I UZP 5/11

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego 
z dnia 11 stycznia 2012 r. 
I UZP 5/11 
 
 
Przewodniczący Prezes SN Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Beata 
Gudowska (sprawozdawca), Zbigniew Korzeniowski, Roman Kuczyński, Jerzy 
Kuźniar (sprawozdawca, uzasadnienie), Romualda Spyt, Małgorzata Wrębiakowska-
Marzec. 
 
 
Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej Henryki 
Gajdy-Kwapień, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 stycznia 2012 r. sprawy z 
odwołania Małgorzaty B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi 
w C. o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, na skutek zagadnienia prawne-
go przedstawionego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 17 października 
2011 r. […] 
 
 
„Czy okres nieskładkowy przypadający w ciągu ostatniego dziesięciolecia 
przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy 
(art. 58 ust. 2 w związku z art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o 
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; jednolity tekst: Dz.U. z 
2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) uwzględnia się w rozmiarze ograniczonym do 1/3 
okresów składkowych udowodnionych w tym dziesięcioleciu, czy w rozmiarze ograni-
czonym do 1/3 okresów składkowych udowodnionych w całym okresie ubezpieczenia 
(art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu 
Ubezpieczeń Społecznych?” 
 
 
p o d j ą ł   uchwałę: 
 
 
Okres nieskładkowy przypadający w ciągu ostatniego dziesięciolecia 
przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do 
pracy (art. 58 ust. 2 w związku z art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 17 grudnia 
1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; jedno-
lity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) uwzględnia się w rozmiarze 

 
2 
nieprzekraczającym jednej trzeciej okresów składkowych udowodnionych w 
tym dziesięcioleciu (art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach 
i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). 
 
U z a s a d n i e n i e 
 
 
Rozstrzygane zagadnienie prawne, wyłoniło się przy rozpoznawaniu skargi 
kasacyjnej pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w C. od wyroku 
Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 10 listopada 2010 r., którym oddalono ape-
lację organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń 
Społecznych w Częstochowie z dnia 19 marca 2010 r., zmieniającego decyzję orga-
nu rentowego z dnia 26 maja 2009 r. i przyznającego wnioskodawczyni Małgorzacie 
B. prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy na okres od 1 maja 2009 r. do 31 
grudnia 2010 r. W ocenie Sądu drugiej instancji, spór w niniejszej sprawie sprowa-
dzał się do ustalenia, czy wnioskodawczyni spełniła warunek umożliwiający uzyska-
nie prawa do renty polegający na konieczności wykazania się co najmniej pięciolet-
nim okresem składkowym i nieskładkowym w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed 
zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy (art. 
57 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 58 ust. 1 pkt 5 i w związku z art. 58 ust. 2 ustawy z 
dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-
nych - jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.; dalej jako: „ustawa 
emerytalna”). W szczególności chodziło zaś o to, czy okresy nieskładkowe przypa-
dające w tym dziesięcioleciu uwzględnia się w wymiarze ograniczonym do jednej 
trzeciej okresów składkowych udowodnionych w całym okresie ubezpieczenia, czy 
też jedynie w wymiarze ograniczonym do jednej trzeciej okresów składkowych przy-
padających w tym właśnie dziesięcioleciu. Zdaniem Sądu drugiej instancji, przepis 
art. 5 ust. 2 ustawy emerytalnej, zgodnie z którym przy ustalaniu prawa do renty 
okresy nieskładkowe uwzględnia się w wymiarze nieprzekraczającym jednej trzeciej 
udowodnionych okresów składkowych, nie odpowiada jednoznacznie na to pytanie, a 
orzecznictwo Sądu Najwyższego w tym zakresie nie jest jednolite (np. w wyroku z 
dnia 16 grudnia 1998 r., II UKN 393/98, OSNAPiUS 2000 nr 4, poz. 158, przyjęto, że 
rozmiar okresów nieskładkowych przypadających w ostatnim dziesięcioleciu przed 
powstaniem inwalidztwa podlega ograniczeniu do jednej trzeciej okresów składko-
wych z całego okresu ubezpieczenia, a w wyroku z dnia 15 czerwca 1999 r., II UKN 

 
3 
606/98, OSNAPiUS 2000 nr 17, poz. 658, zaaprobowano pogląd wyrażony w orze-
czeniu z dnia 21 kwietnia 1995 r., II URN 2/95, OSNAPiUS 1995 nr 18, poz. 232, we-
dług którego okres nieskładkowy dolicza się w wymiarze nieprzekraczającym jednej 
trzeciej okresów składkowych uwzględnionych w dziesięcioleciu). W ocenie Sądu 
Apelacyjnego, wobec istniejących rozbieżności interpretacyjnych należy stosować 
wykładnię „działającą na korzyść ubezpieczonych”, co przy stwierdzeniu, że żaden 
przepis ustawy emerytalnej przy ubieganiu się o rentę z tytułu niezdolności do pracy 
nie wprowadził ograniczenia w zakresie możliwości uwzględnienia jednej trzeciej 
okresów składkowych z całego okresu ubezpieczenia, prowadzi do wniosku, że Sąd 
pierwszej instancji prawidłowo dopuścił możliwość uwzględnienia wnioskodawczyni 
okresów nieskładkowych w takim rozmiarze. 
 
