I UZP 5/09

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego 
z dnia 10 września 2009 r. 
I UZP 5/09 
 
Przewodniczący Prezes SN Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Małgorzata 
Gersdorf, Jerzy Kuźniar (sprawozdawca, uzasadnienie), Zbigniew Myszka, 
Romualda Spyt (sprawozdawca), Małgorzata Wrębiakowska-Marzec, Andrzej 
Wróbel. 
 
Sąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczy-
ka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 września 2009 r. sprawy z odwołania 
Witolda W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Ł. o 
składki, na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Najwyższy 
postanowieniem z dnia 24 lutego 2009 r. [...] 
 
„Czy niewypłacone pracownikowi wynagrodzenie za pracę (nawet zasądzone) 
stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne ?” 
 
p o d j ą ł   uchwałę: 
 
Niewypłacone pracownikowi wynagrodzenie za pracę nie stanowi pod-
stawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne. 
 
U z a s a d n i e n i e 
 
Przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne powstało na tle nastę-
pującego stanu faktycznego. Wyrokiem z dnia 23 stycznia 2007 r. [...] Sąd Okręgo-
wy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi oddalił odwołanie wnioskodawcy 
Witolda W. od dwóch decyzji pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Od-
działu w Ł., w sprawie o wysokość składek. W pierwszej decyzji - z dnia 10 lutego 
2006 r. - organ rentowy stwierdził, że miesięczna podstawa wymiaru składek na 
ubezpieczenia społeczne wnioskodawcy z tytułu jego zatrudnienia na podstawie 
umowy o pracę w Spółdzielni Rękodzieło Artystyczne w likwidacji w Ł. w charakterze 

 
2
likwidatora, w okresie od stycznia 1999 r. do grudnia 2005 r., wyniosła „0". Drugą de-
cyzją - z dnia 16 listopada 2006 r. - pozwany zmienił tę decyzję, wskazując iż mie-
sięczna podstawa wymiaru składek wynosiła w sierpniu i we wrześniu 1999 r. - po 
wypłacie zaległego wynagrodzenia - 4.677 zł i 6.378 zł. Obie decyzje organu rento-
wego poprzedził wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w 
Łodzi z dnia 13 października 2005 r. [...], zmieniający decyzję pozwanego organu 
rentowego i ustalający, że wnioskodawca podlegał od 1 stycznia 1999 r. ubezpiecze-
niu społecznemu jako pracownik wymienionej Spółdzielni. Z kolei wyrokiem z dnia 15 
listopada 2006 r. [...] Sąd Okręgowy w Łodzi zasądził na jego rzecz od Spółdzielni 
kwotę 410.726,50 zł tytułem wynagrodzenia za okres od czerwca 2000 r. do maja 
2006 r. w rozbiciu na poszczególne miesiące. 
Sąd Okręgowy przyjął za organem rentowym, że dla ustalenia podstawy wy-
miaru składek decydujące i wyłączne znaczenie ma przychód, a więc wynagrodzenie 
faktycznie wypłacone pracownikowi, nie zaś sama wysokość wynagrodzenia okre-
ślona w umowie o pracę. Podstawy wymiaru składek nie stanowi również wyrok za-
sądzający zaległe wynagrodzenie. Dopiero jego wyegzekwowanie i wypłacenie za-
sądzonego wynagrodzenia pozwalałoby ustalić podstawę wymiaru składek. 
Sąd Apelacyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 9 kwietnia 2008 r. [...] oddalił apela-
cję wnioskodawcy od powyższego wyroku, uznając za trafne stanowisko Sądu pierw-
szej instancji, że dla ustalenia podstawy wymiaru składek znaczenie ma przychód w 
rozumieniu ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycz-
nych (jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm. - dalej ustawa o podatku 
dochodowym), zatem chodzi o otrzymane lub postawione do dyspozycji podatnika 
pieniądze (art. 18 ust. 1 i art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o sys-
temie ubezpieczeń społecznych - jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze 
zm.: dalej ustawa o systemie albo ustawa). Jeżeli natomiast pracownikowi nie wypła-
cono żadnego wynagrodzenia, to nie odprowadza się składki na ubezpieczenia spo-
łeczne za tego pracownika, a w dokumentach rozliczeniowych za dany miesiąc wy-
kazuje się przychód „zerowy". Jest to, w ocenie Sądu, zgodne z § 3 ust. 7 rozporzą-
dzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad i 
trybu postępowania w sprawach rozliczania składek, wypłaconych zasiłków z ubez-
pieczeń chorobowego i wypadkowego, zasiłków rodzinnych, pielęgnacyjnych i wy-
chowawczych oraz kolejności zaliczania wpłat składek na poszczególne fundusze 
(Dz.U. Nr 165, poz. 1197 ze zm., dalej: rozporządzenie). Nie ma też podstaw by dla 

 
3
potrzeb ustalenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, zasądzo-
ne wynagrodzenie traktować na równi z jego faktyczną wypłatą.  
Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył skargą kasacyjną pełnomocnik wniosko-
dawcy i zarzucając naruszenie prawa materialnego - art. 20 ust. 1 w związku z art. 
18 ust. 1 i 2 ustawy o systemie i w związku z art. 36 ust. 1 i art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 
25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w 
razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze 
zm.), wobec ich nieprawidłowej wykładni, oraz art. 83 ust. 1 pkt 3 ustawy o systemie 
poprzez uznanie za dopuszczalne wydanie decyzji „stwierdzającej podstawę wymiaru 
składek na ubezpieczenia społeczne - 0”, jako decyzji „ustalającej wymiar składek", w 
sytuacji, gdy przepis ten przewiduje wyłącznie „ustalanie wymiaru składek", ponieważ 
podstawa wymiaru składek określona jest w art. 18 ustawy systemowej oraz poprzez 
uznanie, że stwierdzenie podstawy „0 zł" jest decyzją ustalającą wymiar składek, 
wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjne-
mu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku i orze-
czenie co do istoty sprawy poprzez uchylenie obu decyzji organu rentowego wraz z 
orzeczeniem o kosztach postępowania. Skarżący odwołał się do orzecznictwa Sądu 
Najwyższego dla uzasadnienia tezy, że wynagrodzenie zasądzone choć niewypła-
cone stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne (wyroki: z dnia 
2 lipca 1980 r., II URN 9/80, OSNCP 1981 nr 1, poz. 17; z dnia 11 marca 2004 r., II 
UK 410/03, OSNP 2004 nr 21, poz. 378; z dnia 14 lipca 2005 r., II UK 314/04, OSNP 
2006 nr 7-8, poz. 120). 
Przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej ujawniły się dwa rozbieżne stanowiska, 
które skłoniły zwykły skład Sądu Najwyższego do wystąpienia z pytaniem do składu 
powiększonego. Pierwsze stanowisko można sprowadzić do akceptacji dla wykładni 
prawa i jego zastosowania w sposób, jaki zgodnie przyjęli pozwany Zakład Ubezpie-
czeń Społecznych i Sądy obu instancji orzekające w sprawie objętej skargą. Spro-
wadza się ono do reguły, że bez uzyskania przychodu w rozumieniu ustawy o podat-
ku dochodowym, czyli bez faktycznej wypłaty pracownikowi wynagrodzenia za pracę, 
nie tylko nie odprowadza się składek ale nie ustala się również podstawy ich wymiaru 
- wskazując przepisy bezpośrednio warunkujące podstawę wymiaru składek od przy-
chodu w rozumieniu ustawy o podatku dochodowym - art. 18 ust. 1, art. 4 pkt 9 i 10 
ustawy o systemie - czyli od wypłaconych lub postawionych do dyspozycji pracownika 
wypłat wynagrodzenia za pracę. Argumentem potwierdzającym to stanowisko ma tu 

