I ZO 114/24
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuWniosek o wyłączenie sędziów Sądu Najwyższego: Anny Dziergawki, Joanny Misztal-Koneckiej, Beaty Janiszewskiej i Agnieszki Żywickiej został złożony przez obrońcę obwinionego sędziego X.Y. w związku z rozpoznawaniem sprawy o sygn. akt I ZB 51/24, której przedmiotem był wniosek o zbadanie spełnienia wymogów niezawisłości i bezstronności przez SSN Tomasza Demendeckiego. Obrońca argumentował, że wymienieni sędziowie zostali powołani na stanowiska z rekomendacji Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej z zastosowaniem art. 9a ustawy o KRS, co w jego ocenie czyniło procedurę nominacyjną wadliwą i naruszającą standardy konstytucyjne, konwencyjne i traktatowe. Podkreślał, że skład sądu z udziałem takich sędziów nie stanowi sądu ustanowionego ustawą i może być nienależycie obsadzony. Sąd Najwyższy, rozpoznając wniosek, stwierdził, że jego zasadnicza część opiera się na okolicznościach normatywnych towarzyszących powołaniu sędziów, które są niedopuszczalne jako podstawa wyłączenia. Powołując się na nowelizację ustawy o Sądzie Najwyższym (art. 29 § 4 i 5) oraz orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego (m.in. wyrok P 22/19), Sąd uznał, że okoliczności powołania sędziego nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do kwestionowania jego niezawisłości i bezstronności, a zarzuty o charakterze systemowym są niedopuszczalne w kontekście art. 41 § 1 k.p.k. Sąd odrzucił również argumenty dotyczące potencjalnego braku bezstronności wynikające z publicznych wypowiedzi obwinionego czy z faktu udziału sędziów w postępowaniu nominacyjnym, uznając je za nieuzasadnione i niebędące podstawą do wyłączenia.
Przeanalizuj tę sprawę w pełnym kontekście orzecznictwa.
Analiza orzecznictwa · odpowiedzi na pytania · badanie przepisów · drafting pism.
Wartość praktyczna
Siła precedensu: WysokaUgruntowanie stanowiska Sądu Najwyższego i Trybunału Konstytucyjnego w kwestii niedopuszczalności wyłączania sędziów z powodu wadliwości procedury nominacyjnej oraz systemowych zarzutów wobec KRS.
Dotyczy specyficznej procedury wyłączenia sędziego w postępowaniu karnym, ale ma szersze implikacje dla oceny statusu sędziów powołanych po 2018 roku.
Zagadnienia prawne (5)
Czy okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego na stanowisko, w tym sposób ukształtowania organu nominującego (KRS), mogą stanowić podstawę do wyłączenia sędziego od udziału w sprawie na podstawie art. 41 § 1 k.p.k.?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Nie, okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego, zwłaszcza o charakterze systemowym związanym z procedurą nominacyjną, nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do podważenia orzeczenia lub kwestionowania niezawisłości i bezstronności sędziego. Wniosek oparty wyłącznie na takich przesłankach jest niedopuszczalny.
Uzasadnienie
Sąd Najwyższy powołał się na art. 29 § 4 ustawy o Sądzie Najwyższym, który wprost wyklucza takie podstawy, oraz na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego (wyrok P 22/19), które stwierdziło utratę mocy art. 41 § 1 k.p.k. w zakresie dopuszczającym wyłączenie z powodu wadliwości powołania. Podkreślono, że zarzuty o charakterze systemowym nie mogą być podstawą wyłączenia na podstawie przepisu procesowego.
Czy zarzut nienależytej obsady sądu (art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.) może być skutecznie podniesiony w oparciu o wadliwość procedury nominacyjnej sędziów?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Nie, uchwała połączonych Izb SN z dnia 23 stycznia 2020 r. (BSA I-4110-1/20) dotycząca tej kwestii utraciła moc obowiązującą wobec wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 kwietnia 2020 r. (U 2/20).
Uzasadnienie
Trybunał Konstytucyjny uznał wspomnianą uchwałę za niezgodną z Konstytucją i traktatami UE, co skutkowało utratą jej mocy obowiązującej.
Czy orzeczenia ETPCz i TSUE mają wiążący charakter dla Sądu Najwyższego przy rozstrzyganiu kwestii wyłączenia sędziego?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Nie, orzeczenia te nie mają charakteru źródeł prawa powszechnie obowiązującego w Polsce i odnoszą skutek prawny w sprawach, na tle których zostały wydane. Mogą oddziaływać pośrednio poprzez argumentację prawną.
