I UZP 7/11

Uchwała z dnia 12 grudnia 2011 r. 
I UZP 7/11 
 
Przewodniczący SSN Bogusław Cudowski, Sędziowie SN: Beata Gudowska 
(sprawozdawca), Zbigniew Korzeniowski. 
 
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 grudnia 2011 r. 
sprawy z odwołania Aleksandra P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-
Oddziałowi w Ł. o rentę z tytułu niezdolności do pracy w związku z wypadkiem, na 
skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Apelacyjnego w 
Łodzi z dnia 28 lipca 2011 r. […] 
 
„Czy przepis art. 126 ustawy z dnia 17. 12. 1998 r. o emeryturach i rentach z 
Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 z późn. 
zm.) ma zastosowanie do weryfikacji niezdolności do pracy u ubezpieczonego mają-
cego ustalone prawo do świadczenia na stałe prawomocnym wyrokiem Sądu?” 
 
p o d j ą ł   uchwałę: 
 
Rencista, którego prawo do świadczenia zostało ustalone prawomocnym 
wyrokiem sądu „na stałe”, jest zobowiązany poddać się badaniom lekarskim, 
jeżeli są one niezbędne do ustalenia prawa do świadczeń określonych ustawą 
(art. 126 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu 
Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst - Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze 
zm.). 
 
U z a s a d n i e n i e 
 
Prawo Aleksandra P. do renty z tytułu wypadku przy pracy zostało ustalone 
wyrokiem Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 8 marca 2006 r. - od dnia 25 maja 2001 
r. na stałe. W celu potwierdzenia dalszego istnienia prawa, organ rentowy, na pod-
stawie art. 126 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu 
Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), 

 
2 
wyznaczył ubezpieczonemu termin kontrolnego badania lekarskiego. Na podstawie 
badania, lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia 22 kwietnia 2009 r. stwierdził 
trwałą częściową niezdolność zainteresowanego do pracy na skutek wypadku. Orze-
czeniu został postawiony zarzut wadliwości, którego nie rozpoznano merytorycznie, 
gdyż ubezpieczony bez usprawiedliwienia nie stawił się na dwukrotnie wyznaczone 
badanie przez Komisję Lekarską ZUS. Decyzją z dnia 22 września 2009 r., na pod-
stawie art. 134 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, organ rentowy 
wstrzymał wypłatę świadczenia, poczynając od dnia 1 października 2009 r. 
W wyroku z dnia 28 lipca 2010 r. Sąd Okręgowy w Łodzi uwzględnił odwoła-
nie, wskazując, że przepisy art. 100 ust. 1 i art. 101 pkt 1 i art. 107 ustawy o emerytu-
rach i rentach z FUS mogą być podstawą weryfikacji prawa do świadczeń uzależnio-
nych od niezdolności do pracy tylko wówczas, gdy nie stoi temu na przeszkodzie ko-
rzystające z powagi rzeczy osądzonej orzeczenie sądu w przedmiocie przyznania 
prawa do świadczeń (art. 365 § 1 i art. 366 k.p.c.). 
Rozpoznając apelację organu rentowego, Sąd Apelacyjny w Łodzi przedstawił 
Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne związane z - jak okre-
ślił - weryfikacją przez zastosowanie art. 126 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, 
niezdolności do pracy ubezpieczonego, którego prawo do renty zostało stwierdzone 
prawomocnym wyrokiem ustalającym prawo do świadczenia na stałe. Wyraził tym 
samym wątpliwość co do istnienia w takim wypadku po stronie ubezpieczonego obo-
wiązku poddania się badaniom lekarskim w celu ustalenia prawa do świadczenia, do 
którego prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy i opowiedział 
się przeciwko „możliwości dowolnego w gruncie rzeczy weryfikowania prawomoc-
nych orzeczeń sądu w imię pewności ubezpieczonego i organu rentowego odnośnie 
łączącego ich stosunku prawnego”. 
 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
 