 
4
być § 3 ust. 7 rozporządzenia. Stanowisko to jest też wyraziste w dalszej argumenta-
cji, gdy przyjmuje, że bez uiszczenia składek ubezpieczony nie wykazuje okresu 
ubezpieczenia. Taka wykładnia prawa ma być zgodna z zasadami reformy ubezpie-
czeń społecznych wprowadzonej od 1 stycznia 1999 r., w której ubezpieczenie spo-
łeczne oraz wysokość świadczenia zależy od zapłaty składki. 
Drugie stanowisko przyjmuje, że pierwszy pogląd ma istotne mankamenty, za-
sługujące na krytykę. Nie podważa ono rozwiązania, że o składce decyduje przy-
chód, czyli wypłata wynagrodzenia lub postawienie go do dyspozycji pracownika. 
Zauważa jednakże, że zawężanie relacji ubezpieczeniowych tylko do wpłaty składki 
pomija szereg dalszych przepisów ustawy, które uzasadniają stwierdzenie, że pod-
stawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne ustala się również od wynagro-
dzenia należnego pracownikowi (w sprawie nawet zasądzonego), lecz niewypłaco-
nego, gdyż należy odróżnić składki należne od wpłaconych. Gdyby zaś znaczenie 
miały tylko te ostatnie, to problemu w ogóle by nie było. Inną też treść i znaczenie 
należałoby przypisać stosunkom wynikającym z systemu ubezpieczeń społecznych, 
tu w szczególności pomiędzy ubezpieczonym i zakładem ubezpieczeń społecznych 
oraz równoległych zakładu ubezpieczeń społecznych i płatnika składek. Podważa to 
stanowisko również argument wyprowadzany z § 3 ust. 7 rozporządzenia, gdyż swą 
hipotezą (zakresem) dotyczy tylko sytuacji gdy pracownikowi wypłacono wynagro-
dzenie, natomiast nie wynika z niego norma - którą wyprowadziły Sądy - że przy 
braku wypłaty wynagrodzenia nie ustala się podstawy wymiaru składek. Tej sytuacji 
przepis ten nie dotyczy i z tego względu jest prawnie obojętny dla rozważanego za-
gadnienia. Przeciwne twierdzenie - takie jak w zaskarżonym wyroku - nie bierze pod 
uwagę, że przyjęty dotychczas wynik wykładni tego przepisu byłby sprzeczny z dele-
gacją ustawową (art. 49 ust. 1 ustawy systemowej) i szeregiem innych przepisów 
niżej wskazanych. Niemniej nie można nie zauważyć, że również w piśmiennictwie, a 
także w doktrynie prezentowane są stanowiska, że podstawę wymiaru składek ustala 
się tylko dla wypłaconego wynagrodzenia a dla niewypłaconego wynosi ona „zero". 
„W sytuacji, kiedy pracownik w danym miesiącu nie otrzyma żadnych wypłat, stano-
wiących podstawę wymiaru składek, z przyczyn leżących po stronie pracodawcy, nie 
są odprowadzane za ten miesiąc składki na ubezpieczenia społeczne za tego pra-
cownika a w dokumentach rozliczeniowych za dany miesiąc wykazuje się przychód 
‘zerowy’. Zaległe wynagrodzenie wlicza się do podstawy wymiaru składek rozlicza-
nych i opłacanych za miesiąc, w którym faktycznie nastąpiła wypłata" (Ustawa o 

 
5
systemie ubezpieczeń społecznych. Komentarz pod redakcją J. Wantoch-Rekow-
skiego, Toruń-Warszawa 2007, s. 135).  
Gdyby podzielić stanowisko, jakie zajął w tej sprawie organ rentowy, o „zero-
wej" podstawie wymiaru składek, to zatraciłaby się nie tylko ewidencja należnej 
składki ale także bezprzedmiotowe byłyby regulacje ustawy dotyczące składki należ-
nej, lecz niewpłaconej (niżej wskazane). Stanowisko to oparte jest zatem na meto-
dzie, że dopiero po uzyskaniu przychodu można zamiast podstawy wymiaru „zero" 
wpisać faktyczny przychód i po jego wypłacie wpisać składki, nie uwzględniając sytu-
acji, w której wypłata w ogóle nie nastąpi. Pracownik podlega ubezpieczeniom spo-
łecznym z mocy prawa i jego zgłoszenie do ubezpieczeń jest jedynie deklaratoryjne. 
Zatem jego ubezpieczenie nie zależy od opłacania składek. Pracownik ma wierzytel-
ność tylko o wynagrodzenie za pracę do pracodawcy i nawet wyrok zasądzający to 
wynagrodzenie nie obejmuje składek na ubezpieczenia społeczne pracownika sta-
nowiących koszt pracodawcy. Ma jedynie wierzytelność o wynagrodzenie za pracę w 
tym i o tę część, która przeznaczana jest na składki. Ubezpieczenie opiera się na 
potrąceniu składek (w połowie na ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz w całości 
na ubezpieczenie chorobowe) z wynagrodzenia pracownika, a nie na tym, że pra-
cownik zapłaci składki z własnych środków wobec zaniechania (wstrzymania) wy-
płaty wynagrodzenia przez pracodawcę. Sytuacji tej nie łagodzi więc nawet egzeku-
cja, gdyż zasądzone wynagrodzenie nie obejmuje składek stanowiących koszt pra-
codawcy, ani zastępcza wypłata należności przez Fundusz Gwarantowanych Świad-
czeń Pracowniczych wobec ograniczonego zakresu jej działania. System gwarancji 
przysługujących ubezpieczonemu (pracownikowi) oparty jest na mechanizmie wza-
jemnej kontroli składki należnej i jej realizacji, czyli wpłaty przez płatnika (uwzględ-
niającej zbiorcze rozliczenie składek przez płatnika - pracodawcę w deklaracji rozli-
czeniowej). Płatnik zgłasza należne składki, które zapisywane są na koncie ubezpie-
czonego na podstawie imiennego raportu miesięcznego ubezpieczonego (ZUS 
RMUA). Na podstawie tego zapisu organ rentowy informuje corocznie ubezpieczo-
nego o składkach (art. 50 ustawy systemowej). Ubezpieczony pracownik sam więc 
weryfikuje, czy dane z informacji miesięcznej zgodne są z danymi zbiorczymi spo-
rządzanymi przez organ rentowy na podstawie dokumentów przekazanych mu przez 
pracodawcę. Oznacza to, że nawet przy należnym lecz niewypłaconym wynagrodze-
niu ustala się podstawę wymiaru składek dla wskazanej ewidencji, która jest obo-
wiązkiem określonym w ustawie. Zastrzeżenia ubezpieczonego pracownika co do 

