I UZP 12/09

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego 
z dnia 27 stycznia 2010 r. 
I UZP 12/09 
 
Przewodniczący Prezes SN Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Małgorzata 
Gersdorf, Zbigniew Hajn, Jerzy Kuźniar (sprawozdawca, uzasadnienie), Jolanta 
Strusińska-Żukowska, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca), Andrzej 
Wróbel. 
 
Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniew-
skiego, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 stycznia 2010 r. sprawy z odwołania 
Anny P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Ł. z siedzibą 
w Z.W. z udziałem zainteresowanej Aleksandry P. o wysokość renty rodzinnej, na 
skutek zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Najwyższy postanowie-
niem z dnia 16 października 2009 r. [...] 
 
„Czy można żądać ustalenia wysokości renty rodzinnej od wysokości renty z 
tytułu całkowitej niezdolności do pracy, która przysługiwałaby zmarłemu, obliczonej 
na nowo (z zastosowaniem aktualnej kwoty bazowej), mimo istnienia warunków z art. 
61 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń 
Społecznych (tekst jednolity: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), skutkujących 
obliczeniem renty na tych samych zasadach, jak pobierana?” 
 
p o d j ą ł   uchwałę: 
 
Dopuszczalne jest ustalenie wysokości renty rodzinnej od wysokości 
renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, która przysługiwałaby zmarłe-
mu w warunkach określonych w art. 61 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o eme-
ryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. 
z 2009 r. Nr 153, poz. 1227), obliczonej z zastosowaniem aktualnej kwoty bazo-
wej do części socjalnej świadczenia (art. 73 ust. 1 i 2 w związku z art. 21 ust. 2 
pkt 2 i art. 53 ust. 4 w związku z art. 62 ust. 1a tej ustawy).  
 

 
2
 
U z a s a d n i e n i e 
 
Przedstawione do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższe-
go zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego. W dniu 
19 lipca 2006 r. wnioskodawczyni Anna P. i jej córka Aleksandra P. (zainteresowana 
w sprawie) złożyły w organie rentowym - Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych-Od-
dziale w Ł. z siedzibą w Z.W. - wniosek o przyznanie renty rodzinnej po zmarłym 
mężu i ojcu Krzysztofie P. Decyzją z dnia 4 września 2006 r. organ rentowy przyznał 
wnioskodawczyni żonie Annie rentę rodzinną na stałe, a córce Aleksandrze do dnia 
30 września 2006 r. Do ustalenia podstawy wymiaru świadczenia przyjęto wskaźnik 
wysokości podstawy wymiaru na podstawie wynagrodzeń zmarłego z 7 lat kalenda-
rzowych, tj. od stycznia 1985 r. do grudnia 1991 r. w wysokości 154,82% i kwotę ba-
zową 804,03 zł. Krzysztof P. pozostawał nieprzerwanie w zatrudnieniu pracowniczym 
od 1971 r. aż do śmierci w dniu 4 lipca 2006 r. Do dnia 31 stycznia 2005 r. pobierał 
rentę z tytułu niezdolności do pracy uzyskaną w listopadzie 1996 r. Decyzją z dnia 27 
kwietnia 2005 r. organ rentowy odmówił dalszego wypłacania świadczenia, uznając 
męża wnioskodawczyni za zdolnego do pracy. Przy obliczeniu renty rodzinnej po-
zwany organ rentowy w decyzji z dnia 4 września 2006 r. zastosował kwotę bazową 
przyjętą do obliczenia uprzedniej renty z tytułu niezdolności do pracy. W uzasadnie-
niu odwołał się do art. 61 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z 
Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 
ze zm.; dalej powoływanej jako ustawa) i rentę rodzinną obliczył od kwoty bazowej z 
końca lutego 1997 r. - 804,03 zł. Również podstawę wymiaru świadczenia przyjął z 
renty z tytułu niezdolności do pracy. Decyzją z dnia 18 października 2006 r. organ 
rentowy obliczył wysokość świadczenia, jaka przysługiwałaby zmarłemu, a następnie 
dokonał jego waloryzacji na dzień 4 lipca 2006 r., ustalając wysokość renty z tytułu 
niezdolności do pracy na kwotę 1.327,44 zł. 
Wnioskodawczyni (żona zmarłego) zarzuciła w odwołaniu, że skoro jej mąż, 
mimo pobierania renty, nie przerwał zatrudnienia i pracował do śmierci, renta rodzin-
na winna być obliczona według kwoty bazowej obowiązującej w dniu zgłoszenia 
wniosku o to świadczenie - 1.977,20 zł.  
Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Sieradzu wyrokiem z 
dnia 11 września 2008 r. [...] oddalił odwołanie wnioskodawczyni, uznając za prawi-