Nie jest jasne, czy Sąd Apelacyjny zanegował jakąkolwiek możliwość weryfi-
kacji ustaleń prawomocnego wyroku sądu pracy i ubezpieczeń społecznych w zakre-
sie prawa do świadczeń uzależnionych od stwierdzenia niezdolności do pracy, czy 
też, opowiadając się za niedopuszczalnością zastosowania art. 126 ustawy z dnia 17 
grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, do-
strzegł możliwość uchylenia wobec osoby, której świadczenie zostało przyznane 

 
3 
prawomocnym wyrokiem „na stałe”, ustawowego obowiązku poddania się na żądanie 
organu rentowego badaniom lekarskim niezbędnym do ustalenia prawa do świad-
czeń. Niezależnie od tego należy stwierdzić, że niezdolność do pracy, jako przesłan-
ka prawa do świadczeń, jest ściśle związana ze zdrowiem ubezpieczonego (stop-
niem naruszenia sprawności organizmu) oraz z rokowaniem co do odzyskania przez 
niego zdolności do pracy zarobkowej (art. 12b ustawy o emeryturach i rentach z 
FUS). Jest stanem, który może ulegać zmianom, w związku z czym określenie 
„trwała niezdolność do pracy” i „renta stała” są pojęciami prawnymi mającymi inną 
treść niż w języku potocznym, odpowiadającą raczej określeniom „niezdolność orze-
kana na czas określony” i „niezdolność orzekana na czas nieokreślony”. Renta stała 
w rozumieniu art. 59 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS odnoszona 
jest do trwałości niezdolności do pracy, a nie „trwałości” prawa do renty. Niezdolność 
do pracy co do zasady orzeka się na okres nie dłuższy niż 5 lat, z zastrzeżeniem, że 
może być orzeczona na okres dłuższy, jeżeli według wiedzy medycznej nie ma roko-
wań co do odzyskania zdolności do pracy przed upływem tego okresu (por. art. 13 
ust. 2 i 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Orzeczenie o niezdolności do pracy 
na okres dłuższy niż 5 lat nie jest także orzeczeniem stwierdzającym tę niezdolność 
na zawsze, lecz tylko prognozą, zgodną ze stanem wiedzy medycznej, że wcześniej 
nie zajdą zmiany zdrowia badanego, uzasadniające zmianę oceny niezdolności do 
pracy. 
Zmienności stanu niezdolności do pracy jako przesłanki (ryzyka) ubezpiecze-
nia odpowiadają przepisy prawa materialnego, które - inaczej niż założył Sąd Apela-
cyjny - wprowadzają zasady aktualizowania decyzji ustalających prawo do świadczeń 
w relacji do stanu faktycznego. W polskim systemie świadczeń z ubezpieczenia spo-
łecznego z tytułu niezdolności do pracy nie jest znana instytucja renty dożywotniej, tj. 
prawa do renty niezależącego od zmiany okoliczności istniejących w chwili jej przy-
znania, nie można więc twierdzić ani o swoistej niewzruszalności prawa do renty, ani 
o niepoddawaniu tego prawa jakiejkolwiek weryfikacji. Naturalną konsekwencją kon-
stytucyjnego prawa do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze 
względu na chorobę lub inwalidztwo jest więc wyposażenie organów rentowych w 
uprawnienie do badania, czy nadal zachodzą niezbędne warunki tego prawa. Sto-
sownie do art. 107 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ulega ono zmianie, jeżeli w 
wyniku badania lekarskiego, przeprowadzonego na wniosek lub z urzędu, ustalono 
zmianę stopnia niezdolności do pracy, brak tej niezdolności lub jej ponowne powsta-