W skardze kasacyjnej od tego wyroku, pełnomocnik organu rentowego zarzu-
cając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 5 ust. 2 w związku 
z art. 58 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 ustawy emerytalnej oraz niewłaściwe zastosowanie art. 
57 ust. 1 tej ustawy, wniósł o uchylenie wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez 
oddalenie odwołania wnioskodawczyni. W uzasadnieniu skargi podniesiono, między 
innymi, że jednym z warunków niezbędnych do przyznania renty z tytułu niezdolności 
do pracy jest wykazanie wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego (art. 57 
ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej). Ten wymagany okres oznacza określoną liczbę lat 
w zależności od tego, w jakim wieku osoba ubiegająca się o rentę stała się niezdolna 
do pracy. Dla osób, których niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat, 
okres ten wynosi 5 lat i powinien przypadać w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed 
zgłoszeniem wniosku o to świadczenie lub przed dniem powstania niezdolności do 
pracy (art. 58 ust. 2 ustawy). W związku z powyższym dla osoby, która ukończyła 30 
lat (tak jak wnioskodawczyni), okresy składkowe i nieskładkowe przypadające w in-
nym przedziale czasowym nie są brane pod uwagę przy ustalaniu prawa do renty. 
Zgodnie z art. 5 ust. 2 ustawy emerytalnej, przy ustalaniu prawa do emerytury i renty 
oraz przy obliczaniu ich wysokości okresy nieskładkowe uwzględnia się w wymiarze 
nieprzekraczającym jednej trzeciej udowodnionych okresów składkowych. W ocenie 
skarżącego, systemowa i celowościowa wykładnia tych przepisów wskazuje, że 
skoro okresy składkowe i nieskładkowe przypadające w innym przedziale czasowym 
niż dziesięciolecie określone w art. 58 ust. 2 ustawy nie są brane pod uwagę przy 
ustalaniu prawa do świadczenia, to za udowodnione okresy składkowe wymagane 
dla uzyskania prawa do renty można uznać tylko okresy składkowe mieszczące się w 

 
4 
tym dziesięcioleciu. W konsekwencji zaś wymagane okresy nieskładkowe muszą być 
ograniczone do jednej trzeciej okresów udowodnionych w odpowiednim dziesięciole-
ciu, skoro innych okresów składkowych przy ustalaniu prawa do świadczenia nie 
trzeba nawet udowadniać. Skarżący wskazał, że taki pogląd wyraził Sąd Najwyższy 
m.in. także w wyroku z dnia 20 sierpnia 2002 r., II UKN 565/01 (OSNP 2004 nr 4, 
poz. 69). 
 
Rozpoznając sprawę, Sąd Najwyższy wskazał, że jednym z warunków nabycia 
prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy jest posiadanie przez ubezpieczonego 
wymaganego przez ustawę emerytalną okresu składkowego i nieskładkowego (art. 
57 ust. 1 pkt 2 ustawy). Przez okres, o którym mowa w art. 57 ust. 1 pkt 2, należy 
rozumieć tzw. okres minimalny, tj. taką liczbę okresów składkowych wraz z nieskład-
kowymi, której wykazanie warunkuje spełnienie wymogów formalnych do uzyskania 
renty, niezależnie od kwestii biologicznych (medycznych), czyli niezdolności do pracy 
oraz daty jej powstania. Okres minimalny dla osób, które stały się niezdolne do pracy 
w wieku powyżej 30 lat, wynosi pięć lat, przy czym powinien on przypadać w ciągu 
ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o to świadczenie lub przed 
dniem powstania niezdolności do pracy (art. 58 ust. 2 ustawy). W art. 5 ust. 2 ustawy 
emerytalnej ustanowiono zasadę proporcjonalności okresów nieskładkowych do 
składkowych, na mocy której przy ustalaniu prawa do emerytury i renty oraz oblicza-
niu ich wysokości okresy nieskładkowe nie mogą być uwzględnione w wymiarze 
większym niż jedna trzecia udowodnionych okresów składkowych. Kwestia ta była 
podobnie regulowana również w poprzednim stanie prawnym. Stosownie do art. 32 i 
33 ust. 1 pkt 5 oraz ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytal-
nym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.; dalej jako: „ustawa o 
z.e.p.”) renta inwalidzka przysługiwała bowiem pracownikowi, który był inwalidą, miał 
wymagany okres zatrudnienia, i którego inwalidztwo powstało w czasie zatrudnienia 
lub w okresie równorzędnym z okresem zatrudnienia albo nie później niż w ciągu 18 
miesięcy od ustania tych okresów. W przypadku, gdy inwalidztwo powstało w wieku 
powyżej 30 lat, warunek posiadania wymaganego okresu zatrudnienia uważano za 
spełniony, jeżeli wraz z okresami równorzędnymi i zaliczanymi do okresów zatrud-
nienia wynosił on co najmniej 5 lat i przypadał w ciągu ostatniego dziesięciolecia 
przed zgłoszeniem wniosku o rentę inwalidzką (jeżeli zgłaszający wniosek pozosta-
wał w zatrudnieniu), albo przed powstaniem inwalidztwa (jeżeli nie pozostawał w za-
trudnieniu). Na gruncie art. 6 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewa-