 
6
podstawy wymiaru składek uruchamiają kontrolę organu rentowego. Chodzi tu o we-
ryfikację samej podstawy wymiaru, także wtedy gdy nie wypłacono pracownikowi 
należnego wynagrodzenia. Gdyby natomiast przyjąć, że przy braku wypłaty wyna-
grodzenia za pracę podstawa wymiaru wynosi „zero", to przepis art. 40 ust. 1a ustawy 
o systemie nie miałby przedmiotu regulacji, a zgodnie z nim ubezpieczony, który w 
określonym czasie stwierdzi, że składka nie została opłacona, może zwrócić się do 
Zakładu o udzielenie informacji, czy Zakład podjął działania zmierzające do jej ścią-
gnięcia. Na koncie ubezpieczonego prowadzonym przez Zakład ewidencjonowane 
są także informacje o wysokości należnych i wpłaconych składek na ubezpieczenia 
społeczne (art. 40 ust. 2 pkt 1 i 4 ustawy o systemie), czyli chodzi tu o informacje 
pochodzące od pracodawcy (płatnika), zawarte w imiennych raportach miesięcznych 
ubezpieczonego, co tym samym tłumaczy jaką treść winien mieć raport, niezależnie 
od tego, że prawo określa jego wzór i treść. Dług składkowy z ubezpieczenia pra-
cownika ujmowany jest w ewidencji na koncie płatnika w rozliczeniu należnych skła-
dek (art. 45). Zaniechanie złożenia przez płatnika deklaracji rozliczeniowej powoduje, 
że Zakład dokonuje wymiaru składek z urzędu (art. 48). Ustawa systemowa nie za-
wiera definicji składki, określając ją jedynie jako kwotę należną z tytułu podlegania 
określonemu ubezpieczeniu. Składka należna to na pewno już sama wierzytelność. 
Można za pierwszym stanowiskiem twierdzić, że dopóki nie ma wypłaty wynagrodze-
nia, dopóty nie powstaje wierzytelność o składki. Wówczas należałoby postawić py-
tanie czy miałyby uzasadnienie takie instytucje systemu ubezpieczeń społecznych jak 
wymagalność składki, rozpoczęcie biegu przedawnienia składki, opłata dodatkowa za 
nieopłacenie składek lub opłacenie ich w zaniżonej wysokości (art. 24 ust. 1), legity-
macja i obowiązek ściągnięcia „należności z tytułu składek" nieopłaconych w terminie 
w postępowaniu egzekucyjnym (art. 24 ust. 2), odsetki od nieopłaconych w terminie 
składek (art. 23 ust. 1), odpowiedzialność osób trzecich za składki - przykładowo na 
podstawie art. 31 ustawy o systemie w związku z art. 116 ustawy z dnia 29 sierpnia 
1997 r. - Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.). 
Jeżeli ustawa o systemie stanowi o odsetkach od składek to znaczy, że wierzytelność 
istnieje przed zapłatą składek. Jest to wierzytelność zindywidualizowana wierzyciela 
(organu rentowego) do dłużnika - płatnika (pracodawcy) oraz konkretna i policzalna 
(od podstawy wymiaru i według obowiązujących stóp procentowych). Inaczej ujmu-
jąc, zaległością składkową jest również składka nieuregulowana w terminie (art. 31 
ustawy w związku z art. 51 § 1 Ordynacji podatkowej). Istnienie wierzytelności skład-

 
7
kowej (niezapłaconej przez płatnika - pracodawcę) potwierdzają też przepisy o 
wyłączeniu należności z tytułu składek z postępowania układowego (art. 25 ustawy) 
oraz o ustawowej możliwości zabezpieczenia należności z tytułu składek (art. 26). 
Bezprzedmiotowe byłyby też instytucje umorzenia należności z tytułu składek (art. 
28) oraz odroczenia terminu płatności należności z tytułu składek (art. 29), czy też 
waloryzacja składek nawet nieopłaconych ale wymagalnych (art. 40 ust. 1). W po-
wyższym rozumieniu składka niezapłacona to składka, którą można objąć ustawo-
wym pojęciem „składka należna" czyli nie tylko składka zapłacona, ale też niezapła-
cona i wymagająca uregulowania. Żeby zadziałały powyższe rozwiązania, przykła-
dowo opłata dodatkowa z art. 24 ustawy, to wpierw organ rentowy musi ustalić z jaką 
kwotą składek dłużnik zalega. Inaczej mówiąc przy założeniu, że podstawa wymiaru 
wynosi „zero" powstaje również pytanie czy pracodawca, który nie wypłaca pracow-
nikowi wynagrodzenia, jednocześnie sporządza informację o składkach (ZUS 
RMUA), a jeżeli tak to o jakiej treści. Drugie stanowisko konsekwentnie zakłada, że 
odpowiedź jest tu pozytywna i że w dokumencie tym oraz w deklaracji rozliczeniowej 
powinno być ujmowane wynagrodzenie należne pracownikowi choć niewypłacone, 
właśnie dla dokonania przypisu i uruchomienia, nie tylko „dokumentacyjnego”, wska-
zanych instytucji, aktualnych już od wymagalności składki. Na koncie ubezpieczone-
go prowadzonym przez pozwanego rozróżnia się składki należne i wpłacone. Od 1 
stycznia 2003 r. zmieniono przepis art. 40 ustawy o systemie (skreślono ust. 3-7) i 
zrezygnowano z procedury uzupełniania konta ubezpieczonego pracownika, co nie 
oznacza, że od tej chwili ewidencjonuje się na jego koncie tylko składki wpłacone bez 
uwzględnienia składek należnych (wymagalnych i niezapłaconych). Uprawnione wy-
daje się więc stanowisko, że podstawa wymiaru i wymiar składek aktualizują się nie 
tylko przy wypłacie pracownikowi wynagrodzenia za pracę ale również przy braku 
jego wypłaty w sytuacji, gdy wynagrodzenie za pracę pracownikowi jest należne i 
powinno być wypłacone. Konsekwentnie w dokumentach wymaganych ustawą (w 
raporcie miesięcznym dla osoby ubezpieczonej oraz w zbiorczej deklaracji rozlicze-
niowej) pracodawca powinien wpisywać podstawę wymiaru składek, to znaczy kwotę 
należnego pracownikowi wynagrodzenia za pracę, nawet gdy go nie wypłaca. Taka 
podstawa wymiaru spełnia wówczas swą rolą. Od niej zależą wpisy należnych skła-
dek na kontach ubezpieczonego i płatnika, te zaś nadają ubezpieczeniu społeczne-
mu właściwą treść, nieredukowaną do samej wpłaty składek, gdyż składa się na nią 
realizacja przez pozwanego szeregu innych obowiązków (wyżej wskazanych), po-