 
4 
nie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2002 r., II UKN 519/01, nie-
publikowany i z dnia 19 kwietnia 2006 r., II UK 143/05, OSNP 2007 nr 11-12, poz. 
166). Oznacza to, że dopuszczalne jest przeprowadzanie badania lekarskiego na 
wniosek lub z urzędu w celu ustalenia zmiany stopnia niezdolności do pracy, braku 
tej niezdolności lub jej ponownego powstania. 
Stosunki prawne ubezpieczenia społecznego oparte na spełnieniu się ryzyka 
niezdolności do pracy są oparte na regule, że zmiana okoliczności zawsze otwiera 
drogę do ponownego rozpoznania sprawy. Co do zasady więc, w stosunkach ubez-
pieczeń społecznych warunki do świadczeń mogą być badane w każdym czasie, a 
od wyniku tego badania zależy albo nabycie prawa do świadczeń w nowej sytuacji 
faktycznej, albo wstrzymanie do czasu ustalenia dalszego spełniania warunków, albo 
ustanie prawa. Możliwe jest także - bez względu na powagę rzeczy osądzonej - 
wzruszanie ustaleń stanowiących podstawę prawomocnych orzeczeń przyznających 
prawo do świadczeń w drodze nowej decyzji organu rentowego (por. uchwałę Sądu 
Najwyższego z dnia 3 października 1996 r., II UZP 18/96, OSNAPiUS 1997 nr 7, poz. 
117, a poprzednio uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 20 września 1978 r., II UZP 
7/78, OSNCP 1979 nr 3, poz. 48, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 stycz-
nia 1984 r., II URN 131/83, OSNCP 1984 nr 10, poz. 177, wyrok Sądu Najwyższego 
z dnia 8 października 1986 r., II URN 182/86, OSNCP 1987 nr 12, poz. 212, posta-
nowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 1997 r., II UKN 50/96, OSNAPiUS 
1997 nr 17, poz. 328 i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 sierpnia 1999 r., II UKN 
231/99, OSNAPiUS 2000 nr 19, poz. 734), z wyłączeniem tylko tych orzeczeń, któ-
rych podstawa faktyczna nie została ustalona rebus sic stantibus (por. wyroki Sądu 
Najwyższego z dnia 25 września 1998 r., II UKN 373/98 OSNAPiUS 1999 nr 21, poz. 
702, z dnia 28 maja 2002 r., II UKN 250/01, OSNAPiUS - wkładka 2002 nr 16, poz. 3 
oraz z dnia 18 lutego 2003 r., II UK 139/02, OSNP 2004 nr 7, poz. 128). 
Bez względu jednak na szczególny charakter rei iudicatae i zasady obowiązu-
jące w tej mierze w stosunkach ubezpieczenia społecznego, należy zwrócić uwagę, 
że instytucja powagi rzeczy osądzonej ustanawia zakaz dokonywania ponownej 
oceny kwestii faktycznej lub prawnej prawomocnie między stronami rozstrzygniętej, 
odnosząc się - co oczywiste - do stanu z chwili wydania poprzednich decyzji i roz-
strzygnięcia o nich; działa w szczególności, gdy dochodzi do odmiennej oceny 
przedmiotu poprzedniego rozstrzygnięcia. W sprawie, w której powstał przedstawiony 