 
5 
loryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektó-
rych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.; dalej jako: „ustawa o rewaloryzacji”), przy 
ustalaniu prawa do renty inwalidzkiej warunek posiadania wymaganego okresu za-
trudnienia, liczonego łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi do okresów 
zatrudnienia, uważało się zaś za spełniony, jeżeli pracownik udowodnił wymaganą 
liczbę lat okresów składkowych albo okresów składkowych uzupełnionych okresami 
nieskładkowymi w rozmiarze nie większym niż jedna trzecia uwzględnionych okresów 
składkowych (art. 6 ust. 1 w związku z art. 4 ust. 2 ustawy). Kwestia, czy w ramach 
wymaganego dla uzyskania prawa do renty pięcioletniego okresu uwzględnia się 
okresy nieskładkowe w wymiarze jednej trzeciej udowodnionych okresów składko-
wych przypadających w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku 
o rentę inwalidzką, czy też przyjętych z całego okresu ubezpieczenia, była przed-
miotem rozbieżności w judykaturze już w poprzednim stanie prawnym. Zgodnie bo-
wiem z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 1995 r., II URN 2/95 
(OSNAPiUS 1995 nr 18, poz. 232), przy ustalaniu prawa do renty inwalidzkiej okres 
nieskładkowy dolicza się w wymiarze nieprzekraczającym jednej trzeciej okresów 
składkowych uwzględnionych w okresie wskazanym w art. 33 ust. 2 ustawy o z.e.p., 
czyli w dziesięcioleciu poprzedzającym zgłoszenie wniosku o rentę. W uzasadnieniu 
wyroku Sąd Najwyższy wskazał, że „art. 4 ust. 2 ustawy o rewaloryzacji dotyczy za-
równo ustalania prawa do świadczeń, jak i ich wysokości i nie może być rozpatrywa-
ny z pominięciem art. 6 określającego szczegółowe zasady ustalania prawa do 
świadczeń”. Przepis art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy o rewaloryzacji, wskazując zasady 
ustalania prawa do emerytury, stanowi, że warunek posiadania wymaganego okresu 
zatrudnienia liczonego łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi do okresów 
zatrudnienia uważa się za spełniony, jeżeli pracownik udowodni określoną liczbę lat 
okresów składkowych uzupełnionych okresami nieskładkowymi - w rozmiarze nie 
większym niż określony w art. 4 ust. 2 tejże ustawy. Przy ustalaniu prawa do renty 
inwalidzkiej ust. 2 art. 6 ustawy o rewaloryzacji przewiduje odpowiednie stosowanie 
tej zasady. Oznacza to, że przy ustalaniu prawa do renty inwalidzkiej warunek posia-
dania wymaganego okresu zatrudnienia liczonego łącznie z okresami równorzędnymi 
i zaliczalnymi do okresów zatrudnienia uważa się za spełniony wówczas, gdy pra-
cownik udowodni liczbę wskazanych w art. 33 ustawy o z.e.p. lat okresów składko-
wych, uzupełnionych okresami nieskładkowymi w wymiarze nie większym niż jedna 
trzecia okresów składkowych uwzględnionych w dziesięcioleciu. Uwzględnienie na-

 
6 
tomiast okresów nieskładkowych w wymiarze ustalonym w stosunku do wszystkich 
okresów składkowych, w tym również niemających wpływu na powstanie prawa do 
renty inwalidzkiej (wykraczających poza dziesięcioletni okres wskazany w art. 33 ust. 
2 ustawy o z.e.p.) powoduje, że nie jest zachowany, zawarty w tym przepisie, jeden z 
warunków powstania prawa do tego świadczenia, a mianowicie: wykazanie wymaga-
nego okresu zatrudnienia, czyli okresów składkowych i nieskładkowych w określo-
nym czasie. Zdaniem Sądu Najwyższego, „ani treść art. 6 ust. 1 pkt 2 w związku z 
ust. 2 ustawy o rewaloryzacji, ani jej art. 4 ust. 2 nie wskazują na to, by przy ustalaniu 
prawa do renty inwalidzkiej ustawodawca wprowadzając te przepisy miał inny zamiar. 
Treść art. 4 ust. 2 ustawy o rewaloryzacji wyraźnie wskazuje, że celem wprowadze-
nia tego przepisu było ograniczenie możliwości uwzględniania przy ustalaniu prawa 
do świadczeń i ich wysokości okresów nieskładkowych, w porównaniu z zasadami 
uwzględniania okresów równorzędnych z zatrudnieniem i zaliczalnych do okresów 
zatrudnienia, wynikającymi z ustawy o z.e.p. i wykładnia art. 6 ust. 2 tej ustawy nie 
może być sprzeczna z tą intencją ustawodawcy”. Pogląd ten znalazł aprobatę w uza-
sadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 1995 r., II URN 43/95 
(OSNAPiUS 1996 nr 11, poz. 160), ale już w wyroku z dnia 16 grudnia 1998 r., II 
UKN 393/98 (OSNAPiUS 2000 nr 4, poz. 158) Sąd Najwyższy stwierdził, że rozmiar 
okresów nieskładkowych przypadających w ostatnim dziesięcioleciu przed powsta-
niem inwalidztwa podlega ograniczeniu do jednej trzeciej okresów składkowych z 
całego okresu ubezpieczenia. W jego ocenie, „art. 4 ust. 2 ustawy o rewaloryzacji nie 
daje podstaw prawnych do innego ograniczania wpływu okresów nieskładkowych na 
ustalenie prawa i wysokości świadczeń emerytalno-rentowych poza to, które wynika 
z wyraźnego brzmienia tego przepisu. Dlatego przy ustalaniu prawa i wysokości 
świadczeń wymienione w art. 6 ust. 2 ustawy o rewaloryzacji i przypadające w ostat-
nim dziesięcioleciu przed powstaniem inwalidztwa okresy nieskładkowe podlegają 
ustawowemu ograniczeniu do rozmiaru jednej trzeciej wszystkich uwzględnionych, tj. 
posiadanych przez wnioskodawczynię okresów składkowych z całego okresu ubez-
pieczenia, bez nieuzasadnionego dalszego (kolejnego) ograniczenia rozmiaru 
uwzględnianych okresów nieskładkowych do jednej trzeciej okresów składkowych 
przypadających wyłącznie w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem inwalidztwa 
wnioskodawczyni. Warto bowiem zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 2 
ustawy o rewaloryzacji warunek posiadania wymaganego pracowniczego okresu 
ubezpieczenia uważa się za spełniony, jeżeli pracownik udowodni liczbę lat składko-