 
3
dłowe zastosowanie art. 61 ustawy, przyjmując że skoro zgon męża nastąpił przed 
upływem 18 miesięcy od ustania jego prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, 
to prawo do tej renty ulegało przywróceniu, ze wszystkimi konsekwencjami dla renty 
rodzinnej. 
W apelacji wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie art. 73 w związku z art. 61 
ustawy przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, wnosząc o wyliczenie 
renty rodzinnej według kwoty bazowej obowiązującej w dacie wniosku o to świadcze-
nie.  
Sąd Apelacyjny w Łodzi w postanowieniu z dnia 10 lipca 2009 r. [...] uznał, że 
przy rozpoznawaniu apelacji powstało zagadnienie prawne co do interpretacji i za-
stosowania art. 61 ustawy, który stanowi iż prawo do renty, które ustało z powodu 
ustąpienia niezdolności do pracy, podlega przywróceniu, jeżeli w ciągu 18 miesięcy 
od ustania tego prawa ubezpieczony ponownie stał się niezdolny do pracy. Organ 
rentowy i Sąd pierwszej instancji przyjęły, że w takiej sytuacji prawo do renty podlega 
przywróceniu. Przywrócenie charakteryzuje się pełnym automatyzmem, polegającym 
na tym, że jedyną przesłanką podlegającą ocenie jest kwestia niezdolności do pracy. 
Wykładnia gramatyczna tego przepisu wskazuje, że renta przywrócona nie oznacza 
innej, nowej renty, lecz to samo świadczenie, do którego prawo poprzednio ustało. W 
sytuacji przywrócenia prawa do renty powinna ona być w związku z tym obliczona na 
tych samych zasadach i przyznana co najmniej w tej samej wysokości, co renta po-
przednio pobierana (tak w wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 21 listopada 
1995 r., III AUr 1058/95, OSA 1996 nr 4, poz. 10). W ocenie Sądu Apelacyjnego 
może to jednak prowadzić do krzywdzącego potraktowania uprawnionych ponownie 
do renty z tytułu niezdolności do pracy, jak i w konsekwencji uprawnionych do renty 
rodzinnej. Nie można bowiem nie dostrzec, że istnieje grupa ubezpieczonych, która 
w czasie pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy i w dalszym okresie, nie-
przekraczającym 18 miesięcy, podlegała ubezpieczeniom społecznym i nie spełniała 
co prawda przesłanek do ponownego obliczenia świadczenia określonych w art. 111 
ustawy, ale mogłaby z korzyścią dla siebie uzyskać rentę wyliczoną na nowo, z aktu-
alną kwotą bazową. Czy wobec tego nie jest tak, jak podnosi się w apelacji, że art. 
61 ustawy należałoby traktować jako swoiste „koło ratunkowe", dla tych, którzy bez 
stosowania tego przepisu nie uzyskaliby prawa do renty, zaś pozostali, którzy od-
prowadzali składki na ubezpieczenia społeczne nie powinni być pozbawieni prawa do 
uzyskania renty na podstawie art. 57 ustawy, mimo że ponowna niezdolność do 

