II BU 3/11

Wyrok z dnia 7 marca 2012 r. II BU 3/11 Zasady opłacania przez emeryta (rencistę) kosztów pobytu w domu po- mocy społecznej określają przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362 ze zm.), a nie prze- pisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.). Przewodniczący SSN Jolanta Strusińska-Żukowska, Sędziowie SN: Roman Kuczyński (sprawozdawca), Romualda Spyt. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 marca 2012 r. sprawy z wniosku Hieronima P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziałowi w W. o wysokość emerytury, na skutek skargi wnioskodawcy o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 1 czerwca 2010 r. […] 1. s t w i e r d z i ł, że zaskarżony wyrok jest niezgodny z prawem, 2. zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w W. na rzecz Hieronima P. kwotę 120 zł (sto dwadzieścia) tytułem kosztów postępowania skargo- wego. U z a s a d n i e n i e W dniu 17 marca 2009 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w W. wpłynął wniosek o potrącenie od 1 kwietnia 2009 r. należnych kosztów utrzyma- nia w Ewangelickim Centrum Diakonii i Edukacji w W. z uwagi na zamieszkiwanie wnioskodawcy w Domu Pomocy Społecznej „S." w W. Wysokość emerytury Hiero- nima P. po waloryzacji od 1 marca 2009 r. wskaźnikiem 106,10% wynosiła 2.697,85 zł brutto. Wnioskodawca łącznie ze świadczeniem emerytalnym pobierał dodatek pielęgnacyjny w wysokości 173,10 zł oraz świadczenie pieniężne w wysokości 2 173,10 zł przyznane mu decyzją z dnia 12 grudnia 1996 r. przez Kierownika Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Organ rentowy dokonał wylicze- nia emerytury do wypłaty w następujący sposób: od łącznej wysokości emerytury brutto 2.697,85 zł, świadczenia pieniężnego 173,10 zł, dodatku pielęgnacyjnego 173,10 zł tj., co stanowiło kwotę 3.044,05 zł, potrącił opłatę za Dom Pomocy Spo- łecznej 1.866,11 zł, składkę na ubezpieczenie zdrowotne 242,81 zł, zaliczkę na po- datek dochodowy 230,00 zł, w wyniku czego kwota do wypłaty dla wnioskodawcy została ustalona w wysokości 705,13 zł. Ubezpieczony odwołał się od tak ustalonej wysokości świadczenia. Sąd Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyro- kiem z dnia 2 grudnia 2009 r. oddalił odwołanie wnioskodawcy od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w W. z dnia 23 marca 2009 r. Sąd dopuścił do- wód z opinii biegłego księgowego z zakresu księgowości „emerytalno-rentowej” ce- lem ustalenia, czy organ rentowy w sposób prawidłowy dokonał przeliczenia świad- czenia w zakresie wysokości części emerytury pozostałej do wypłaty i w sposób pra- widłowy dokonał potrąceń biorąc pod uwagę wszystkie składniki świadczenia wnio- skodawcy i sposoby dokonywania potrąceń wynikające z przepisów prawnych wraz z odniesieniem się do zarzutów wnioskodawcy stawianych decyzji. W opinii z paź- dziernika 2009 r. biegły podał wyliczenie dokonane przez wnioskodawcę i wyliczenie dokonane przez organ rentowy oraz szczegółowe wyliczenie kwot do wypłaty dla wnioskodawcy po uwzględnieniu wszystkich potrąceń i ostateczne wyliczenie eme- rytury do wypłaty. Po przeanalizowaniu całej dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy i dokumentacji emerytalnej wnioskodawcy i obowiązujących uregulowań prawnych w zakresie niezbędnym do sporządzenia opinii biegły stwierdził, iż wylicze- nie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie części emerytury należnej wnio- skodawcy do wypłaty zostało dokonane w sposób prawidłowy i nie stwierdził błędów merytorycznych ani rachunkowych w wyliczeniach organu rentowego. W uzasadnie- niu wyroku Sąd Okręgowy wskazał, że słusznie w wydanej opinii biegły z zakresu księgowości „emerytalno-rentowej” uznał, że granice potrąceń ustala się od świad- czenia brutto i powołał się na schemat potrąceń przewidziany przepisami art. 139 ust. 1, art. 140 ust. 7, art. 140 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). 