 
8
twierdzających, że ubezpieczenie społeczne odnosi się do jego podstawy, czyli do 
wykonywania pracy w zatrudnieniu pracowniczym, i w którym wynagrodzenie za 
pracę, nawet niewypłacone ze względu na zaniechanie pracodawcy, nie jest obojęt-
ne nie tylko dla samej ewidencji długu składkowego, ale i dla wymiaru składki oraz jej 
wykonania. Gdyby zaś akceptować pierwsze stanowisko, to przy podstawie wymiaru 
„0", co najmniej ewidencja należności składkowych dla ubezpieczonego pracownika 
byłaby ułomna, gdyż mimo zatrudnienia i należnego wynagrodzenia za pracę pod-
stawa wymiaru składek nie byłaby ujmowana w omówionej wyżej ewidencji i nie 
podlegałaby możliwej do zastosowania sankcji wykonania długu przez płatnika. Ina-
czej ujmując, założenie, że składka zależy tylko od uzyskania przychodu, pomija nie-
bezpieczeństwo, że ten warunek - czyli zapłata wynagrodzenia - może się nie speł-
nić. Wówczas pracownik może być ubezpieczony jednak bez składek. Inaczej mó-
wiąc decyzja i informacja, że podstawa wymiaru wynosi „0" nie ma żadnego znacze-
nia i przynosi jedynie rozdźwięk między ubezpieczeniem a składkami. Pracownik jest 
stroną ubezpieczenia społecznego ale bez należytego działania ubezpieczyciela (po-
zwanego) nie jest należycie chroniony. Świadczenia w systemie ubezpieczeń spo-
łecznych mogą zależeć od przychodu, jednak nie można twierdzić, że nieopłacenie 
składek nie zależy od Zakładu, na którym spoczywa obowiązek ich ewidencjonowa-
nia i który ma możliwość ich egzekwowania. Marginalnie można dostrzec także pe-
wien relatywizm, gdyż przy obciążeniu pracownika negatywnymi konsekwencjami 
braku składki występują regulacje, co prawda szczególne, że w systemie przyjmuje 
się fikcyjne okresy składkowe bez składki (np. dla repatrianta) a nawet w podwójnym 
wymiarze (działalność kombatancka). W pracowniczym ubezpieczeniu społecznym 
widzieć należy i ten aspekt, że zatrudnienie i składka zależą od zatrudniającego, czyli 
nie jest tak jak w ubezpieczeniu prowadzącego działalność gospodarczą, który sam 
reguluje składki. Przedstawiony w zagadnieniu problem jest ważny indywidualnie ale 
może być spotęgowany gdy się zauważy, że istnieją całe grupy pracowników, któ-
rych pracodawcy nie płacą składek i oficjalnie wykazują zaległości składkowe. Godzi 
się na koniec odnotować, że w sprawie I UK 151/08 (wyrok niepublikowany) wyrażono 
pogląd zbliżony do drugiego stanowiska. 
 
Sąd Najwyższy w składzie powiększonym zważył, co następuje: 
 

 
9
Na wstępie należy przypomnieć, że składka na ubezpieczenie społeczne ma 
charakter obowiązkowy, celowy, odpłatny i bezzwrotny. Oznacza to, że należności z 
tytułu składek mogą być dochodzone w trybie właściwym do ściągania opłat publicz-
nych i podatków, zaś fundusze pochodzące ze składek mogą być przeznaczane tylko 
na wypłatę świadczeń. Odpłatność zakłada związek pomiędzy obowiązkiem uiszcza-
nia składek a prawem do świadczeń, którego realizacja następuje w razie zajścia 
przewidzianych prawem zdarzeń. Jeśli jednak zdarzenie (ryzyko) nie zajdzie, składka 
na ogół nie podlega zwrotowi. Wynika z tego więc, że za wpłaconą składkę otrzyma 
się w razie zajścia tzw. ryzyka ubezpieczeniowego od instytucji, która tę składkę po-
brała, należne świadczenie. Składka na ubezpieczenie emerytalne i w części pozo-
stającej w dyspozycji ZUS oraz przekazanej do OFE, „jest przede wszystkim ceną 
ubezpieczeniowej gwarancji świadczenia na wypadek dożycia wieku emerytalnego i 
jako taka, wykazana na koncie (rachunku) ubezpieczonego, nie może być przed-
miotem rozporządzenia” (por. J. Jończyk: Prawo zabezpieczenia społecznego - 
ubezpieczenia społeczne i zdrowotne, bezrobocie i pomoc społeczna, Kraków 2001, 
s. 121-128; T. Bińczycka-Majewska: Zabezpieczenie ryzyka starości w nowym sys-
temie prawnym, Warszawa 2003,  s. 42-43; R. Pacud: Glosa do uchwały Sądu Naj-
wyższego z dnia 11 sierpnia 2004 r., II UZP 7/04, OSP 2005 nr 4, poz. 46 oraz I. Ję-
drasik-Jankowska: Pojęcia i konstrukcje prawne ubezpieczenia społecznego, War-
szawa 2006, Tom 1, s. 33-35). 
W związku z przeprowadzoną reformą ubezpieczeń społecznych składka 
emerytalna i rentowa została podzielona w równych częściach pomiędzy pracodawcę 
i ubezpieczonego. Składka pracownika kierowana jest na ubezpieczenie emerytalne, 
rentowe i chorobowe (zdrowotne), natomiast składka pracodawcy jest przeznaczona 
na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i wypadkowe. Część składki, która pozostaje 
w dyspozycji ZUS, jest wykazywana na indywidualnym koncie ubezpieczonego jako 
wartość księgowa, która będzie służyć do ustalenia podstawy wymiaru i obliczenia 
emerytury. Taki sam charakter składki na ubezpieczenie emerytalne ma składka na-
leżna od ubezpieczonego przekazywana do OFE, co ma i ten skutek, że członek 
OFE nie może rozporządzać środkami na swoim rachunku. Powyższy podział składki 
jest obowiązkowy w odniesieniu do osób, które urodziły się po 31 grudnia 1968 r. 
Składkę w całości przekazuje się do ZUS, jeśli ubezpieczony urodził się przed 1 
stycznia 1949 r. Osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r. 
mogły same zadecydować, czy ich składka emerytalna będzie w całości wpłacana do 