 
7 
wych określoną w tych przepisach (wymienionych w art. 1 pkt 1 tej ustawy), która 
może być uzupełniona okresami nieskładkowymi w rozmiarze określonym już tylko 
według samoistnej treści art. 4 ust. 2 ustawy, a więc w rozmiarze nieprzekraczającym 
jednej trzeciej uwzględnionych, tj. wszystkich posiadanych przez pracownika okre-
sów składkowych, bez nieuzasadnionego dalszego ograniczenia rozmiaru uwzględ-
nianych okresów nieskładkowych do jednej trzeciej okresów składkowych przypada-
jących wyłącznie w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem zdarzenia ubezpie-
czeniowego”. W kolejnym rozstrzygnięciu (wyrok z dnia 15 czerwca 1999 r., II UKN 
606/98, OSNAPiUS 2000 nr 17, poz. 658) Sąd Najwyższy „nie podzielił wykładni art. 
4 ust. 2 ustawy o rewaloryzacji dokonanej przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 
grudnia 1998 r., II UKN 393/98, uznając że art. 6 ust. 1 i 2 ustawy o rewaloryzacji w 
związku z art. 32 pkt 2 i 33 ust. 1 pkt 5 ustawy o z.e.p. nakazuje brać pod uwagę przy 
ustalaniu prawa do renty inwalidzkiej okresy składkowe uzupełnione okresami nie-
składkowymi w odpowiednim rozmiarze z wymaganego przez prawo okresu, w tym 
przypadku z okresu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę 
inwalidzką. Innymi słowy, uwzględnieniu podlegają tylko okresy składkowe z wyma-
ganego dziesięciolecia, a ograniczenie tych okresów nieskładkowych do jednej trze-
ciej uwzględnionych okresów składkowych (art. 4 ust. 2 ustawy o rewaloryzacji) doty-
czy tego tylko dziesięciolecia, a nie całego okresu ubezpieczenia”. Wyrokiem Sądu 
Najwyższego z dnia 30 marca 2000 r., II UKN 447/99 (niepublikowany, notka - Prze-
gląd Ubezpieczeń Społecznych i Gospodarczych 2001nr 3, poz. 34), ponownie opo-
wiedziano się za odniesieniem okresów nieskładkowych w dziesięcioleciu do wszyst-
kich udowodnionych okresów składkowych. 
 
Jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 20 sierpnia 2002 r., 
II UKN 565/01 (OSNP 2004 nr 4, poz. 69), regulacje dotyczące warunków wymaga-
nych do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy są takie same jak w ustawie 
o z.e.p. Podobne są również do określonych w ustawie o rewaloryzacji zasady 
uwzględniania okresów składkowych i nieskładkowych. Analiza tych przepisów 
przemawia jednak za słusznością stanowiska, według którego przy ustalaniu prawa 
do renty bierze się pod uwagę okresy składkowe uzupełnione okresami nieskładko-
wymi w odpowiednim rozmiarze z wymaganego przez prawo okresu, to jest z ostat-
niego dziesięciolecia, wobec czego podobnie, jak na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 2 
ustawy o rewaloryzacji, tak na podstawie art. 5 ust. 2 ustawy emerytalnej osobom, co 
do których obowiązuje wymóg posiadania pięcioletniego okresu składkowego i nie-

 
8 
składkowego w ostatnim dziesięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku lub powstaniem 
niezdolności do pracy, uwzględnia się okresy nieskładkowe w rozmiarze nie wyż-
szym niż jedna trzecia okresów składkowych przypadających w tym dziesięcioleciu. 
Podobny pogląd prawny wyrażony został w wyroku z dnia 17 sierpnia 2006 r., III UK 
62/06 (niepublikowany). 
 