3 Na skutek apelacji wnioskodawcy Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyrokiem z dnia 1 czerwca 2010 r. oddalił apelację. Zda- niem Sądu Apelacyjnego istota sporu w niniejszej sprawie sprowadzała się do usta- lenia sposobu obliczenia wysokości opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej po- trącanej z emerytury wnioskodawcy. W ocenie wnioskodawcy wysokość potrącanej opłaty powinna być wyliczana od kwoty należnej emerytury netto, tj. po odjęciu skła- dek na ubezpieczenie zdrowotne i podatku dochodowego. Natomiast zdaniem orga- nu rentowego wysokość potrącanej opłaty winna być obliczana od całości należnej emerytury (kwota brutto). Sąd stwierdził, że zgodnie z treścią przepisu art. 139 ust. 1 pkt 10 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ze świadczeń pieniężnych określonych w ustawie - po odliczeniu składki na ubezpieczenie zdrowotne oraz zaliczki i innych należności z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych - podlegają potrąceniu, z uwzględnieniem art. 141, należności z tytułu odpłatności za pobyt osób uprawnio- nych do świadczeń w domach pomocy społecznej, zakładach opiekuńczo-leczni- czych lub zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych - na wniosek dyrektorów tych pla- cówek. Natomiast w myśl przepisu art. 140 ust. 4 pkt 3 ustawy emerytalnej potrące- nia, z zastrzeżeniem art. 141, nie mogą przekraczać 65% miesięcznego świadczenia - jeżeli potrąceniu podlegają należności, o których mowa w art. 139 ust. 1 pkt 10. Jednocześnie w myśl przepisu art. 140 ust. 7 ustawy emerytalnej wysokość części świadczenia podlegającego egzekucjom, o których mowa w ust. 1, oraz wysokość potrąceń, o których mowa w ust. 4, a także wysokość części świadczenia podlegają- cego potrąceniom, o których mowa w ust. 6 i 6a, oraz ustaloną orzeczeniem sądu, ugodą sądową lub aktem notarialnym procentową wysokość potrąceń ze świadczeń z tytułu należności alimentacyjnych bez wskazania sposobu ich naliczania, ustala się od kwoty świadczenia przed odliczeniem miesięcznej zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne. W ocenie Sądu po- wyższe brzmienie przepisu wskazuje jednoznacznie sposób wyliczenia wysokości emerytury oraz wszystkich potrąceń i odliczeń od jej wysokości, zatem do obliczenia wysokości potrąceń z emerytury, w tym potrąceń na rzecz opłat za pobyt w domu pomocy społecznej należy wziąć wysokość emerytury w kwocie brutto. Przepis art. 139 ustawy emerytalnej wskazuje jedynie na kolejność dokonywania potrąceń. Prze- nosząc powyższe rozważania na niniejszy stan faktyczny Sąd Apelacyjny wskazał, że zaskarżona decyzja organu rentowego jest prawidłowa. W ocenie Sądu drugiej instancji, złożona w sprawie opinia biegłego z zakresu księgowości spełnia wymogi 4 fachowości, rzetelności i zgodności z zasadami logicznego myślenia oraz jest prze- konywająca i zupełna. Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutów apelacji co do nieprawi- dłowości opinii biegłego, stanowiącej podstawę ustaleń Sądu Okręgowego. Sąd Apelacyjny w pełni zgodził się z ustaleniami dokonanymi przez Sąd pierwszej instan- cji. Wnioskodawca na podstawie art. 4241 § 1 k.p.c. wniósł skargę o stwierdzenie w całości niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 1 czerwca 2010 r. w przedmiocie wysokości należnej wnioskodaw- cy emerytury, jako wydanego z naruszeniem przepisów prawa materialnego. Skargę oparł na naruszeniu prawa materialnego przez błędną wykładnię i zastosowanie art. 139 ust. 1 pkt 10 oraz art. 140 ust. 7 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niezastosowaniu przepisu art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362 ze zm.), polegające na mylnym przyjęciu, że prze- pis art. 139 ust. 1 pkt 10 stanowi podstawę do wyliczenia opłaty za pobyt wniosko- dawcy w domu pomocy społecznej, gdy w istocie przepis ten reguluje wyłącznie za- sady dokonywania potrąceń ze świadczeń określonych w tej ustawie, natomiast pod- stawę do ustalenia wysokości odpłatności stanowią wyłącznie przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej oraz na przyjęciu, że potrącenia należności wnioskodawcy na rzecz domu pomocy społecznej są przez organ rentowy dokonane zgodnie z przepisem art. 140 ust. 7 ustawy o emeryturach i rentach. W ocenie skar- żącego wydanie przedmiotowego orzeczenia spowodowało wyrządzenie szkody po- przez wypłacanie wnioskodawcy świadczenia emerytalnego w części pozostającej po odliczeniu należności na rzecz Domu Pomocy Społecznej w wysokości zaniżonej o kwotę 194,23 zł miesięcznie, począwszy od dnia 1 kwietnia 2009 r. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej mieszkańcy domu pomocy społecznej są zobowiązani do ponoszenia odpłatności w wysokości nie większej niż 70% dochodu osiąganego przez mieszkańca domu. Na podstawie art. 62 ust. 1 pkt 2 opłatę mieszkaniec domu może wnosić do kasy domu pomocy spo- łecznej lub na jego rachunek bankowy, a za zgodą mieszkańca opłata może być po- trącana z emerytury przez właściwy organ emerytalno-rentowy, zgodnie z odrębnymi 5 przepisami. Z kolei przepisy art. 139 ust. 1 pkt 10 i art. 140 ust. 7 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych okre- ślają wyłącznie kolejność i maksymalną wysokość potrąceń ustalonej przez ustawę o pomocy społecznej odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej. Inne rozumie- nie i zastosowanie wskazanych przepisów prawa materialnego narusza zasadę lex specialis derogat legi generali przez pominięcie obowiązującego przepisu art. 61 ust. 2 pkt 1 rangi ustawowej regulującego kwestie ustalania wysokości opłat za pobyt w domu pomocy społecznej. Wskazać należy także, że ustawa o pomocy społecznej definiuje pojęcie dochodu - art. 8 ust. 3 (określa ogólne zasady obliczania dochodu). Ustala się go przez pomniejszenie przychodu o zaliczki na podatek dochodowy, składki na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne oraz płacone alimenty. Mając na uwadze, że wskazane wyżej przepisy ustawy o pomocy społecznej, odnoszące się do odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej, posługują się pojęciem docho- du, przyjąć należy, że w ustaleniu wysokości tej odpłatności zastosowanie znajdzie art. art. 8 ust. 3 (por. wyrok z dnia 6 września 2006 r. Wojewódzkiego Sądu Admini- stracyjnego w Warszawie, I SA/Wa 929/06). Zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego w całości oparty jest na treści art. 139 ust. 1 pkt 10 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a także na dalszych jej przepisach, w tym art. 140 ust. 4 pkt 3 i 7 oraz art. 141 z całkowitym pominięciem wskazanych wyżej przepisów obowiązującej ustawy o po- mocy społecznej i w sposób sprzeczny z tymi przepisami. W tym miejscu podkreślić należy, że w orzecznictwie sądów przyjmuje się w sposób niebudzący wątpliwości, że opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są ustalane wyłącznie w oparciu o przepisy ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej, a nie ustawy eme- rytalno-rentowej, przy czym art. 140 tej ustawy nie ma zastosowania. (wyroki Naczel- nego Sądu Administracyjnego z dnia 7 stycznia 2000 r., I SA 1083/99 i z 7 listopada 2007 r., I OSK 92/07). Sąd Apelacyjny pominął w całości prawidłową podstawę prawną, którą powinien był zastosować w niniejszym stanie sprawy, błędnie przyj- mując, że potrącenie z tytułu pobytu wnioskodawcy w Domu Pomocy Społecznej wy- nosi 65% świadczenia emerytalnego brutto, tj. kwotę 1.866,11 zł, gdy w istocie owe 65% stanowi wyłącznie granicę możliwych do dokonania przez organ rentowy potrą- ceń brutto, wynikających z przepisu art. 140 ust. 4 pkt 3 ustawy o emeryturach i ren- tach. Kierując się prawidłową interpretacją i zastosowaniem art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej stwierdzić należy, że wysokość tej odpłatności w przy- padku wnioskodawcy powinna wynosić nie więcej niż 70% dochodu (a zatem przy- 6 chodu netto po potrąceniu należności z tytułu podatku dochodowego i składki zdro- wotnej ZUS). Wysokość przyznanego świadczenia emerytalnego wnioskodawcy wy- nosiła 2.697,85 zł brutto. Oprócz tego świadczenia wnioskodawcy przyznano 2 do- datki do emerytury w kwotach po 173,10 zł. Łączny zatem, ustalony przychód brutto wnioskodawcy wynosił 3.044,05 zł. Dochód, od którego należało zgodnie z art. art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej wyliczyć 70% odpłatności na rzecz domu pomocy społecznej wynosić winien kwotę 2.418,28 zł (3.044,05 - 242,82 ubezpie- czenie zdrowotne - 210 podatek + 173.10 zasiłek pielęgnacyjny). W konsekwencji jako granicę odpłatności za pobyt w Domu Pomocy Społecznej (70%) należy wska- zać kwotę 1.692,80 zł netto, a nie 1.866,11 zł netto, jak to ustalił organ rentowy w zaskarżonej decyzji i Sądy obu instancji. Wnioskodawcy zatem po dokonaniu ze świadczenia emerytalnego wraz z dodatkami potrącenia na rzecz Domu Pomocy Społecznej winna być wypłacana pozostała część świadczenia w kwocie 899,37 zł. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================