 
5 
problem prawny, nie zaistniały okoliczności uzasadniające odwoływanie się do in-
stytucji powagi rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.). 
Można ewentualnie rozważać związanie organu rentowego prawomocnym wy-
rokiem na podstawie art. 365 § 1 k.p.c., jednak rozważania takie byłyby co najmniej 
przedwczesne, gdyż ustalenia prawomocnego wyroku, do którego odwołał się Sąd 
Apelacyjny, obejmujące prawo ubezpieczonego do renty, nie zostały w dotychczaso-
wym postępowaniu przed tym Sądem wzruszone. Została wydana decyzja, której 
treść wynika wprost z art. 101 w związku z art. 134 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach 
i rentach z FUS. Skutek niezastosowania się przez ubezpieczonego do dyspozycji 
art. 126 ustawy o emeryturach i rentach z FUS sprowadzony został do wstrzymania 
jego prawa do świadczeń, bez dokonania ich ostatecznej oceny. Ocena ta, która mo-
głaby stać się podstawą stwierdzenia ustania prawa do świadczeń, nie mogła być 
dotychczas dokonana właśnie z powodu niestawienia się uprawnionego na koniecz-
ne do jej dokonania badanie lekarskie. 
Wątpliwość co do istnienia obowiązku stawienia się ubezpieczonego przed 
komisję lekarską mogłaby powstać tylko na tle stosowania obowiązującego do dnia 
31 sierpnia 1997 r. przepisu § 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i 
Spraw Socjalnych 5 sierpnia 1983 r. w sprawie składu komisji lekarskich do spraw 
inwalidztwa i zatrudnienia, trybu postępowania, trybu kierowania na badanie przez te 
komisje oraz szczegółowych zasad ustalania inwalidztwa (Dz.U. Nr 47, poz. 214 ze 
zm.), który stanowił o niewyznaczaniu terminów badań kontrolnych między innymi 
wobec osób, których inwalidztwo trwa nieprzerwanie ponad 10 lat. Na tle tego wła-
śnie przepisu prezentowany był pogląd wskazujący na zakaz weryfikacji niezdolności 
do pracy (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 1987 r., II URN 259/87, 
OSNCP 1989 nr 9, poz. 143, z dnia 7 kwietnia 1994 r., II URN 8/94, OSNAPiUS 1994 
nr 1, poz. 130, z dnia 21 września 1995 r., II URN 28/95, OSNAPiUS 1996 nr 7, poz. 
105, z dnia 17 lipca 1996 r., II URN 13/96, OSNAPiUS 1997 nr 4, poz. 54, z dnia 6 
września 2000 r., II UKN 693/99, OSNAPiUS 2002 nr 5, poz. 125 oraz z dnia 22 
stycznia 2002 r., II UKN 747/00, OSNP 2003 nr 21, poz. 522). Zajmowano także 
wówczas stanowisko przeciwne, według którego interpretacja art. 107 ustawy o eme-
ryturach i rentach z FUS w kierunku wyłączenia dopuszczalności aktualizacji prawa 
do świadczeń rentowych z tytułu niezdolności do pracy jest niezgodna z konstytucyj-
ną zasadą związania prawa do świadczeń z utrzymywaniem się wszystkich warun-
ków wymaganych do uzyskania tego prawa (por. art. 67 ust. 1 Konstytucji, art. 101 

 
6 
pkt 1 ustawy; por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 1999 r., II UKN 664/98, 
OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 596 i z dnia 11 maja 2005 r., III UK 29/05, OSNP 2005 
nr 23, poz. 381). Z kolei w wyroku z dnia 5 maja 2005 r., III UK 9/05 (OSNP 2006 nr 
3-4, poz. 56), powołując się na uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 
dnia 7 września 2004 r., SK 30/03 (OTK-A 2004 nr 8, poz. 82), Sąd Najwyższy 
stwierdził, że § 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia z dnia 5 sierpnia 1983 r. nie przewi-
duje domniemania trwałości inwalidztwa po 10 latach jego utrzymywania się, w 
związku z czym uznał za obowiązek organu rentowego ustalenie zdolności lub nie-
zdolności do pracy w celu stwierdzenia zachowania warunku uprawniającego do 
renty. 
Rozbieżność stanowisk została usunięta - głównie ze względu na zmianę 
stanu prawnego po dniu 1 września 1997 r. i związaną z tym potrzebę aktualizacji 
prawa do świadczeń uzależnionych od niezdolności do pracy - uchwałą składu sied-
miu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2006 r., III UZP 2/05 (OSNP 2006 
nr 11-12, poz. 187, z glosą J. Jankowiaka, OSP 2006 nr 7-8, poz. 78), stanowiącą, że 
osoba, która przed dniem 1 września 1997 r. była nieprzerwanie od 10 lat inwalidą i z 
tego tytułu pobierała rentę, może być skierowana przez organ rentowy na badania 
lekarskie w celu ustalenia jej niezdolności do pracy jako przesłanki prawa do renty 
(art. 107 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach). Sąd Najwyższy 
w składzie powiększonym poddał krytyce zapatrywanie o dopuszczalności wypłaca-
nia rent niezależnie od trwania lub ustania niezdolności do pracy, wywodząc, że 
przepisy nie gwarantowały w takim wypadku prawa do świadczeń mimo dziesięcio-
letniego okresu ich wypłacania. Jeżeliby nawet gwarancji tej upatrywać w instrukcyj-
nej wskazówce dla komisji lekarskich ujętej w § 29 ust 1 pkt 2 rozporządzenia z dnia 
5 sierpnia 1983 r., to postępowanie wszczęte po dniu 1 września 1997 r. musiało się 
toczyć według obowiązujących od tego dnia przepisów rozporządzenia Ministra 
Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 sierpnia 1997 r. w sprawie orzekania o niezdolności 
do pracy do celów rentowych (Dz.U. Nr 99, poz. 612), niezawierającego regulacji 
podobnej do § 29 poprzedniego rozporządzenia. 
Z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektó-
rych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. Nr 
100, poz. 461) znaczenie przypisywane w orzecznictwie „zakazowi” kierowania na 
badania lekarskie utraciło wszelki walor wobec zróżnicowania prawa do renty w za-
leżności od trwałości niezdolności do pracy i ustania prawa do renty okresowej po 