 
10
funduszu emerytalnego, czy też dzielona pomiędzy ten fundusz i otwarty fundusz 
emerytalny zarządzany przez powszechne towarzystwo emerytalne. Na koncie pro-
wadzonym przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest więc gromadzona składka 
na emeryturę w odpowiedniej - w związku z powyższymi zasadami - wysokości (por. 
wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 2008 r., II UK 12/08, Służba Pracowni-
cza 2008 nr 10, s. 23 oraz z dnia 8 kwietnia 2009 r., II UK 346/08, niepublikowany).  
Zasady podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym: emerytal-
nemu i rentowym, w tym zasady ustalania składek oraz podstaw ich wymiaru oraz 
kwestie ewentualnego zbiegu różnych tytułów tego ubezpieczenia regulują art. 6, 9 i 
18 ustawy systemowej, stanowiąc między innymi, że obowiązkowo ubezpieczeniom 
emerytalnemu i rentowym podlegają osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypo-
spolitej Polskiej są między innymi pracownikami (art. 6 ust. 1 pkt 1), zaś podstawę 
wymiaru składek stanowi przychód zdefiniowany w art. 4 pkt 9 tej ustawy. 
Tak więc można już w tym miejscu ogólnie zauważyć (za uchwałą Sądu Naj-
wyższego z dnia 23 maja 2006 r., III UZP 2/06, OSNP 2007 nr 1-2, poz. 20), że 
ubezpieczenie społeczne dotyczy wszystkich osób utrzymujących się z własnej 
pracy, a ustawa systemowa powiązała obowiązek ubezpieczenia społecznego nie 
tylko z działalnością przynoszącą stały dochód, ale z faktem osiągania jakichkolwiek 
stałych źródeł dochodu. Innymi słowy obowiązek ubezpieczenia emerytalnego i ren-
towych, w przypadku pracownika, wiąże się nie tyle z jego statusem, ile z faktem 
otrzymywania z tego tytułu wynagrodzenia (przychodu), stanowiącego podstawę dla 
wyliczenia wysokości składki (por. art. 18 ust. 1 ustawy systemowej).  
Okresami ubezpieczenia w ramach stosunku pracy są okresy opłacania skła-
dek oraz okresy nieopłacenia składek w związku z przekroczeniem kwoty rocznej 
podstawy wymiaru składek (art. 19 ust. 7 ustawy systemowej).  
Wysokość (stopy procentowe składki) i podział składki ubezpieczeniowej re-
guluje art. 22 ustawy systemowej, stanowiąc w ust. 3, że część składki na ubezpie-
czenie emerytalne pochodząca ze składki ubezpieczonego, wynosząca 7,3% pod-
stawy wymiaru składki, odprowadzana jest przez Zakład do wybranego przez ubez-
pieczonego otwartego funduszu emerytalnego. Z kolei art. 40 ust. 1 ustawy (w 
brzmieniu uwzględniającym zmiany wynikające z ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r., 
Dz.U. Nr 241, poz. 2074 oraz z dnia 20 kwietnia 2004 r., Dz.U. Nr 121, poz. 1246), 
stwierdza, że na koncie ubezpieczonego ewidencjonuje się informacje o zwaloryzo-
wanej wysokości składek na ubezpieczenie emerytalne, z wyłączeniem składek na 

 
11
otwarte fundusze emerytalne, stanowiąc jednocześnie, że ZUS jest zobowiązany 
przesyłać ubezpieczonemu (urodzonemu po dniu 31 grudnia 1948 r.) informację o 
zewidencjonowanych na jego koncie składkach ogółem (informację o stanie konta) - 
art. 50 ust. 1 ustawy w brzmieniu wynikającym ze zmiany ustawy o systemie ubez-
pieczeń społecznych z dnia 18 grudnia 2002 r., przewidujący możliwość składania 
reklamacji w przypadku gdy płatnik stwierdził, że poprawnie sporządził dokumenty 
ubezpieczeniowe i przekazał je organowi rentowemu lub gdy płatnik nie istnieje. W 
takim przypadku ubezpieczony powinien zwrócić się do właściwej jednostki ZUS „o 
wyjaśnienie niezgodności”. Zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy systemowej, podstawę 
wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe stanowi przychód, rozumia-
ny według zasad określonych w przepisach o podatku dochodowym od osób fizycz-
nych między innymi z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy, a także z tytułu 
prowadzenia pozarolniczej działalności oraz umowy agencyjnej lub umowy zlecenia, 
jak również z tytułu współpracy przy tej działalności lub współpracy przy wykonywa-
niu umowy oraz przychód z tytułu członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej 
lub spółdzielni kółek rolniczych, i taka jest też podstawa wymiaru składek na ubez-
pieczenie (art. 20 ust. 1 ustawy systemowej). Przychodem w rozumieniu ustawy o 
podatku dochodowym są więc otrzymane lub postawione do dyspozycji podatnika w 
roku kalendarzowym pieniądze i wartości pieniężne oraz wartość otrzymanych 
świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń (art. 11). Za przychody ze 
stosunku służbowego, stosunku pracy, pracy nakładczej oraz spółdzielczego stosun-
ku pracy omawiana ustawa uważa wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne oraz war-
tość pieniężną świadczeń w naturze bądź ich ekwiwalenty bez względu na źródło 
finansowania tych wypłat i świadczeń, a w szczególności: wynagrodzenia zasadni-
cze, wynagrodzenia za godziny nadliczbowe, różnego rodzaju dodatki, nagrody, 
ekwiwalenty za niewykorzystany urlop i wszelkie inne kwoty niezależne od tego, czy 
ich wartość została z góry ustalona, a ponadto świadczenia pieniężne ponoszone za 
pracownika, jak również wartość innych nieodpłatnych świadczeń lub świadczeń 
częściowo odpłatnych (art. 12 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym).  
Przychodem, od którego wymierzana jest w myśl art. 18 ustawy systemowej 
składka są zatem wszystkie otrzymane lub postawione do dyspozycji należności 
przysługujące pracownikowi wymienione w katalogu art. 12 ustawy o podatku docho-
dowym, chyba że zostały wyłączone z podstawy ustalania składek, a także należno-
ści z innych tytułów, jeżeli zostały włączone do podstawy wymiaru składki.  

