II AKa 110/19

Sygn. akt II AKa 110/19 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 4 lipca 2019 r. Sąd Apelacyjny w Szczecinie II Wydział Karny w składzie: Przewodniczący: sędzia Maciej Żelazowski Sędziowie: Stanisław Kucharczyk (del.) Maciej Strączyński Protokolant: st. sekr. sądowy Anita Jagielska przy udziale prokuratora Prokuratury Okręgowej w Gorzowie Wlkp. Arkadiusza Roćko po rozpoznaniu w dniu 4 lipca 2019 r. sprawy wnioskodawczyń B. P. , H. P. i R. P. o odszkodowanie i zadośćuczynienie z ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego na skutek apelacji wniesionej przez prokuratora od wyroku Sądu Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 11 marca 2019 r. sygn. akt II Ko 2/19 I. zmienia zaskarżony wyrok w punkcie I w ten sposób, że obniża zasądzone od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyń: B. P. , H. P. i R. P. , kwoty zadośćuczynienia do kwot po 50 000 (pięćdziesiąt tysięcy) złotych oraz kwoty odszkodowania do kwot po 20 000 (dwadzieścia tysięcy) złotych, II. w pozostałym zakresie zaskarżony wyrok utrzymuje w mocy, III. kosztami postępowania odwoławczego obciąża Skarb Państwa. Stanisław Kucharczyk Maciej Żelazowski Maciej Strączyński Sygn. akt II AKa 110/19 UZASADNIENIE Wnioskiem z dnia 27 grudnia 2018 r. B. P. , H. P. i R. P. wniosły o zasądzenie na podst. art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.U.2018.2099 j.t.) w związku z represjonowaniem, zatrzymaniem, aresztowaniem i skazaniem E. S. w sprawach zakończonych wyrokiem Sądu Rejonowego z Gorzowie Wlkp. z dnia 25 lipca 1984 r., sygn. akt II K 334/84 oraz wyrokiem Sądu Rejonowego w Słubicach z dnia 11 listopada 1985 r., sygn. akt II K 273/85, za działalność niepodległościową w latach osiemdziesiątych dwudziestego wieku, na rzecz każdej z nich kwoty 150 000 zł tytułem zadośćuczynienia i kwoty 60 000 zł tytułem odszkodowania. Wyrokiem z dnia 10 września 2018 r. sygn. akt II Ko 298/18, Sąd Okręgowy w Gorzowie Wlkp. zasądził w odrębnym postępowaniu na rzecz S. S. (2) , żony represjonowanego, a matki wymienionych wyżej wnioskodawczyń, kwotę150 000 zł tytułem zadośćuczynienia i kwoty 60 000 zł tytułem odszkodowania za represje jakie poniósł jej mąż E. S. . Wyrokiem z dnia 11 marca 2019 r., sygn. akt II Ko 2/19, Sąd Okręgowy w Gorzowie Wlkp. orzekł: „I. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyń B. P. , H. P. , R. P. kwoty po 150.000 zł (sto pięćdziesiąt tysięcy złotych) tytułem zadośćuczynienia oraz po 60.000 zł (sześćdziesiąt tysięcy złotych) tytułem odszkodowania wraz z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się wyroku; II. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyń B. P. , H. P. , R. P. kwoty po 147,60 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego; III. koszty postępowania ponosi Skarb Państwa.” Apelację od powyższego wyroku złożył oskarżyciel publiczny, zaskarżając go w całości na niekorzyść wnioskodawczyń: B. P. , H. P. i R. P. i zarzucając: „obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa polskiego poprzez jego niewłaściwą wykładnię i błędne przyjęcie, iż zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyń B. P. , H. P. i R. P. kwoty po 150.000 zł (łącznie 450.000 zł) tytułem zadośćuczynienia oraz po 60.000 zł (łącznie 180.000 zł) tytułem odszkodowania mieściło się w granicach uprawnień nadanym - w cytowanej ustawie - dzieciom osób, wobec których stwierdzono nieważność orzeczenia albo wydano decyzję o internowaniu w związku z wprowadzeniem w dniu 13 grudnia 1981 r. w Polsce stanu wojennego, podczas gdy prawidłowa interpretacja przepisu, wynikająca m.in. z aktualnego orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych wskazuje, że zadośćuczynienie w kwocie 150.000 zł oraz odszkodowanie w kwocie 60.000 zł, które przysługiwałoby osobie represjonowanej należało zasądzić na rzecz wnioskodawczyń w częściach po 1/3”. Podnosząc powyższy zarzut, apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyń B. P. , H. P. i R. P. kwoty po 50.000 zł ( łącznie 150.000 zł) tytułem zadośćuczynienia oraz po 20.000 zł (łącznie 60.000 zł) tytułem odszkodowania. Sąd Apelacyjny zważył co następuje: Apelacja prokuratora zasługiwała na uwzględnienie. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że w sprawie nie była kwestionowana, ani podstawa prawna dochodzonego roszczenia, ani ustalona przez Sąd I instancji wysokość zadośćuczynienia i odszkodowania jaka należała się uprawnionemu na podstawie art. 8 ust. 1 w zw. z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.U.2018.2099 j.t.) w związku z represjonowaniem, zatrzymaniem, aresztowaniem i skazaniem E. S. w sprawach zakończonych wyrokiem Sądu Rejonowego z Gorzowie Wlkp. z dnia 25 lipca 1984 r., sygn. akt II K 334/84 oraz wyrokiem Sądu Rejonowego w Słubicach z dnia 11 listopada 1985 r., sygn. akt II K 273/85, za działalność niepodległościową w latach osiemdziesiątych dwudziestego wieku, co do których na skutek rewizji nadzwyczajnych zapadły wyroki uniewinniające. Zresztą kierunek i zakres wniesionego środka odwoławczego wykluczały jakąkolwiek możliwość ingerencji w rozstrzygnięcia w tym zakresie. Zauważyć zatem jedynie należy, że Sąd I instancji ustalając wysokość zadośćuczynienia należną E. S. na kwotę 150 000 zł zasadnie uwzględnił okres pozbawienia wolności represjonowanego, brutalny sposób jego traktowania, pozbawienie opieki medycznej, cierpienia psychiczne związane z rozłąką z rodziną i troską o ich los, czy z samym faktem represjonowania za patriotyczną postawę. Prawidłowo również Sąd I instancji ustalił na kwotę 60 000 zł wysokość odszkodowania mnożąc ilość miesięcy pozbawienia wolności przez średnie miesięczne wynagrodzenia, jakie represjonowany utracił. Rozstrzygnięcia wymagały natomiast dwie kwestie. Po pierwsze, czy w sytuacji, w której wobec śmierci uprawnionego ( E. S. zmarł w dniu 29 czerwca 2003 r.) odrębnym wyrokiem (z dnia 10 września 2018 r., sygn. II Ko 289/18) zasądzono całą wymienioną kwotę zadośćuczynienia i odszkodowania na rzecz jednej z osób uprawnionych na podstawie art. 8 ust. 1 zdanie drugie wymienionej wyżej ustawy, z własnym wnioskiem wystąpić mogą pozostałe osoby należące do kręgu osób, którym przysługiwało uprawnienie po zmarłym E. S. . Po drugie zaś, czy w przypadku pozytywnej odpowiedzi na pierwsze pytanie, zasądzona na rzecz pozostałych uprawnionych kwota winna być zasądzana w pełnej wysokości należnego E. S. odszkodowania i zadośćuczynienia, tak jak uczynił to Sąd I instancji, czy też osobom tym należała się jedynie przypadająca na każdą z nich część ustalonej kwoty odszkodowania i zadośćuczynienia. Odpowiadając na pierwsze z powyższych pytań stwierdzić należy, że jak wynika z ugruntowanej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego i sądów powszechnych, zasądzenie na rzecz niektórych z osób wymienionych w art. 8 ust. 1 . Zdanie drugie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego , całego roszczenia, które przypadałoby osobie represjonowanej, nie stoi na przeszkodzie zgłoszeniu - w trybie przepisów tej ustawy - żądania zasądzenia przez pozostałe osoby uprawnione należnych im roszczeń (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 września 1994 r., I KZP 22/94, OSNKW1994/9-10/59, czy wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 18 stycznia 2018 r., II AKa 539/17, LEX nr 2490241). Podzielając zatem powyższe zapatrywania uznać należało, że pomimo, iż na mocy wyroku Sądu Okręgowego w Gorzowie Wlkp. z dnia 10 września 2018 r. sygn. II Ko 289/18, zasądzono na rzecz żony represjonowanego, S. S. (2) , całą kwotę należnego represjonowanemu zadośćuczynienia i odszkodowania (odpowiednio 150 000 zł i 60 000 zł), córki represjonowanego, a