawet przeprowadzania postępowania dowodowego w tym zakresie (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 2008 r., IV CSK 441/07, LEX nr 376385). Owo związa- nie treścią prawomocnego orzeczenia wyraża nakaz przyjmowania przez wskazane w przepisie art. 365 § 1 k.p.c. podmioty, że w objętej nim sytuacji stan prawny przed- stawiał się tak, jak to wynika z sentencji wyroku. Podmioty te są związane dyspozy- cją konkretnej i indywidualnej normy prawnej wywiedzionej przez sąd z przepisów prawnych zawierających normy generalne i abstrakcyjne w procesie subsumcji okre- ślonego stanu faktycznego. Tak określony zakres związania odnosi się tylko do ostatecznego rezultatu rozstrzygnięcia sądowego, ucieleśnionego we wspomnianej wyżej konkretnej i indywidualnej normie prawnej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2009 r., II PK 302/08, LEX nr 513001). Instytucji związania prawomocnym orzeczeniem sądowym z art. 365 § 1 k.p.c. nie można jednak utożsamiać z odrębną i mającą samodzielny byt instytucją powagi rzeczy osądzonej w rozumieniu art. 366 k.p.c. Ta ostatnia ma bowiem charakter podmiotowo względny, gdyż odnosi się wy- łącznie do tych samych stron procesu, aczkolwiek nie ma przeszkód, aby przy wyja- śnianiu istoty i swoistości mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia sądowego wy- korzystywać dorobek judykatury dotyczący pewnych aspektów zagadnienia powagi rzeczy osądzonej. W szczególności wchodziłyby w rachubę te orzeczenia Sądu Naj- wyższego, w których wyjaśniono sposób określenia granic przedmiotowych powagi rzeczy osądzonej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 lipca 2009 r., I CSK 456/08, LEX nr 584190). Powaga rzeczy osądzonej w rozumieniu art. 366 k.p.c. ma swoje granice przedmiotowe i podmiotowe. Granice przedmiotowe wyznacza przedmiot rozstrzy- gnięcia sądu w związku z podstawą sporu, zakresem podmiotowym objęte są zaś strony. O wystąpieniu powagi rzeczy osądzonej prawomocnego wyroku decyduje zatem kumulatywne spełnienie dwóch przesłanek, a mianowicie tożsamości stron 10 występujących w postępowaniu zakończonym tymże wyrokiem i w kolejnym postę- powaniu sądowym oraz tożsamości podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2007 r., II CSK 452/06, LEX nr 274151 i z dnia 6 marca 2008 r., II UK 144/07, LEX nr 420911). W świetle utrwalonego w judy- katurze poglądu, powagę rzeczy osądzonej ma w zasadzie tylko rozstrzygnięcie za- warte w sentencji wyroku, a nie uzasadnienie. Jeżeli jednak sentencja wyroku nie zawiera wyraźnych granic rozstrzygnięcia, aby ustalić granice powagi rzeczy osą- dzonej należy w pierwszej kolejności dokonać wykładni wyroku. Następnie trzeba posłużyć się treścią uzasadnienia, a jeśli nie zostało ono sporządzone, sąd orzeka- jący musi sam - na podstawie akt sprawy - odtworzyć rozumowanie sądu, który wy- dał badane rozstrzygnięcie (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1957 r., 1 CO 20/57 OSPiKA 1958 nr 10, poz. 261; postanowienie z dnia 25 lutego 1998 r., II UKN 594/97, OSNAPiUS 1999 nr 1, poz. 37 oraz wyroki z dnia 15 marca 2002 r., II CKN 1415/00, LEX nr 53284; z dnia 23 maja 2002 r., IV CKN 1073/00, LEX nr 55501; z dnia 8 czerwca 2005 r., V CK 702/04, LEX nr 402284; z dnia 21 czerwca 2007 r., IV CSK 63/07, LEX nr 485880; z dnia 15 listopada 2007 r., II CSK 347/07, LEX nr 345525; z dnia 13 marca 2008 r., III CSK 284/07, LEX nr 380931 i z dnia 3 czerwca 2008 r., I UK 323/07, OSNP 2009 nr 19 - 20, poz. 267). Wypada nadmienić, że wszczynające postępowanie sądowe odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych pełni rolę pozwu, stąd w sytuacji, gdy o to samo roszczenie między tymi samymi stronami sprawa została już prawomocnie osądzona, sąd powinien odrzucić