Według Sądu Najwyższego w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną, 
można uznać, że odniesienie zasady z art. 5 ust. 2 ustawy emerytalnej do dziesię-
ciolecia (art. 58 ust. 2) nie stanowi kolejnego obostrzenia warunków do uzyskania 
świadczenia, lecz jest konsekwentną realizacją przyjętego założenia na gruncie re-
gulacji szczegółowej. Przepis art. 57 ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej określa jako je-
den z warunków przyznania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy posiadanie 
wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego. Zgodnie z art. 58 ust. 1 tej 
ustawy, wymagany okres zatrudnienia oznacza określoną liczbę lat w zależności od 
tego, w jakim wieku osoba ubiegająca się o przyznanie renty stała się niezdolna od 
pracy. Dla osób, których niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej trzydziestu 
lat, okres ten wynosi 5 lat z zawartym w ust. 2 tego przepisu zastrzeżeniem, że okres 
ten powinien przypadać w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wnio-
sku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy. Dla osób, które stały 
się niezdolne do pracy po ukończeniu 30 lat, określony w art. 57 ust. 1 pkt 2 wymóg 
oznacza posiadanie pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego w określo-
nym przedziale czasowym, natomiast okresy składkowe i nieskładkowe przypadające 
w innym przedziale czasowym nie są brane pod uwagę przy ustalaniu prawa. Przepis 
art. 5 ust. 2 ustawy emerytalnej stanowi, że przy ustalaniu prawa do emerytury i renty 
oraz obliczaniu ich wysokości okresy nieskładkowe uwzględnia się w wymiarze nie-
przekraczającym jednej trzeciej udowodnionych okresów składkowych. Okresy 
uwzględniane przy ustalaniu prawa do świadczeń nie zawsze pokrywają się z okre-
sami uwzględnianymi przy ustalaniu wysokości świadczeń. Niektóre okresy uwzględ-
niane są w wymiarze wyższym niż lata kalendarzowe tylko przy ustalaniu prawa do 
świadczeń (np. art. 5 ust. 3), w innych przypadkach niektóre okresy uwzględniane są 
w zwiększonym wymiarze tylko przy ustalaniu wysokości świadczeń (np. art. 52). W 
związku z tym zasady obliczania okresów składkowych i nieskładkowych muszą być 
stosowane oddzielnie przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty i oddzielnie przy 
ustalaniu wysokości tych świadczeń. Odnosząc te zasady do ustalania okresów 
składkowych i nieskładkowych osób, o których mowa w art. 58 ust. 2 ustawy emery-

 
9 
talnej, należy uznać, że udowodnione okresy składkowe wymagane do uzyskania 
prawa do renty są to okresy mieszczące się w ostatnim dziesięcioleciu przed zgło-
szeniem wniosku lub powstaniem niezdolności do pracy. Innych okresów, niemiesz-
czących się w tym dziesięcioleciu, nie udowadnia się żądając ustalenia prawa, są 
one uwzględniane dopiero przy ustalaniu wysokości świadczenia, jeżeli prawo zosta-
nie przyznane. Wymagane okresy nieskładkowe muszą mieścić się w tym samym 
przedziale czasowym i uwzględniane są w wymiarze jednej trzeciej okresów skład-
kowych. Z treści omawianych przepisów nie wynika, aby oprócz wymaganego okresu 
składkowego (w określonym dziesięcioleciu) należało udowodnić niewymagane do 
przyznania prawa okresy składkowe, przypadające w innym przedziale czasowym, 
tylko po to, aby zwiększyć wymiar okresów nieskładkowych. Przy takiej konstrukcji 
uznawałoby się za spełniony warunek posiadania wymaganego okresu w stosunku 
do osoby, która w ostatnim dziesięcioleciu nie ma żadnego okresu składkowego, lecz 
udowodniła pięcioletni okres nieskładkowy w tym dziesięcioleciu i piętnastoletni okres 
składkowy w innym przedziale czasowym. Wprawdzie przepis art. 57 ust. 1 pkt 2 
ustawy stanowi o wymogu posiadania okresu składkowego i nieskładkowego, jednak 
okresy te nie są traktowane równorzędnie. Dla spełnienia tego wymogu wystarcza-
jące jest wykazanie samych okresów składkowych w określonym wymiarze, nato-
miast nie wystarczy wykazanie samych okresów nieskładkowych. Przepis art. 5 ust. 2 
ustawy nakazuje bowiem ustalanie wymiaru tych ostatnich okresów w odniesieniu do 
okresów składkowych, musi być zatem wykazany jakikolwiek okres składkowy, aby 
można było obliczyć okres nieskładkowy podlegający uwzględnieniu. 
 
 
Sąd Najwyższy w składzie powiększonym zważył, co następuje:  
 
 
W ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecz-
nych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r., Nr 205, poz. 1585 ze zm.), zwanej dalej ustawą 
systemową, wyodrębnione zostały jako ryzyka ubezpieczeniowe, m.in. ryzyka eme-
rytalne i rentowe uregulowane w ustawie emerytalnej obowiązującej od dnia 1 stycz-
nia 1999 r., która uchyliła moc obowiązującą między innymi ustawy o z.e.p. oraz 
ustawy o rewaloryzacji. 
 
Tak prawo do emerytury jak i do renty z tytułu niezdolności do pracy, ustawa 
emerytalna wiąże z podleganiem ubezpieczeniu społecznemu, a nabycie prawa do 
tych świadczeń uzależnione jest od legitymowania się okresami ubezpieczenia, zde-