 
4
pracy powstała przed upływem 18 miesięcy od ustania poprzedniej w związku z od-
zyskaniem zdolności do pracy. 
W ocenie Sądu Najwyższego w zwykłym składzie uzasadnienie zagadnienia 
przedstawionego przez Sąd Apelacyjny może być uzupełnione o dalsze argumenty. 
Po pierwsze wątpliwość w ogóle może budzić odwołanie się w zagadnieniu do art. 61 
ustawy, gdyż skoro prawo do renty podlega przywróceniu, to tylko żyjącemu a nie 
zmarłemu. Rozwiewa ją przepis art. 65 ustawy, zgodnie z którym renta rodzinna 
przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała 
ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała 
warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń. Przy ocenie prawa do 
renty przyjmuje się, że osoba zmarła była całkowicie niezdolna do pracy. Skoro za-
tem najpierw ustala się prawo do renty osoby zmarłej według zasad ogólnych dla 
renty z tytułu niezdolności do pracy (art. 57 i następne - dział III, rozdział 1 ustawy), 
to również art. 61 ma zastosowanie w ocenie prawa do renty (zagadnienie nie obej-
muje ustalania prawa do emerytury osoby zmarłej). Przepis art. 61 jest przy tym re-
gulacją o samodzielnym i szczególnym znaczeniu. Ubezpieczonemu, który w ciągu 
18 miesięcy od ustąpienia niezdolności do pracy staje się ponownie niezdolny do 
pracy, z mocy ustawy, przywraca się prawo do renty bez potrzeby wykazywania 
spełnienia dalszych warunków zawartych w art. 57 ustawy. Po drugie, samodzielna 
funkcja art. 61 determinowałaby negatywną odpowiedź na postawione zagadnienie, 
gdyż brak argumentów przeciw wykładni, że przywrócone prawo do renty oznacza tę 
samą rentę, czyli obliczaną według poprzednich dwóch zasadniczych jej składowych, 
tj. kwoty bazowej przyjmowanej do obliczenia części socjalnej i podstawy wymiaru do 
obliczenia zwiększenia za okresy z art. 62 ust. 1 (składkowe, nieskładkowe i uzupeł-
niające). W reżimie art. 61 nie miałaby zatem zastosowania nowa kwota bazowa do 
części socjalnej (24% kwoty bazowej - art. 62 ust. 1 pkt 1 ustawy), bowiem podstawę 
wymiaru renty dla osoby, która wcześniej miała ustalone prawo do renty stanowi 
podstawa wymiaru poprzedniej renty (art. 21 ust. 2 pkt 2 ustawy). 
Uprawnione jest jednak pytanie, czy zasady określone w art. 61 mają zawsze 
zastosowanie, jeżeli ubezpieczony ponownie stał się niezdolny do pracy w ciągu 18 
miesięcy od ustania prawa do renty z powodu ustąpienia niezdolności do pracy. Za-
gadnienie to można ująć nawet szerzej, odchodząc od kwestii obliczenia renty ro-
dzinnej, a więc o ocenę, czy w chwili śmierci osoba, po której przysługuje świadcze-
nie (renta rodzinna), spełniała warunki wymagane do uzyskania renty z tytułu nie-

 
5
zdolności do pracy (art. 65 ustawy), lecz i generalne stosowanie wobec ubezpieczo-
nych art. 61 w przypadku przywrócenia prawa do renty. Innymi słowy czy art. 61 sta-
nowi regulację bezwzględną (wyłączną), czy też możliwe jest ustalenie i obliczenie 
renty bez jego zastosowania - w warunkach ponownej niezdolności do pracy, która 
nastąpiła w ciągu 18 miesięcy od ustania prawa do renty, w związku z ustąpieniem 
niezdolności do pracy - bezpośrednio na podstawie przepisów ogólnych art. 57, 58 i 
62 ustawy, zatem z nową kwotą bazową i podstawą wymiaru (choć zagadnienie od-
nosi się tylko do kwoty bazowej). 
W ocenie składu zwykłego Sądu Najwyższego, argumentów za drugim roz-
wiązaniem można wskazać kilka: Pierwszy wynika z (nowego) art. 62 ust. 1a ustawy, 
zgodnie z którym przy obliczaniu wysokości renty przepisy art. 53 ust. 3-5 stosuje się 
odpowiednio. Uwzględniając zatem wykładnię przyjętą w uchwale składu siedmiu 
sędziów z dnia 10 września 2009 r., I UZP 6/09, również w takim przypadku należa-
łoby potwierdzić uprawnienie do obliczenia renty z tytułu niezdolności do pracy (czyli 
także przywróconej na warunkach przewidzianych w art. 61) z zastosowaniem nowej 
kwoty bazowej do części socjalnej (art. 62 ust. 1 pkt 1), jeżeli ubezpieczony po uzy-
skaniu prawa do poprzedniej renty podlegał co najmniej trzydzieści miesięcy ubez-
pieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Zastosowa-
nie tej reguły do stanu faktycznego sprawy, czyli przy nieprzerwanym zatrudnieniu 
mimo jednoczesnej okresowej renty, przemawia za odpowiednim zastosowaniem art. 
53 ust. 3 i 4 w związku z art. 62 ust. 1a ustawy, nawet przy zastosowaniu art. 61, 
skoro ubezpieczony - w stanie faktycznym sprawy - rentę uzyskał w 1996 r. i potem 
nieprzerwanie pracował, czyli podlegał co najmniej 30 miesięcy nowemu ubezpie-
czeniu uprawniającemu do nowej kwoty bazowej do części socjalnej renty. 
Przy zastosowaniu art. 61 ustawy może dojść do zróżnicowania sytuacji 
uprawnionych do renty rodzinnej. W jednym przypadku po osobie, która spełniała 
warunki zawarte w art. 57 i przed śmiercią uzyskała rentę według aktualnej kwoty 
bazowej do części socjalnej oraz od podstawy wymiaru ustalonej na nowo, w drugiej 
zaś z przypadkiem ubezpieczonego, który spełniał warunki z art. 57 (był w takiej sa-
mej sytuacji), tyle tylko, że korzystał z przywrócenia prawa do renty w warunkach 
określonych w art. 61 ustawy. Przyjęte w założeniu ustawodawcy „dobrodziejstwo” 
rozwiązania z art. 61 w efekcie narzucałoby ograniczenie wynikające z konieczności 
zastosowania składowych poprzedniej renty (kwoty bazowej do części socjalnej i 
podstawy wymiaru do części ubezpieczeniowej). Różna może więc być wysokość 