 
12
Innymi słowy, podstawą wymiaru składki są (fizycznie) otrzymane - wypłacone 
środki pieniężne, albo też takie środki postawione do dyspozycji pracownika (a więc 
środki pieniężne wypłacone, ale z przyczyn leżących po stronie pracownika niepo-
brane przez niego, a więc należność przekazana do dyspozycji pracownika jako 
prawnie mu przysługująca) - tak rozumiany jest przychód w ustawie o podatku do-
chodowym, co skądinąd jest zrozumiałe, biorąc pod uwagę, że podatek dochodowy 
jest należny od środków pieniężnych, którymi podatnik dysponuje, albo może dyspo-
nować. Nie jest więc prawnie możliwe uwzględnianie w podstawie wymiaru składek 
na ubezpieczenia społeczne pracowników jakichkolwiek należności, które nie stały 
się przychodem ze stosunku pracy w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym 
od osób fizycznych. Przychód powstaje dopiero w momencie rzeczywistego otrzyma-
nia lub postawienia go do dyspozycji pracownika, stąd przy ustalaniu podstawy wy-
miaru składek na ubezpieczenia społeczne istotne jest czy powstał przychód z tytułu 
stosunku pracy, a więc czy nastąpiła wypłata należności lub jej postawienie do dys-
pozycji ubezpieczonego.  
Przychód z tytułu wynagrodzenia za pracę - zgodnie z ogólnymi zasadami 
określonymi w art. 11 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym - powstaje z chwilą jego 
otrzymania lub postawienia do dyspozycji. Stąd też wynagrodzenie będzie dla pra-
cownika przychodem tego roku podatkowego, w którym zostało otrzymane, choćby 
nawet dotyczyło ono roku poprzedniego (por. wyrok NSA z dnia 12 grudnia 1997 r., I 
SA/Wr 1757/96, niepublikowany oraz A. Bartosiewicz, R. Kubacki: PIT. Komentarz, 
Warszawa 2009, z uwagą odnośnie do składek, które zgodnie z art. 41 ustawy o 
systemie rozliczane są za każdy miesiąc kalendarzowy). Tak więc definicja zawarta 
w art. 11 ustawy o podatku dochodowym ma zastosowanie do przychodu stanowią-
cego podstawę wymiaru składki na ubezpieczenia pracowników w takim zakresie, w 
jakim określa on jako przychód wynagrodzenie i inne świadczenia ze stosunku pracy 
wypłacone pracownikowi. W konsekwencji, nie są przychodami w rozumieniu za-
równo tego przepisu, jak i art. 18 ust. 1 ustawy systemowej, wierzytelności, nawet 
wymagalne. Nie jest dopuszczalne uwzględnianie w podstawie wymiaru składek na 
ubezpieczenia społeczne pracowników jakichkolwiek należności, które nie stały się 
przychodem ze stosunku pracy w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od 
osób fizycznych. Przychód powstaje dopiero w momencie jego rzeczywistego otrzy-
mania lub postawienia do dyspozycji. Następstwem regulacji zawartej w art. 18 ust. 1 
ustawy o systemie jest przepis § 2 ust. 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 

 
13
kwietnia 2008 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach 
rozliczania składek, do których poboru zobowiązany jest Zakład Ubezpieczeń Spo-
łecznych (Dz.U. Nr 78, poz. 468), zgodnie z którym dla każdego ubezpieczonego, dla 
którego podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe stanowi 
przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, płat-
nik składek w imiennym raporcie miesięcznym i imiennym raporcie miesięcznym ko-
rygującym sporządzonym za tego ubezpieczonego oraz w deklaracji rozliczeniowej i 
deklaracji rozliczeniowej korygującej uwzględnia należne składki na ubezpieczenia 
społeczne od wszystkich dokonanych lub postawionych do dyspozycji ubezpieczo-
nego wypłat - od pierwszego do ostatniego dnia miesiąca kalendarzowego, którego 
deklaracja dotyczy - stanowiących podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia spo-
łeczne, z uwzględnieniem ograniczenia, o którym mowa w art. 19 ustawy o systemie 
ubezpieczeń społecznych. Przepis ten rozstrzyga, iż w dokumentach rozliczeniowych 
należność pracownika z tytułu stosunku pracy może być dla celów ubezpieczenio-
wych uwzględniona w podstawie wymiaru składek dopiero w miesiącu, w którym zo-
stała wypłacona lub postawiona do dyspozycji pracownika. Jeżeli w danym miesiącu 
brak było przychodu z tytułu wykonywania pracy w ramach stosunku pracy w rozu-
mieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, to brak było również 
podstawy wymiaru składek. Tym samym składki na ubezpieczenia nie były należne, 
nie powstała wierzytelność z tytułu składek ani nie może zostać wdrożona procedura 
związana z ich ściągnięciem (egzekucją).  
Nie jest wątpliwe, że pracownik podlega ubezpieczeniom społecznym z mocy 
prawa i zgłoszenie do ubezpieczenia ma charakter deklaratoryjny, przy czym nie-
osiągnięcie przez pracownika (także w związku z niewypłaceniem należnego wyna-
grodzenia) przychodu ze stosunku pracy nie ma znaczenia dla ustalenia okresu 
ubezpieczenia pracownika. Pracownik bowiem przez cały ten okres posiada status 
ubezpieczonego (jako osoba fizyczna podlegająca chociaż jednemu z ubezpieczeń 
społecznych - art. 4 pkt 1 ustawy o systemie) i w związku z tym okres ubezpieczenia 
jest okresem składkowym w rozumieniu art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. 
o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. 
z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).  
Dokładnie to samo wynika z § 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki So-
cjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy 
wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106 ze 

 
14
zm.) oraz art. 3 pkt 3 i 36 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach 
pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, definiu-
jącego wynagrodzenie jako przychód pracownika stanowiący podstawę wymiaru 
składek na ubezpieczenie chorobowe, po odliczeniu potrąconych przez pracodawcę 
składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe oraz ubezpieczenie chorobowe, sta-
nowiąc, że podstawę wymiaru zasiłku chorobowego przysługującego ubezpieczo-
nemu będącemu pracownikiem stanowi wynagrodzenie wypłacone.  
Tak więc podstawą wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe 
pracowników jest wypłacone im w danym miesiącu kalendarzowym wynagrodzenie 
wraz z tymi składnikami i świadczeniami, które z mocy § 2 rozporządzenia Ministra 
Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. nie są wyłączone z podstawy wy-
miaru składek. Wynagrodzenie wypłacone przez pracodawcę z opóźnieniem wyka-
zywane jest w raporcie za ten miesiąc, w którym zostało wypłacone i wówczas staje 
się podstawą wymiaru składek, przy czym okresy, z których przychody przyjmuje się 
do ustalenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe pra-
cowników, nie mają przełożenia na okresy, z których przychód przyjmowany jest do 
ustalania podstawy wymiaru emerytury i renty - por. art. 15 ustawy z dnia 17 grudnia 
1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tak w 
uchwale Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2007 r., I UZP 5/06, OSNP 2007 nr 9 –
10, poz. 139).  
W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2008 r., I UK 151/08 (niepubli-
kowany), przyjęto, że składki na ubezpieczenie społeczne winny być obliczane od 
wynagrodzenia (nawet jeszcze niewypłaconego) przysługującego pracownikowi (jako 
zasadna wierzytelność). „Należne składki nigdy nie są fizycznie pracownikowi wypła-
cane. Ściślej, chodzi tu o część jego wynagrodzenia przeznaczaną na składki (eme-
rytalną, rentową, zdrowotną) i część finansowaną przez pracodawcę, które praco-
dawca jako płatnik oblicza co miesiąc i winien przekazać do Zakładu. Pracodawca 
(płatnik) dokonuje więc potrącenia części składek ze środków ubezpieczonego a w 
pozostałym zakresie składki stanowią jego koszt. Składki na ubezpieczenia i fundu-
sze należne są więc co miesiąc jeżeli wynagrodzenie winno być pracownikowi wy-
płacone, natomiast zaniechanie wypłaty wynagrodzenia nie powoduje, że składki nie 
są należne i wymagalne (art. 17 ust. 1 i 2 ustawy systemowej).” 
Stanowisko to budzi wątpliwości, pomija bowiem - jak się zdaje, - że czym in-
nym jest obliczenie należnych składek ubezpieczeniowych, a czym innym ich obli-

