II AKA 6/19

Sygn. akt II AKa 6/19 Lublin, dnia 19 lutego 2019 r. WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Apelacyjny w Lublinie II Wydział Karny w składzie: Przewodniczący - sędzia SA Barbara du Château (sprawozdawca) Sędziowie: SA Jacek Michalski SA Grażyna Jakubowska Protokolant st. sekr. sądowy Anna Kijak przy udziale prokuratora Jacka Kuźmy po rozpoznaniu w dniu 19 lutego 2019 r. sprawy z wniosku M. R. , P. R. , A. S. o zasądzenie uzupełniającego zadośćuczynienia w trybie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego / Dz. U. Nr 34 poz. 149 z późn. zm. / z powodu apelacji wniesionej przez prokuratora od wyroku Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 31 października 2018r., sygn. akt IV Ko 490/18 I. utrzymuje w mocy zaskarżony wyrok; II. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawców M. R. , A. S. i P. R. kwoty po 885,60 (osiemset osiemdziesiąt pięć złotych sześćdziesiąt groszy) tytułem zwrotu poniesionych przez nich kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym; III. wydatkami postępowania odwoławczego obciąża Skarb Państwa. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 31 października 2018 roku, w sprawie IV Ko 490/18 Sąd Okręgowy w Lublinie, na podstawie art. 8 ust. 4 w zw. z art. 8 ust 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.U. nr 34, poz. 149 z późn. zm.): I. zasądził od Skarbu Państwa na rzecz M. R. , A. S. i P. R. kwoty po 15.000 /piętnaście tysięcy/ złotych z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty, tytułem uzupełniającego zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wynikłą z represjonowania F. R. w sprawie zakończonej postanowieniem Sądu Rejonowego w Lublinie z dnia 24 lipca 1984 r. – sygn. akt IV K 451/84; II. w pozostałej części wniosek oddalił; III. zasądził od Skarbu Państwa na rzecz M. R. , A. S. i P. R. kwoty po 1.200 /tysiąc dwieście / złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego; IV. kosztami postępowania obciążył Skarb Państwa. Od opisanego wyżej wyroku apelację wniósł prokurator zaskarżając go w całości na niekorzyść wnioskodawców, zarzucając obrazę prawa materialnego, a mianowicie art. 8 ust. 4 w zw. z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34 poz. 149 z późn. zm.), polegającą na niesłusznym zastosowaniu tych przepisów i w konsekwencji bezzasadnym zasądzeniu uzupełniającego odszkodowania, w oparciu o zasady słuszności, na rzecz żony i dzieci represjonowanego za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego F. R. , ponad kwotę wcześniej już zasądzoną na jego rzecz, podczas gdy represjonowany został końcowo uniewinniony od popełnienia czynu zarzuconego mu w sprawie IV K 451/84 Sądu Rejonowego w Lublinie, a więc zastosowanie winien znaleźć w tym wypadku przepis art. 11 ust. 1 wyżej wymienionej ustawy, który jednak nie dopuszcza w ogóle możliwości zasądzenia uzupełniających świadczeń odszkodowawczych. Wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie w całości wniosku M. R. , A. S. i P. R. o zadośćuczynienie. Sąd Apelacyjny w Lublinie zważył, co następuje: apelacja jest niezasadna. Jej lektura dowodzi, że prokurator, formułując zarzut obrazy prawa materialnego, wskazał, że przepis art. 8 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.U. nr 34, poz. 149 z późn. zm.), nazywanej dalej ustawą lutową, nie ma zastosowania w realiach rozpoznawanej sprawy. W jego ocenie, w sytuacji gdy osoba represjonowana ( F. R. ) został finalnie, w wyniku rewizji nadzwyczajnej wywiedzionej przez Prokuratora Generalnego (vide k.38-41), uniewinniony od popełnienia czynu zarzucanego mu w sprawie IVK 451/84 Sądu Rejonowego w Lublinie (vide wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 1994 roku w sprawie IIKRN 212/94 – k. 42-44) i zostało mu, w związku z odbytym tymczasowym aresztowaniem, prawomocnie zasądzone odszkodowanie i zadośćuczynienie (vide postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 1 lipca 1996 roku w sprawie