odwołanie na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., w przeciwnym razie postępowanie sądowe dotknięte byłoby nieważnością z art. 379 pkt 3 k.p.c. (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 1998 r., II UKN 105/98, i z dnia 25 września 1998 r., II UKN 357/98). Stwierdzenie naruszenia przez sąd pierwszej instancji normy art. 366 k.p.c. powinno zatem prowadzić do uchylenia przez instancję odwoławczą zaskarżonego wyroku i odrzucenia odwołania z mocy art. 386 § 3 k.p.c., a nie do zmiany orzeczenia przez oddalenie odwołania. To ostat- nie rozstrzygnięcie ma przecież merytoryczny, a nie formalny charakter. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy stwier- dzić, że przedmiot rozstrzygnięcia zawartego w wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koninie z dnia 3 lipca 2008 r. [...] wynikał jedno- znacznie z jego sentencji. Nie zachodziła potrzeba wyjaśniania jego zakresu we wskazany wcześniej sposób. Tym przedmiotem było zaś prawo ubezpieczonego do 11 ponownego ustalenia podstawy wymiaru emerytury według podstawy wymiaru skła- dek na ubezpieczenie społeczne z 20 konkretnie wskazanych lat kalendarzowych i szczegółowo oznaczonej kwoty wynagrodzenia wnioskodawcy z tego okresu oraz przy zastosowaniu sprecyzowanego wskaźnika wysokości tejże podstawy. Nie ulega wątpliwości, iż powołane orzeczenie nie zawierało rozstrzygnięcia o pozostałych elementach koniecznych do ostatecznego obliczenia zarówno owej podstawy wymia- ru świadczenia jak i całej emerytury. Zupełnie chybione jest zatem przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że wyrok ten korzysta z przymiotu związania i powagi rzeczy osą- dzonej także odnośnie do kwestii, jakie nie zostały nim rozstrzygnięte. Zaprezento- wana w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku interpretacja art. 365 § 1 oraz art. 366 k.p.c. jest całkowicie sprzeczna z całym wieloletnim dorobkiem judykatury i doktryny, a naruszenie tychże przepisów przy ferowaniu przedmiotowego orzeczenia ma cha- rakter kwalifikowany. Cytowane przepisy nie są bowiem nowe w polskim porządku prawnym, a ich jednoznaczna wykładnia - w istotnym dla rozstrzygnięcia sporu za- kresie - jest utrwalona w orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych. Przepisy te mają zaś decydujące znaczenie dla możliwości skutecznego dochodze- nia przez ubezpieczonych ich praw na drodze sądowej. Zaaprobowanie poglądu Sądu Apelacyjnego na temat związania prawomocnym orzeczeniem i zakresu powa- gi rzeczy osądzonej prowadziłoby do tego, że ubezpieczeni zostaliby pozbawieni możliwości odwołania się od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, które wyko- nując prawomocne wyroki sądowe wadliwie regulowałyby kwestie nieobjęte zawar- tymi w tych wyrokach rozstrzygnięciami. Tym samym prawidłowość zrealizowania przez organy rentowe uprawnień ubezpieczonych, potwierdzonych prawomocnymi orzeczeniami sądów ubezpieczeń społecznych, pozostawałaby poza wszelką kon- trolą. Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy z mocy art. 424¹¹ § 2 k.p.c. stwierdził niezgodność z prawem zaskarżonego wyroku w części dotyczącej zmiany orzeczenia pierwszoinstancyjnego i oddalenia odwołania. Chociaż zarzuty i ich uza- sadnienie odnoszą się tylko do tej części rozstrzygnięcia, to jednak skargą objęto cały wyrok. Wobec tego stosownie do art. 424¹¹ § 1 k.p.c. w pozostałym zakresie oddalono skargę. O kosztach postępowania orzeczono w myśl art. 100 k.p.c. oraz § 12 ust. 5 pkt 2 w związku z § 11 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz pono- 12 szenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę praw- nego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.). ========================================