 
15
gatoryjne opłacenie. Dopiero z chwilą wypłacenia należnego (przysługującego) wy-
nagrodzenia (a więc otrzymania lub pozostawienia do dyspozycji pracownika w roku 
kalendarzowym pieniędzy i wartości pieniężnych), powstaje obowiązek opłacenia 
składek. Przy braku wypłaty wynagrodzenia nie ustala się podstawy wymiaru składki, 
a więc nie pojawia się pojęcie „składki należnej". Potwierdza to regulacja zawarta w 
art. 40 ust. 1 pkt 1 oraz ust. 2 pkt 4 ustawy systemowej, według której na koncie 
ubezpieczonego ewidencjonuje się informacje o zwaloryzowanej wysokości należ-
nych - w przypadku ubezpieczonych niebędących płatnikami - składek na ubezpie-
czenie emerytalne. Tak więc niewypłacenie co miesiąc pracownikowi wynagrodzenia 
(pomijając że jest to wykroczenie przeciwko prawom pracownika zagrożone karą 
grzywny) powoduje, że faktycznie nieopłacone - nieodprowadzone - w związku z tym 
od niego składki - nie są należne, jeżeli natomiast ubezpieczony (niebędący płatni-
kiem składek) w ciągu 3 miesięcy od upływu terminu opłacenia składki, stwierdzi, że 
składka nie została opłacona, może zwrócić się do Zakładu o udzielenie informacji, 
czy Zakład podjął działania zmierzające do jej ściągnięcia (art. 40 ust. 1a ustawy).  
W związku z rozważaniami zawartymi w uzasadnieniu postanowienia przed-
stawiającego do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, trzeba zauważyć, że płatnik 
składek dokonuje rozliczenia składek za danego ubezpieczonego w imiennym rapor-
cie miesięcznym (za pracownika w tzw. raporcie ZUS RCA). Zgodnie z art. 41 ust. 3 
pkt 4 ustawy, raport zawiera także zestawienie należnych składek na ubezpieczenia 
społeczne w podziale na ubezpieczenie emerytalne, rentowe, chorobowe i wypad-
kowe, zawierające dane o tytule ubezpieczenia, podstawie wymiaru składek, oraz o 
kwocie składki w podziale na należną od ubezpieczonego i płatnika składek. 
Z konstrukcji tego przepisu (art. 41 ust. 3 pkt 4 ustawy) wynika, że pod poję-
ciem „należne składki" powinny być rozumiane składki obliczone od podstawy ich 
wymiaru. Zewidencjonowanie składek na koncie ubezpieczonego następuje na pod-
stawie tych raportów. Natomiast informacja, o której mowa w art. 41 ust. 8 ustawy 
(tzw. ZUS RMUA) przekazywana jest przez płatnika wyłącznie ubezpieczonemu ce-
lem weryfikacji i ewentualnego podjęcia postępowania reklamacyjnego, określonego 
w art. 41 ust. 11-13 ustawy. Przy czym informacja, o której mowa w art. 41 ust. 8 
ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z brzmieniem tego przepisu, 
powinna zawierać dane przekazane przez płatnika za ubezpieczonego do ZUS, w 
imiennych raportach miesięcznych. Tym samym, jeśli płatnik do ZUS przekazuje tzw. 

 
16
„raport zerowy", tj. z podstawą wymiaru i kwotami składek, które wynoszą „0", to takie 
dane powinny zostać podane w informacji przekazanej ubezpieczonemu. 
Wykazany w raporcie przychód (należność wypłacona lub postawiona do dys-
pozycji pracownika) jest podstawą do obliczenia, rozliczenia i przekazywania składki 
co miesiąc (art. 17 ust. 1 ustawy systemowej), która powinna być zapłacona nie póź-
niej niż do 15 dnia następnego miesiąca (art. 47 ust. 1 pkt 3 tej ustawy). Po tym ter-
minie składka „należna” staje się także składką „niezapłaconą”, od której płatnik zo-
bowiązany jest do zapłacenia odsetek (art. 23 ust. 1 ustawy).  
Nieopłacone w terminie składki (składki należne) podlegają ściągnięciu (wraz 
z odsetkami) w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub 
egzekucji sądowej (art. 24 ust. 2 ustawy systemowej). Składki należne ewidencjonuje 
się na koncie ubezpieczonego (art. 40 ust. 1 pkt 1 tej ustawy), podobnie jak informa-
cje o wysokości należnych i wpłaconych składek na ubezpieczenia emerytalne i ren-
towe (art. 40 ust. 2 pkt 4). Należy również podkreślić, że przepisy ustawy o systemie 
dotyczące przedawnienia należności z tytułu składek, wymierzania opłaty dodatkowej 
za nieopłacenie składek lub opłacenie ich w zaniżonej wysokości w terminie, legity-
macji i obowiązku ściągnięcia należności z tytułu składek nieopłaconych w terminie w 
postępowaniu egzekucyjnym, odsetek od nieopłaconych w terminie składek, jak rów-
nież odpowiedzialności osób trzecich, mają zastosowanie w każdym przypadku, gdy 
płatnik nie opłaci należnych składek wynikających z deklaracji rozliczeniowej w obo-
wiązującym terminie. Są to więc instytucje stosowane do składek należnych, wyma-
galnych i nieopłaconych w terminie.  
Trzeba też zauważyć, że niesporządzenie imiennego raportu miesięcznego 
jest dopuszczalne tylko w sytuacjach wyrejestrowania pracownika, stąd dopóki pra-
cownik nie zostanie wyrejestrowany raport musi być co miesiąc sporządzany (także z 
urzędu art. 48b ust. 1 ustawy systemowej).  
Możliwość sporządzenia raportu z urzędu oznacza przyjęcie za podstawę wy-
miaru należnej składki wynagrodzenia wynikającego z umowy o pracę. Potrzebę spo-
rządzenia raportu imiennego z urzędu może zgłosić ubezpieczony, który stwierdza-
jąc, że jego składka nie została opłacona, może zwrócić się do organu rentowego o 
udzielenie informacji, czy podjął on działania zmierzające do jej ściągnięcia (art. 40 
ust. 1a ustawy systemowej). Dalej oznacza to jednak, że dopóki pracodawca nie wy-
płaci faktycznie wynagrodzenia pracownikowi, dopóty nie odprowadza składki na 
ubezpieczenia społeczne, ze wszystkimi tego konsekwencjami. 