IV1Ko 12/95), brak było podstaw do zasądzenia, na rzecz jego spadkobierców, uzupełniającego zadośćuczynienia. Zdaniem autora przedmiotowej apelacji stoi temu na przeszkodzie treść przepisu art. 11 ust. 1 wskazanej wyżej ustawy lutowej, który wyklucza możliwość stosowania regulacji zawartej w przepisie art. 8 ust. 1 , albowiem „(…) odnosi się on do osób, wobec których stwierdzono nieważność orzeczenia lub wydano decyzję o internowaniu w stanie wojennym. Tymczasem F. R. nie należał do żadnej z tych kategorii. W szczególności żadne z orzeczeń w jego sprawie nie zostało uznane za nieważne”. Podkreślił też, że treść art. 11 ust. 1 tegoż aktu prawnego nie zawiera klauzuli zasady słuszności, umożliwiającej dochodzenie uzupełniających roszczeń odszkodowawczych. Z przedstawionymi racjami apelującego prokuratora nie można się tymczasem zgodzić. Przede wszystkim zauważyć wypada, że bazuje on na błędnym przekonaniu, że przepis art. 8 ust. 1 ustawy lutowej, poprzez odesłanie zawarte w przepisie art. 11 ust. 1, nie ma w realiach niniejszej sprawy zastosowania. Trzeba więc po pierwsze zauważyć, że analiza treści zarzuconego F. R. czynu, odnośnie do którego Sąd Rejonowy w Lublinie, postanowieniem z dnia 24 lutego 1984 roku, zastosował przepisy ustawy o amnestii (k.137), nie pozostawia wątpliwości, że były one związane z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (przechowywanie i kolportaż ulotek sygnowanych przez NSZZ „Solidarność”). Pierwotne brzmienie przepisu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (DZ.U 1991/34/149), ograniczało jednak zakres obowiązywania zawartej w tym akcie prawnym regulacji do okresu od 1 stycznia 1944 roku do 31 grudnia 1956 roku., a zatem pozbawiało F. R. prawa do rehabilitacji za pomocą tej oto ścieżki prawnej. Taka podstawa powstała dopiero z dniem 18 listopada 2007 roku, kiedy to doszło do znowelizowania przepisu art. 1 ustawy lutowej (Dz.U 2007/191/1372). Rzecz jednak w tym, że wdrażanie stosownego postępowania w oparciu o ten akt prawny było już niecelowe, albowiem, jak zaznaczono wcześniej, Sąd Najwyższy, w wyniku rewizji nadzwyczajnej wywiedzionej przez Prokuratora Generalnego, wyrokiem z dnia 22 listopada 1994 roku, uchylił postanowienie amnestyjne Sądu Rejonowego w Lublinie i F. R. od popełnienia zarzucanego mu czynu uniewinnił. Treść uzasadnienia tego orzeczenia, w którym zaznaczono, że „działalność F. R. była przejawem walki politycznej, prowadzenie zaś takiej walki jest nieodzowną cechą demokracji i w żadnej mierze nie może być oceniane, jako działalność przestępcza”, pozwala zaś na wyprowadzenie stanowczego wniosku, że zachodziłaby tu podstawa do stwierdzenia nieważności postanowienia Sądu Rejonowego w Lublinie. Okoliczność, że przed wejściem w życie nowelizacji ustawy lutowej owo orzeczenie zostało, wyrokiem Sądu Najwyższego, usunięte z porządku prawnego, nie pozbawia go takiej oto cechy. W drugiej kolejności trzeba przyjrzeć się brzmieniu art. 11 ust. 1 ustawy lutowej. Unormowanie zawarte w tym przepisie jest jednoznaczne i rzeczywiście wprost nie przełamuje, jak ma to miejsce w przypadku przepisu art. 8 ust. 1 i 4 omawianej ustawy, względami słuszności, wskazanych w nim warunków do wystąpienia z żądaniem zasądzenia uzupełniającego odszkodowania. Zwrócić jednak należy uwagę na jakże ważkie w swej wymowie odesłanie do odpowiedniego stosowania przepisów art. 8 – 10, w stosunku do osób, odnośnie do których zachodzą przesłanki do stwierdzenia nieważności orzeczenia, jeżeli oskarżonego uniewinniono lub umorzono postępowanie w oparciu o podstawy określone w art. 17§1 pkt 1 i 2 k.p.k. , które to warunki F. R. przecież spełnia. Przeszkodą do zasądzenia na rzecz wnioskodawców uzupełniającego zadośćuczynienia, wedle stanowiska apelującego prokuratora, ma stanowić zaś okoliczność, że zostało mu już prawomocnie zasądzone odszkodowanie i zadośćuczynienie w związku z jego tymczasowym aresztowaniem. Podkreślić zatem wypada, że owo odesłanie nie zawiera