 
6
rent rodzinnych, mimo że obie osoby mogły mieć taki sam staż ubezpieczeniowy 
(składkowy) aż do śmierci. W takiej sytuacji (tak jak w stanie faktycznym sprawy) za-
stosowanie art. 61 przy nieprzerwanym zatrudnieniu może stawiać uprawnionych do 
renty rodzinnej w gorszej sytuacji (wobec rosnącej kwoty bazowej, mającej znacze-
nie w algorytmie obliczania renty), w stosunku do osoby, która wcześniej renty nie 
miała. Paradoksalnie kryterium różnicującym wysokość świadczeń nie byłoby zatrud-
nienie (okresy ubezpieczenia) osoby zamarłej, lecz to, czy uprzednio miała rentę, 
mimo że jednocześnie i nieprzerwanie pozostawała w pracowniczym zatrudnieniu.  
„Płaciłaby" ponadto w ten sposób również za przerwę w prawie do renty, gdyż 
przy nieprzerwanej rencie mogłaby na krótko przed śmiercią uruchomić tryb przeli-
czenia renty określony w art. 110 ustawy, czyli z wykorzystaniem ubezpieczenia 
społecznego (pracowniczego jak w rozpoznawanej sprawie), biegnącego obok renty. 
Przeliczenie podstawy wymiaru renty w trybie art. 110 mogłoby też obejmować pier-
wotną rentę i nawet w warunkach z art. 61 znaleźć zastosowanie do „przywróconego 
prawa do renty”.  
Jeżeliby nawet pominąć powyższe szczególne rozwiązania, dla legitymują-
cych się dalszym stażem ubezpieczeniowym, pozwalającym na zastosowanie nowej 
kwoty bazowej do części socjalnej (art. 53 ust. 3 i 4 w związku z art. 62 ust. 1a), czy 
też na przeliczenie podstawy wymiaru świadczenia (w trybie art. 110), to dalszą wąt-
pliwość budzi różnicowanie sytuacji ubezpieczonych, z gorszą ubezpieczonego, który 
mimo nieprzerwanego ubezpieczenia (zatrudnienia) musi akceptować regułę przy-
wrócenia prawa do renty z art. 61 wraz z poprzednią kwotą bazową i podstawą wy-
miaru świadczenia. Takiego ograniczenia nie ma natomiast osoba, która również 
miała nieprzerwane zatrudnienie i z tego tytułu samodzielnie spełniała warunki do 
renty uzasadniające obliczenie jej na nowo. 
Stany faktyczne obejmowane normą z art. 61 mogą być różne. Najczęściej 
przepis ten będzie miał zastosowanie do tych osób, które w czasie poprzedniej renty 
i przed jej przywróceniem nie miały żadnego ubezpieczenia. Wówczas kwota bazowa 
i podstawa wymiaru dla przywróconego prawa będą te same. Ubezpieczony może 
mieć jednak dalsze ubezpieczenie, które nie zostanie przerwane okresami dłuższej 
lub krótszej renty. Jeżeli założyć, że przepis art. 61 ustawy ma bezwzględne zasto-
sowanie, to wszelkie ubezpieczenie po przyznaniu renty, także trwające nieprzerwa-
nie do śmierci, nie uprawniałoby do przyjęcia nowej kwoty bazowej do ustalenia i ob-
liczenia przywróconego prawa. Tak samo renta krótkookresowa, do której prawo 