 
7 
czasie, na który została ustalona. Zaniechania kontroli niezdolności do pracy nie 
można pogodzić z art. 101 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przewidują-
cym ustanie prawa do świadczeń wraz z ustaniem któregokolwiek z warunków wy-
maganych do uzyskania tego prawa, oraz z art. 107 tej ustawy, zgodnie z którym 
prawo do świadczeń uzależnionych od niezdolności do pracy oraz wysokość tych 
świadczeń ulega zmianie, jeżeli w wyniku badania lekarskiego, przeprowadzonego 
na wniosek lub z urzędu, ustalono zmianę stopnia niezdolności do pracy, brak tej 
niezdolności lub jej ponowne powstanie. W nowym stanie prawnym badania kontrol-
ne rencistów prowadzone są według zasad wydanego na podstawie art. 14 ust. 6 
ustawy o emeryturach i rentach z FUS rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z 
dnia 14 grudnia 2004 r. w sprawie orzekania o niezdolności do pracy (Dz.U. Nr 273, 
poz. 2711), które stanowi, że stwierdzenie w orzeczeniu lekarza orzecznika wydanym 
w trybie § 3 tego rozporządzenia braku niezdolności do pracy (odzyskania zdolności 
do pracy przez osobę poprzednio niezdolną do pracy) zobowiązuje organ rentowy do 
wydania decyzji o zmianie w prawie do świadczeń uzależnionych od niezdolności do 
pracy. 
Prawo do renty przysługuje dopóty, dopóki spełniane są warunki, od których 
ustawodawca uzależnia prawo do tego świadczenia. Uprawniony musi więc wykazy-
wać, że spełnia je nadal, między innymi poddając się badaniom lekarskim. Nie ma 
podstawy prawnej do zachowania renty z tytułu niezdolności do pracy przez osobę, 
która nie wykazała niezdolności do pracy, dlatego też w sprawie rozpoznawanej 
przez Sąd Apelacyjny wstrzymana została wypłata należnego ubezpieczonemu 
świadczenia ze względu na niewypełnienie wskazanych prawem obowiązków, z któ-
rych jednym jest obowiązek poddania się badaniom lekarskim, jeżeli są niezbędne do 
ustalenia prawa do świadczeń określonych ustawą (art. 126 ustawy o emeryturach i 
rentach z FUS; por. postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 maja 2004 
r., Ts 19/04, OTK-B 2004 nr 3, poz. 207). 
Mając to na względzie, Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w uchwale. 
========================================