Uzasadnienie
Katalog źródeł prawa powszechnie obowiązującego jest zamknięty (art. 87 Konstytucji). Orzeczenia sądów międzynarodowych nie są jego częścią.
Czy sędzia jest wyłączony od udziału w sprawie, gdy dotyczy ona jego bezpośrednio (art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k.) w sytuacji, gdy rozpoznawana jest sprawa o zbadanie niezawisłości i bezstronności innych sędziów, którzy brali udział w tej samej procedurze nominacyjnej?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Nie, sprawa dotycząca oceny niezawisłości i bezstronności innych sędziów nie dotyczy bezpośrednio sędziów objętych wnioskiem o wyłączenie w rozumieniu art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k., gdyż nie ma między nimi i sprawą ogniw pośrednich, a sędziowie ci nie są osobiście zainteresowani jej rozstrzygnięciem.
Uzasadnienie
Wykładnia językowa przepisu wskazuje na bezpośredni związek sprawy z osobą sędziego i jego osobiste zainteresowanie rozstrzygnięciem. Rozpoznawana sprawa dotyczy oceny innych sędziów, a nie bezpośrednio sędziów wnioskowanych o wyłączenie.
Czy obawa strony o negatywne nastawienie sędziów do obwinionego, wynikająca z publicznych wypowiedzi obwinionego na temat procedury nominacyjnej, może stanowić podstawę do wyłączenia sędziego?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Nie, takie obawy nie stanowią obiektywnie uzasadnionej podstawy do wyłączenia sędziego. Argumentacja prawna i ustrojowa stron nie może prowadzić do kształtowania składu sądu według oczekiwań strony.
Uzasadnienie
Okoliczności faktyczne, a nie subiektywne przekonania strony czy argumentacja prawna, mogą stanowić podstawę wyłączenia. Pozwolenie na wyłączenie z takich powodów prowadziłoby do możliwości wyboru sędziego przez stronę i paraliżu wymiaru sprawiedliwości.
Strony
| Nazwa | Typ | Rola |
|---|---|---|
| X.Y. | osoba_fizyczna | obwiniony sędzia |
| obrońca obwinionego | inne | wnioskodawca |
| Anna Dziergawka | inne | sędzia Sądu Najwyższego (objęta wnioskiem o wyłączenie) |
| Joanna Misztal-Konecka | inne | sędzia Sądu Najwyższego (objęta wnioskiem o wyłączenie) |
| Beata Janiszewska | inne | sędzia Sądu Najwyższego (objęta wnioskiem o wyłączenie) |
| Agnieszka Żywicka | inne | sędzia Sądu Najwyższego (objęta wnioskiem o wyłączenie) |
| Tomasz Demendecki | inne | sędzia Sądu Najwyższego (przedmiot wniosku o zbadanie niezawisłości i bezstronności) |
Przepisy (7)
Główne
k.p.k. art. 41 § § 1
Kodeks postępowania karnego
Ogólna podstawa wyłączenia sędziego (iudex suspectus), która co do zasady może być okolicznością mogącą wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie. Jednakże, w kontekście niniejszej sprawy, okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego nie mogą stanowić podstawy wyłączenia.
u.SN art. 29 § § 4
Ustawa o Sądzie Najwyższym
Stanowi, że okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego Sądu Najwyższego nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do podważenia orzeczenia wydanego z udziałem tego sędziego lub kwestionowania jego niezawisłości i bezstronności.
Pomocnicze
u.k.r.s. art. 9a
Ustawa o Krajowej Radzie Sądownictwa
Przepis dotyczący sposobu ukształtowania Krajowej Rady Sądownictwa, który był podstawą zarzutów obrońcy o wadliwość procedury nominacyjnej.
u.SN art. 29 § § 5
Ustawa o Sądzie Najwyższym
Wprowadza tryb tzw. testu bezstronności, dopuszczający badanie wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących powołaniu, jeżeli może to doprowadzić do naruszenia standardu mającego wpływ na wynik sprawy.
u.SN art. 29 § § 6
Ustawa o Sądzie Najwyższym
Określa, że § 5 nie ma zastosowania w sytuacji, gdy wnioskodawca chce zakwestionować możliwość orzekania przez sędziów w sprawie z wniosku o przeprowadzenie testu niezawisłości i bezstronności.
k.p.k. art. 439 § § 1
Kodeks postępowania karnego
Określa bezwzględne przyczyny odwoławcze, w tym nienależytą obsadę sądu (pkt 2). Argumentacja obrońcy dotycząca tej kwestii została uznana za nieaktualną.
k.p.k. art. 40 § § 1
Kodeks postępowania karnego
Określa przesłanki wyłączenia sędziego z mocy prawa, w tym gdy sprawa dotyczy tego sędziego bezpośrednio (pkt 1). Sąd uznał, że rozpoznawana sprawa nie dotyczy bezpośrednio sędziów objętych wnioskiem o wyłączenie.