 
10
finiowanymi w art. 4 pkt 5 ustawy emerytalnej jako okresy opłacania składek na 
ubezpieczenie (emerytalne i rentowe), a także okresy nieopłacania składek z powodu 
przekroczenia w trakcie roku kalendarzowego kwoty rocznej podstawy wymiaru 
składki (por. art. 19 ust. 1 oraz 7 i 8 ustawy systemowej), tak więc w tej ostatnio wy-
mienionej sytuacji, mimo nieopłacania składki, okres taki traktowany jest jako okres 
ubezpieczenia w rozumieniu ustawy emerytalnej. Trzeba też pamiętać, że okres 
trwania tytułu ubezpieczeniowego, w którym ustawa nie przewidziała obowiązku 
opłacania składek (np. okres zwolnienia od pracy w związku z chorobą), mimo że jest 
uwzględniany do tzw. stażu emerytalnego czy rentowego, nie jest okresem ubezpie-
czenia. Warunkiem nabycia prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, po 
zajściu chronionego przez ustawę ryzyka ubezpieczeniowego jest wykazanie odpo-
wiedniego (minimalnego) stażu ubezpieczeniowego, dłuższego w przypadku świad-
czeń długoterminowych (emerytura). Brak takiego stażu minimalnego uniemożliwia 
nabycie prawa do świadczenia. W przypadku renty z tytułu niezdolności do pracy, a 
więc zdarzenia nieoczekiwanego, staż ten jest krótszy niż przy ubieganiu się o eme-
ryturę (por. uwagi zawarte w Prawo do emerytury - komentarz do ustaw z orzecz-
nictwem - I. Jędrasik-Jankowska, K. Jankowska - Warszawa 2011, s. 34 i nast.). W 
doktrynie zwraca się także uwagę, że staż ubezpieczeniowy składający się z okre-
sów składkowych i nieskładkowych (enumeratywnie wymienionych w ustawie eme-
rytalnej) jest z jednej strony warunkiem nabycia prawa do świadczenia, z drugiej zaś 
wyznacznikiem wysokości świadczenia, przy czym „w obu tych rolach nie zawsze jest 
tak samo ujmowany”, stąd „należy odróżnić staż ubezpieczeniowy do nabycia prawa i 
staż do wymiaru świadczenia” (por. Pojęcia i konstrukcje prawne ubezpieczenia 
społecznego - I. Jędrasik-Jankowska - Warszawa 2010 s. 96). 
 
Na rozdzielność regulacji dotyczących stażu ubezpieczenia i warunków rento-
wych zwrócił także uwagę Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 
19 sierpnia 1982 r., III UZP 21/82 (OSNCP 1983 nr 1, poz. 1), stwierdzającej, że pra-
cownikowi w wieku powyżej 30 lat nie zalicza się do pięcioletniego okresu zatrudnie-
nia, od którego zależy uzyskanie renty inwalidzkiej, okresu działalności kombatanc-
kiej, w jakim okres tej działalności nie przypada na ostatnie 10 lat przed zgłoszeniem 
wniosku o rentę lub ustaniem ostatniego zatrudnienia. 
 
Zgodnie z art. 5 ust. 1 i 2 ustawy emerytalnej przy ustalaniu prawa do przewi-
dzianych nią świadczeń uwzględnia się okresy składkowe i nieskładkowe, przy czym 
okresy nieskładkowe uwzględnia się w wymiarze nieprzekraczającym jednej trzeciej 

 
11
udowodnionych okresów składkowych. Ograniczenie to zgodne z przyjętą w ustawie 
zasadą proporcjonalności dotyczy tak ustalania prawa do świadczenia jak i jego wy-
sokości, zaś ograniczenie wymiaru okresów nieskładkowych dotyczy ich relacji do 
„udowodnionych” okresów składkowych. Rozwiązanie to zostało „przejęte” z ustawy 
o rewaloryzacji, w której odstąpiono od nomenklatury przyjętej we wszystkich po-
przednich ustawach ubezpieczeniowych, w tym w ustawie o z.e.p., w której wszystkie 
okresy uwzględniane do stażu emerytalno-rentowego dzieliły się na okresy zatrud-
nienia, okresy z nimi równorzędne i okresy do nich zaliczalne, przy czym te ostatnie 
nie miały samodzielnego znaczenia prawnego, w tym sensie, że legitymowanie się 
tylko nimi w tzw. stażu, wykluczało - co do zasady - możliwość uzyskania świadcze-
nia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 1997 r., II UKN 352/97, OSNP 
1998 nr 18, poz. 548, w którym podtrzymany został pogląd wyrażony w wyroku z dnia 
20 marca 1996 r., II UR 1/96, OSNAPiUS 1996 nr 19, poz. 290, że okres zatrudnienia 
konieczny dla przyznania emerytury oblicza się łącznie z innymi - wymienionymi w 
ustawie - okresami, ale bez jego istnienia nie są spełnione warunki do przyznania 
świadczenia). Już w tym miejscu można wyrazić stanowisko, że mimo zmiany stanu 
prawnego, nie doszło do zmiany tej zasady. Tak więc legitymowanie się jedynie 
okresami nieskładkowymi w tzw. okresie (stażu) minimalnym nie jest wystarczające 
do uznania spełnienia warunku określonego w art.57 ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej. 
 
Przechodząc do uwag bardziej szczegółowych trzeba przypomnieć - w ślad za 
powyższymi uwagami - że obowiązująca ustawa emerytalna nie zmieniła zasad po-
stępowania związanych z ustalaniem prawa do świadczeń i ich wysokości, co doty-
czy także uwzględniania (doliczania) w ramach tzw. stażu rentowego do udowodnio-
nych okresów składkowych, okresów nieskładkowych. W art. 4 ust. 1 i 2 ustawy o 
rewaloryzacji, stwierdzono, że przy ustalaniu prawa i wysokości świadczeń oprócz 
okresów składkowych, uwzględnia się także okresy nieskładkowe, w rozmiarze nie-
przekraczającym jednej trzeciej uwzględnionych okresów składkowych. Podobnie 
kwestię tę reguluje art. 5 ust. 1 i 2 obecnie obowiązującej ustawy, wskazując, że przy 
ustalaniu prawa do emerytury i renty i obliczaniu ich wysokości uwzględnia się, poza 
okresami składkowymi, także okresy nieskładkowe w wymiarze nieprzekraczającym 
jednej trzeciej udowodnionych okresów składkowych. Ma to istotne znaczenie 
zwłaszcza przy ubieganiu się o rentę z tytułu niezdolności do pracy (rentę inwalidzką 
w poprzednim stanie prawnym), szczególnie w sytuacji gdy niezdolność do pracy 
powstała w wieku powyżej 30 lat. Zgodnie z art. 57 ustawy emerytalnej, renta z tytułu 