więc B. P. , H. P. i R. P. , były uprawnione do wystąpienia z własnym wnioskiem w tym zakresie. W tej sytuacji pozostawała do rozstrzygnięcia druga ze wskazanych wyżej kwestii. W tym zaś zakresie stwierdzić należy, że wbrew wywodom Sądu I instancji, niedopuszczalne było zasądzenie całości należnego bezpośrednio represjonowanemu odszkodowania i zadośćuczynienia na rzecz każdej z wnioskodawczyń. W sytuacji bowiem wielości osób uprawnionych z mocy art. 8 ust. 1 zdanie drugi ustawy z 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, osoby te mogą skutecznie dochodzić tylko stosownych części świadczenia przysługującego represjonowanemu i nie istnieje zarazem w tym zakresie żadna więź wynikająca z solidarności czynnej, przejawiająca się w tak zwanej reprezentacji wzajemnej między wierzycielami wobec dłużnika w przypadkach, gdy chodzi o ich korzyść, ani też nie łączy tych wierzycieli współuczestnictwo konieczne. Żadna z tych osób nie może dochodzić całości roszczenia, działając w imieniu własnym, a może tylko domagać się tej części, która na nią przypada (por. wymienioną wyżej uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 września 1994 r., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2005 r., III KK 332/04, OSNwSK 2005/1/299, czy wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 18 stycznia 2018 r., II AKa 539/17, LEX nr 2490241). Wprawdzie Sąd Okręgowy w Gorzowie Wlkp. stwierdził, że wskazane wyżej rozstrzygnięcie premiowałoby osoby, które samodzielnie złożyły wniosek, ale takie stanowisko nie wytrzymywało krytyki. Nawet bowiem w sytuacji, w której z wnioskiem wystąpi tylko jedna z osób uprawnionych wymienionych w art. 8 ust. 1 zdanie drugie, cytowanej na wstępie ustawy, gdy orzekający sąd poweźmie informację, że występują jeszcze inne osoby uprawnione, nie ma obowiązku, a nawet prawa, ich wzywania i orzekania także co do tych osób, ale winien fakt ten uwzględnić i zasądzić na rzecz wnioskodawcy jedynie przypadającą na niego część kwoty zadośćuczynienia i odszkodowania, jakie przypadłoby samemu represjonowanemu. Czym innym jest uprawnienie do samodzielnego dochodzenia roszczenia i brak solidarności czynnej, a czym innym wysokość odszkodowania i zadośćuczynienia, jaką należy zasądzić na rzecz każdej z kilku uprawnionych do ich dochodzenia po zmarłym represjonowanym. Trzeba też dodać, że podzielenie wywodów Sądu I instancji doprowadziłoby do sytuacji, w której Skarb Państwa, w takiej sytuacji, jak przedmiotowa, zasądzałby na rzecz samego represjonowanego, kwotę 210 000 zł, a na rzecz osób, które same represjonowane nie były, łącznie wielokrotność tej kwoty. Na „spadkobierców” określonych w art. 8 ust. 1 wymienionej ustawy przechodzi uprawnienie zmarłego, a tym samym jego wysokość stanowi górną granicę kwoty, która może zostać zasądzona od Skarbu Państwa, albo w całości, jeżeli jest jeden „spadkobierca”, albo w odpowiednich częściach, jeżeli jest ich więcej. Zasadnie zatem apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie na rzecz każdej z wnioskodawczyń, przypadającej na nią części kwoty należnej samemu represjonowanemu. Należy się jedynie zastanowić, czy należało zasądzić na rzecz każdej z wnioskodawczyń po 1/3 kwoty 210 000 zł, czy też po 1/4, skoro w sumie uprawnione były cztery osoby (żona skazanego, na rzecz której zasądzono już całą kwotę oraz trzy córki zmarłego występujące w przedmiotowej sprawie), ale uwzględniając kierunek apelacji i treść art. 434 k.p.k. , należało uznać, że wszelkie inne niż postulowane rozwiązania w tym zakresie były niedopuszczalne, gdyż sąd odwoławczy ograniczony był zakresem skargi i zawartymi w niej żądaniami. Orzeczenie o kosztach postepowania odwoławczego oparto na treści art. 13 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego . Maciej Strączyński Maciej Żelazowski Stanisław Kucharczyk