Argumenty
Skuteczne argumenty
Okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego, zwłaszcza o charakterze systemowym, nie mogą stanowić podstawy do wyłączenia sędziego na podstawie art. 41 § 1 k.p.k. • Przepis art. 29 § 4 ustawy o Sądzie Najwyższym wyklucza możliwość wyłączenia sędziego z powodu wadliwości procedury nominacyjnej. • Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego (wyrok P 22/19) potwierdza niedopuszczalność wyłączenia sędziego z powodu wadliwości powołania. • Uchwała połączonych Izb SN z dnia 23 stycznia 2020 r. (BSA I-4110-1/20) utraciła moc obowiązującą. • Orzeczenia ETPCz i TSUE nie są źródłami prawa powszechnie obowiązującego w Polsce i nie mają wiążącego charakteru dla SN w tej sprawie. • Obawa strony o negatywne nastawienie sędziego nie jest obiektywnie uzasadnioną podstawą do wyłączenia. • Rozpoznawana sprawa nie dotyczy bezpośrednio sędziów objętych wnioskiem o wyłączenie w rozumieniu art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k.
Odrzucone argumenty
Wadliwość procedury nominacyjnej sędziów z powodu sposobu ukształtowania KRS stanowi podstawę do ich wyłączenia. • Skład sądu z udziałem sędziów powołanych w wadliwej procedurze jest nienależycie obsadzony (art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.). • Sędziowie objęci wnioskiem o wyłączenie powinni być wyłączeni z powodu potencjalnego negatywnego nastawienia do obwinionego. • Sędziowie objęci wnioskiem o wyłączenie powinni byli sami złożyć oświadczenie o wyłączeniu. • Rozpoznawanie wniosku o zbadanie niezawisłości i bezstronności przez sędziów, którzy sami zostali powołani w podobnej procedurze, narusza zasadę nemo iudex in causa sua (art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k.).
Godne uwagi sformułowania
okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do podważenia orzeczenia wydanego z udziałem tego sędziego lub kwestionowania jego niezawisłości i bezstronności • nie istnieją regulacje dopuszczające wyłączenie sędziego z powodów wyłącznie systemowych, związanych w istocie z przebiegiem procesu nominacyjnego • nie sposób uznać, że to, co jest wręcz wyraźnie wykluczone przez jeden przepis prawa, z uzasadnionych powodów mających szeroki, bo ustrojowy charakter, będzie dopuszczalne z punktu widzenia innego przepisu prawa • w trybie art. 41 § 1 k.p.k. nie można oceniać zagadnienia bezstronności sędziego w aspekcie okoliczności towarzyszących jego powołaniu • obawa wnioskodawcy o bezstronność sędziów [...] obiektywnie nie jest uzasadniona żadną realnie istniejącą okolicznością • porządek zarówno ustrojowy, jak i procesowy nie dopuszczają natomiast kształtowania składów sądu w oparciu o oczekiwania strony
Skład orzekający
Marek Siwek
przewodniczący
Anna Dziergawka
członek
Joanna Misztal-Konecka
członek
Beata Janiszewska
członek
Agnieszka Żywicka
członek
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Ugruntowanie stanowiska Sądu Najwyższego i Trybunału Konstytucyjnego w kwestii niedopuszczalności wyłączania sędziów z powodu wadliwości procedury nominacyjnej oraz systemowych zarzutów wobec KRS."
Ograniczenia: Dotyczy specyficznej procedury wyłączenia sędziego w postępowaniu karnym, ale ma szersze implikacje dla oceny statusu sędziów powołanych po 2018 roku.
Wartość merytoryczna
Ocena: 7/10
Sprawa dotyczy fundamentalnych kwestii niezawisłości sędziowskiej i praworządności, a także interpretacji przepisów proceduralnych w kontekście reformy sądownictwa. Jest to temat budzący duże zainteresowanie w środowisku prawniczym i poza nim.
“Czy wadliwa procedura nominacyjna może prowadzić do wyłączenia sędziego? Sąd Najwyższy odpowiada.”
Twój asystent do analizy prawnej.
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
- Analiza orzecznictwa i przepisów
- Drafting pism i dokumentów
- Odpowiedzi na pytania prawne
- Pogłębiona analiza z doktryny
Pełny tekst orzeczenia
Oryginalna treść postanowienia (niezmieniona). Otwiera się jako osobna strona.