 
12
niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który spełnił łącznie następujące 
warunki: jest niezdolny do pracy, ma wymagany okres składkowy i nieskładkowy (bli-
żej określony w art. 58 ust. 1 tej ustawy, przy czym okres pięciu lat - jeżeli niezdol-
ność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat – zgodnie z art. 58 ust. 1 pkt 5 powi-
nien przypadać w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o 
rentę lub przed powstaniem niezdolności do pracy) zaś niezdolność do pracy po-
wstała w okresach wymienionych w ustawie. Przepis art. 5 ust. 2 stanowi, że przy 
ustalaniu prawa do emerytury i renty oraz obliczaniu ich wysokości okresy nieskład-
kowe uwzględnia się w wymiarze nieprzekraczającym jednej trzeciej udowodnionych 
okresów składkowych. Okresy uwzględniane przy ustalaniu prawa do świadczeń - jak 
to wyżej zauważono - nie zawsze pokrywają się z okresami uwzględnianymi przy 
ustalaniu wysokości świadczeń. Niektóre okresy uwzględniane są w wymiarze wyż-
szym niż lata kalendarzowe tylko przy ustalaniu prawa do świadczeń (np. art. 5 ust. 
3), w innych przypadkach niektóre okresy uwzględniane są w zwiększonym wymiarze 
tylko przy ustalaniu wysokości świadczeń (np. art. 52). W związku z tym zasady obli-
czania okresów składkowych i nieskładkowych muszą być stosowane oddzielnie przy 
ustalaniu prawa do emerytury lub renty i oddzielnie przy ustalaniu wysokości tych 
świadczeń. Odnosząc te zasady do ustalania okresów składkowych i nieskładkowych 
osób, o których mowa w art. 58 ust. 2, należy uznać, że okresy składkowe „udowod-
nione” konieczne do uzyskania prawa do renty muszą mieścić się w ostatnim dzie-
sięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku lub powstaniem niezdolności do pracy. Innych 
okresów, niemieszczących się w tym dziesięcioleciu, nie udowadnia się przy ustale-
niu prawa do renty, są one uwzględniane dopiero przy ustalaniu wysokości świad-
czenia, jeżeli prawo zostanie przyznane. Wymagane okresy nieskładkowe (podobnie 
jak okresy składkowe) muszą mieścić się w tym samym przedziale czasowym i 
uwzględniane są zgodnie z zasadą proporcjonalności, w wymiarze jednej trzeciej 
„udowodnionych” okresów składkowych, a więc mieszczących się w ostatnim dzie-
sięcioleciu sprzed zgłoszenia wniosku lub powstania niezdolności do pracy. Stosow-
nie do tych przepisów, nie ma obowiązku udowadniania innego niż wymagany okresu 
składkowego (a więc z określonego dziesięciolecia) przypadającego w innym prze-
dziale czasowym, tylko po to, aby zwiększyć wymiar okresów nieskładkowych (por. 
uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 sierpnia 2006 r., III UK 62/06 - 
niepublikowany). Wprawdzie według art. 57 ust. 1 warunkiem niezbędnym dla usta-
lenia prawa do renty jest posiadanie okresu składkowego i nieskładkowego, jednak 

 
13
okresy te nie są traktowane równorzędnie, w tym sensie, że dla spełnienia tego wy-
mogu wystarczające jest wykazanie samych okresów składkowych w określonym 
wymiarze, natomiast nie jest wystarczające wykazanie samych okresów nieskładko-
wych. Te okresy bowiem dolicza się do okresów składkowych, a więc nie mają one 
niezależnego bytu prawnego, podobnie jak okresy zaliczalne do okresów zatrudnie-
nia w ustawie o z.e.p. Przepis art. 5 ust. 2 nakazuje bowiem ustalanie wymiaru tych 
ostatnich okresów w odniesieniu do udowodnionych okresów składkowych, musi być 
zatem wykazany jakikolwiek okres składkowy, aby można było obliczyć okres nie-
składkowy podlegający uwzględnieniu. 
 
Podobnie argumentował Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 kwietnia 1995 r., 
II URN 2 /95, przywołanym w części wstępnej uzasadnienia, trafnie stwierdzając, że 
przy ustalaniu prawa do renty inwalidzkiej (obecnie renty z tytułu niezdolności do 
pracy), okres nieskładkowy dolicza się w wymiarze nieprzekraczającym jednej trze-
ciej okresów składkowych uwzględnionych w okresie wskazanym w art. 33 ust. 2 
ustawy o z.e.p., co oznacza, że przy ustalaniu prawa do renty warunek posiadania 
wymaganego stażu rentowego uważa się za spełniony wówczas, gdy pracownik 
udowodni liczbę wskazanych lat okresów składkowych, uzupełnionych okresami nie-
składkowymi w wymiarze nie większym, niż jedna trzecia okresów składkowych 
uwzględnionych. Gdyby natomiast uwzględniać okresy nieskładkowe w wymiarze 
ustalanym w stosunku do wszystkich (a nie tylko udowodnionych - jak mówi ustawa) 
okresów składkowych, a więc również niemających wpływu na powstanie prawa do 
renty, nie zostałby spełniony jeden z warunków niezbędnych dla przyznania prawa 
do tego świadczenia, a więc warunek udowodnienia odpowiedniego stażu rentowego 
w określonym czasie. Konsekwencją przyjęcia poglądu, że ustawowemu ogranicze-
niu do jednej trzeciej udowodnionych okresów składkowych podlegają okresy nie-
składkowe z całego okresu ubezpieczenia (jak np. w wyroku z dnia 16 grudnia 1998 
r., II UKN 393/98), byłoby przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy ubezpie-
czonemu, który w okresie dziesięciolecia przed powstaniem tej niezdolności nie wy-
kazał 5 lat okresów składkowych łącznie z nieskładkowymi (przy ich ograniczeniu 
zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o rewaloryzacji), natomiast prawa do takiego świad-
czenia nie uzyskałby ubezpieczony, który nie powoływał się na żadne okresy nie-
składkowe ale wykazałby okresy składkowe w liczbie lat wystarczającej do przyzna-
nia emerytury lub ją przekraczającej, jeśli w ostatnim dziesięcioleciu przed powsta-
niem niezdolności do pracy jego okresy składkowe będą krótsze niż 5 lat. Uwzględ-