 
17
Warto też na marginesie powyższych rozważań wspomnieć, że podstawa wy-
miaru składek na ubezpieczenia społeczne, po pomniejszeniu o kwoty składek pod-
legających sfinansowaniu ze środków ubezpieczonego, stanowi podstawę wymiaru 
składki na ubezpieczenie zdrowotne. Składka na ubezpieczenie zdrowotne pracowni-
ków, w myśl art. 95 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004r. o świadczeniach opieki 
zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 
164, poz. 1027 ze zm.), podlega odliczeniu od podatku dochodowego od osób fizycz-
nych, na zasadach określonych w wymienionej wyżej ustawie o podatku dochodowym 
od osób fizycznych. Gdyby uznać, że składka ta - w całości finansowana przez pra-
cownika - miałaby być obliczana od należnego wynagrodzenia także niewypłaconego, 
musiałaby być sfinansowana w całości ze środków ubezpieczonego (wobec braku 
potrącenia zaliczki na podatek dochodowy), brak bowiem możliwości uznania, na 
podstawie obecnie obowiązujących przepisów, że w takim przypadku nie byłoby obo-
wiązku opłacenia składki.  
Tak więc „w relacji ZUS - płatnik organy rentowe egzekwują od płatników 
obowiązek składkowy w szczególności poprzez sprawowanie kontroli w oparciu o 
kryterium prawidłowości i rzetelności (art. 86 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej) oraz za 
pomocą stosowania odpowiednich środków prawnych w sytuacji nienależytego wy-
wiązywania się z tych zadań - odsetki za nieterminowe opłacanie składek, dodatko-
wą opłatę, zakwestionowanie danych zawartych w imiennym raporcie miesięcznym, 
dokonanie wymiaru składek z urzędu, jeżeli płatnik nie złożył w terminie deklaracji 
ubezpieczeniowej, wniosek o założenie księgi wieczystej dla nieruchomości dłużnika 
w celu zabezpieczenia należności z tytułu składek hipoteką przymusową, zabezpie-
czenie należności z tytułu składek ustawowym prawem zastawu na ruchomościach i 
prawach zbywalnych dłużnika (zastaw skarbowy), decydowanie o umorzeniu, odro-
czeniu terminu płatności i rozłożeniu na raty należności z tytułu składek. Uwolnienie 
się od obowiązku opłacania składek może nastąpić jedynie w sytuacji zastosowania 
instytucji przedawnienia, umorzenia całkowicie nieściągalnych należności z tytułu 
składek (nie dotyczy to jednak, w myśl art. 30 ustawy systemowej, składek finanso-
wanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek, czyli np. składek 
finansowanych przez pracowników) lub umorzenia należności składkowych, z wyłą-
czeniem składek na ubezpieczenie emerytalne. Z kolei ubezpieczony został wyposa-
żony przez ustawodawcę w dwa podstawowe uprawnienia mające na celu niwelowa-
nie nieprawidłowości w realizowaniu obowiązku składkowego, tj. złożenie pisemnego 

 
18
lub do protokołu wniosku do płatnika o sprostowanie: 1) informacji zawartych w 
imiennym raporcie miesięcznym (i korygującym) w terminie 3 miesięcy od otrzymania 
informacji zawartych w tych raportach, m.in. w sprawie zestawienia należnych skła-
dek na ubezpieczenia społeczne (art. 41 ust. 8, 11 i 14 ustawy systemowej); 2) da-
nych przekazanych do ZUS w zakresie błędnej informacji o stanie konta, tj. niezewi-
dencjonowania należnych składek na ubezpieczenie emerytalne lub ich zewidencjo-
nowania w niewłaściwej wysokości (art. 50 ust. 2e ustawy systemowej). W obu przy-
padkach, w razie nieuwzględnienia wniosku ubezpieczonego, sprawa trafia do po-
stępowania wyjaśniającego prowadzonego przez ZUS” (por. K. Antonów: Pojęcie 
sprawy z zakresu ubezpieczeń emerytalnego i rentowych (w:) Procedury w ubezpie-
czeniach emerytalnym i rentowych, Gniezno 2008). 
Na koniec tych rozważań warto przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym 
orzecznictwem Sądu Najwyższego i jednolitym stanowiskiem doktryny prawa ubez-
pieczeń społecznych, przepisy prawa ubezpieczeń społecznych powinny być wykła-
dane ściśle (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2008 r., I UZP 6/08, 
OSNP 2009 nr 9 -10 poz. 120 i orzecznictwo tam powołane), co oznacza w zasadzie 
prymat dyrektyw wykładni językowej w odniesieniu do pozostałych metod wykładni, w 
tym wykładni systemowej i wykładni historycznej lub celowościowej. Niewątpliwie te 
same zasady wykładni dotyczą przepisów podatkowych, a do nich - w zakresie ro-
zumienia przychodu - wprost odsyła ustawa systemowa. 
Również dotychczasowe orzecznictwo (najczęściej zresztą odnoszące się do 
podstawy wymiaru zasiłku chorobowego, nie zaś wymiaru składek ubezpieczenio-
wych, a więc dotyczące zupełnie różnej instytucji i podjęte - częściowo - w innym sta-
nie prawnym), kładło nacisk na wynagrodzenie faktycznie przez pracownika uzyska-
ne, stwierdzając - w związku z uznawaniem zasiłku za swego rodzaju substytut wy-
nagrodzenia - że w przypadku niewypłacenia należnego wynagrodzenia, jest ono 
jednak uwzględniane w podstawie świadczenia (por. wyroki Sądu Najwyższego z 
dnia 2 lipca 1980 r., II URN 9/80, OSNCP 1981 nr 1, poz. 17; z dnia 11 marca 2004 
r., II UK 410/03, OSNP 2004 nr 21, poz. 378 oraz z dnia 14 lipca 2005 r., II UK 
314/04, OSNP 2006 nr 7-8, poz. 120). Analogiczny do wyrażonego w uchwale po-
gląd został wyrażony w wyroku z dnia 2 lipca 2009 r., II BU 29/08 (dotąd niepubliko-
wany). 
 
Z tych wszystkich względów orzeczono jak w sentencji uchwały. 
========================================