ograniczeń a zatem wprost dopuszcza możliwość stosowania również przepisu art. 8 ust. 4, który to właśnie do względów słuszności się odwołuje i przełamuje zasadę res iudicata (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 2015 roku w sprawie IIIKK 13/15 oraz z dnia 9 grudnia 2016 roku w sprawie IVKK 380/16, Lex nr 2192659). Hołdowanie odmiennej wykładni prowadziłoby do stwierdzenia, że jednej grupie represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, którym w wyniku rewizji nadzwyczajnej, kasacji lub wznowienia postępowania prawomocnie zasądzono odszkodowanie, odszkodowanie uzupełniające może przysługiwać (art. 8 ust. 4), zaś inna grupa, objęta dyspozycją przepisu art. 11 ust. 1 ustawy lutowej, jest tu wyłączona, mimo wyraźnego, bo bez jakichkolwiek wyjątków, odesłania do treści art. 8 tej ustawy. Obstawanie przy takim stanowisku nie znajduje więc racji bytu i kłóci się z pojęciem racjonalnego ustawodawcy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2013 roku w sprawie WA 27/12, Lex nr 1277839). Warto w tym miejscu też podkreślić, że osoby represjonowane przez władze PRL za działalność niepodległościową, które uzyskały stosowną rekompensatę za szkodę i krzywdę wynikłą z faktu ich bezprawnego pozbawienia wolności w trybie przewidzianym w Kodeksie postępowania karnego ( art. 487 d.p.p.k., czy 552 §1 k.p.k. ), dopiero z chwilą wejścia w życie ustawy lutowej mogły łączyć wysokość swych żądań z faktem podejmowania działań opozycyjnych, słowem z faktem, że była to forma represji ze strony ówczesnego aparatu państwa. Nie można również zapominać o tym, że działacze opozycyjni z okresu stanu wojennego i późniejszego nabyli prawo dochodzenia swoich roszczeń na mocy omawianej ustawy dopiero z dniem 18 listopada 2007 roku, to jest od chwili wejścia w życie jej istotnej nowelizacji (Dz.U z 2007 r., nr 191, poz. 1372), o czym wspomniano wcześniej i na co słusznie zwraca uwagę Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 26 lutego 2015 roku w sprawie IIIKK 13/15. Pozbawienie ich prawa do wystąpienia z wnioskiem o zasądzenie uzupełniającego odszkodowania, czy zadośćuczynienia prowadziłoby do różnego traktowania osób odnośnie do których doszło do stwierdzenia nieważności orzeczenia a takich, w przypadku których takie przesłanki wprawdzie zaistniały ale zostali oni wcześniej uniewinnieni, czy też doszło do umorzenia postępowania na podstawie art. 17§1 pkt 1 i 2 k.p.k. Jasne jest, że takim niezrozumiałym i niesprawiedliwym kryterium nie może posługiwać się racjonalny ustawodawca. W tych warunkach stwierdzić należy, że przepis art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34 poz. 149 z późniejszymi zmianami), odwołując się do odpowiedniego stosowania art. 8 tej ustawy (a więc i do jego ustępu 4), daje prawo, poprzez klauzulę względów słuszności, do wystąpienia o zasądzenie uzupełniającego odszkodowania również osobom represjonowanym (a w razie ich śmierci ich małżonkom, dzieciom i rodzicom), bezprawnie zatrzymanym, czy tymczasowo aresztowanym, którym zostało już, w oparciu o odpowiednie przepisy Kodeksu postępowania karnego , prawomocnie zasądzone odszkodowanie i zadośćuczynienie. Warunkiem uwzględnienia takiego wniosku jest zaś, obok spełnienia innych przesłanek ustawowych, określonych w przepisie art. 11 ust. 1 ustawy lutowej, stwierdzenie istnienia wyraźnej, istotnej dysproporcji pomiędzy tym, co występujący wcześniej z roszczeniem już otrzymał, a tym, co otrzymałby składając wniosek obecnie (vide - postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2016 roku w sprawie IVKK 380/16, Lex nr 2192659). Oczywiście w związku z wąskim zakresem zaskarżenia wyroku Sądu I instancji oraz brzmieniem przepisu art. 433§1 k.p.k. , kwestia ta (istnienie istotnej dysproporcji świadczeń) nie była przedmiotem badania w instancji odwoławczej. Te racje zadecydowały o uznaniu wniesionej apelacji za chybioną. Mając na uwadze powyższe Sąd Apelacyjny w Lublinie orzekł, jak w wyroku.