 
14
nienie do stażu rentowego okresów nieskładkowych sprzed ostatniego dziesięciole-
cia, byłoby nieuzasadnionym uprzywilejowaniem, skoro nie są uwzględniane okresy 
składkowe sprzed tego dziesięciolecia (por. uzasadnienie zdania odrębnego do wy-
roku z dnia 30 marca 2000 r., II UKN 447/99). 
 
Jak to już wyżej zauważono, art. 5 ust. 2 ustawy emerytalnej obejmuje wyraź-
nie dwie sytuacje: ustalenia prawa i obliczenia wysokości świadczenia. W przypadku 
nabycia prawa ustawa emerytalna formułuje najczęściej warunek posiadania okre-
ślonego stażu (wystąpienia określonych okresów składkowych i nieskładkowych). Na 
gruncie tych przepisów nigdy nie było wątpliwości co do znaczenia i stosowania art. 5 
ust. 2 ustawy emerytalnej, gdyż doliczanie jednej trzeciej okresów nieskładkowych 
dokonywane było i nadal jest w relacji do całego udokumentowanego okresu skład-
kowego (tak K. Antonów: Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń 
Społecznych. Komentarz. Komentarz do art. 5). W porównaniu jednak z ustawową 
formułą ustalania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, różnica jest zasadni-
cza, ponieważ warunek stażu przy ustalaniu prawa do renty został określony przez 
ustawodawcę inaczej. 
 
Tak więc o ile art. 58 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 w związku z art. 57 ust. 1 pkt 2 ustawy 
emerytalnej formułuje przesłanki nabycia świadczenia, o tyle art. 5 ust. 2 określa jak 
należy postępować w „procesie” ustalania spełnienia przesłanek w zakresie odno-
szącym się do okresów składkowych i nieskładkowych. Pojęcie ustalania prawa jest 
rozumiane jednoznacznie i odnosi się każdorazowo do konkretnego uprawnienia i 
jego ustawowych przesłanek. Stąd też zastosowanie art. 5 ust. 2 ustawy emerytalnej 
może prowadzić do różnych rezultatów, w zależności od tego, jak ustawodawca 
określił zasady nabywania poszczególnych świadczeń. Przykładowo uwzględnienie 
jednej trzeciej okresów nieskładkowych z całego okresu ubezpieczenia nie wywołuje 
wątpliwości wszędzie tam, gdzie nie ma żadnych ograniczeń bądź szczególnych re-
gulacji związanych z zasadami liczenia okresu składkowego i nieskładkowego. Na-
tomiast art. 58 ustawy emerytalnej stanowi przykład regulacji szczególnej, która wy-
maga aby pięcioletni okres składkowy i nieskładkowy przypadał w dziesięcioleciu 
przed złożeniem wniosku lub powstaniem niezdolności do pracy. Okresy składkowe i 
nieskładkowe, od których zależy nabycie prawa do renty muszą zatem przypadać (a 
więc faktycznie występować) w okresie przedmiotowych dziesięciu lat. Ponieważ 
przepis ten nie wskazuje jednak w jakiej relacji dopuszczalne jest uwzględnienie 
okresów nieskładkowych do okresów składkowych, to w tym zakresie znajduje zasto-

 
15
sowanie art. 5 ust. 2 ustawy emerytalnej. Interpretacja tego przepisu ustawy w kon-
tekście jej art. 58 ust. 2 nakazuje więc stwierdzić, że skoro mają to być okresy nie-
składkowe (i składkowe) przypadające w dziesięcioleciu, to nie jest dopuszczalne 
uwzględnienie okresów nieskładkowych spoza tego przedziału. 
 
Na koniec rozważań, warto też powołać się na wyrok Trybunału Konstytucyj-
nego z dnia 7 września 2004 r., SK 30/03 (OTK 2004 nr 8A, poz. 82), w którym - 
wskazując, że „świadczenia emerytalno-rentowe stanowią przedmiot praw podmio-
towych nabywanych przez ubezpieczonego na zasadzie wzajemności, tj. w związku z 
jego własnym udziałem w tworzeniu funduszu ubezpieczeniowego” - stwierdzono, że 
przepisy te nie naruszają istoty prawa do zabezpieczenia społecznego, jeżeli 
uwzględniają, że „im ubezpieczony jest starszy, tym dłuższy powinien być jego okres 
aktywności zawodowej i jednocześnie dłuższy okres ubezpieczenia”. 
 
Tym się kierując podjęto uchwalę jak w sentencji. 
========================================