 
7
ustało z powodu ustąpienia niezdolności do pracy przed śmiercią, może nie mieć 
znaczenia w rozważanym aspekcie, z tej przyczyny, że kwota bazowa może być taka 
sama w chwili ustalenia pierwotnej renty i w chwili śmierci. Wówczas zastosowanie 
art. 61 ustawy nie miałoby negatywnego skutku. Inaczej natomiast będzie, gdy renta 
trwała dłuższy czas, albowiem przyjęta do jej obliczenia kwota bazowa, może istotnie 
różnić się od kwoty bazowej z chwili śmierci. Różnica w obliczeniu renty ujawni się 
wówczas już tylko w części socjalnej, skoro stanowi ona stały procent (24% - art. 62 
ust. 1 pkt 1) kwoty bazowej (poprzedniej albo nowej).  
Problem dotyczy ustalenia i obliczenia prawa do renty jaka przysługiwałaby 
ubezpieczonemu, stąd bez większego znaczenia może być analiza samego prawa 
uprawnionych do renty rodzinnej, niemniej, jeżeli argumentować, że renta rodzinna 
jest pochodną renty zmarłego, to również rozwiązanie z art. 61 ustawy winno być 
akceptowane bezwzględnie, czyli z technicznym odwzorowaniem renty rodzinnej we-
dług parametrów renty, do której prawo uprzednio ustało w związku z ustąpieniem 
niezdolności do pracy. Za takim stanowiskiem przemawiałoby także to, że art. 61 nie 
stawia żadnych innych warunków (inaczej niż art. 57 ustawy), lecz wymaga tylko po-
nownego powstania niezdolności do pracy, co oznacza rozwiązanie oparte na konty-
nuacji poprzedniego prawa. Można doszukiwać się różnego uzasadnienia takiego 
rozwiązania. Choćby w tym, że kolejna niezdolność do pracy po poprzedniej z reguły 
wynika z tej samej lub zbliżonej przyczyny niezdolności do pracy. Dalej, że po usta-
niu renty ubezpieczony jest w gorszej sytuacji na rynku pracy i przez 18 miesięcy 
może pozostawać bez zatrudnienia. Nadto, że ze względu na rentę nie będzie mógł 
przedstawić nowej podstawy wymiaru, a jeśli to za niewielki okres. Walor rozwiązania 
z art. 61 ustawy miałaby wyrażać też jasna jego norma, nie stawiająca innych warun-
ków poza powstaniem ponownej niezdolności do pracy w terminie 18 miesięcy od 
ustania prawa do poprzedniej renty. W pewnym stopniu taka funkcja przepisu może 
więc tłumaczyć dalsze konsekwencje dla uprawnionych do renty, czyli kontynuację 
kwoty bazowej i podstawy wymiaru poprzedniej renty. Bez znaczenia byłoby też po-
przednie prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, skoro art. 65 w 
związku art. 61 ustawy działa w ten sposób, że przyjmuje się całkowitą niezdolność 
do pracy. Jednakże z drugiej strony można zauważyć, że ubezpieczenie obejmowało 
zmarłego i odnosiło się do ryzyka niemożności zapewnienia utrzymania rodzinie po 
jego śmierci. Podstawę do obliczenia renty rodzinnej powinno zatem stanowić świad-
czenie, które przysługiwałoby zmarłemu (art. 73). Zasadne wydaje się więc rozdzie-

 
8
lenie różnych sytuacji osób zmarłych przed upływem 18 miesięcy od ustania prawa 
do renty, pierwszej w której stosowanie art. 61 pełni funkcję ochronną i drugiej, w 
której zmarły spełniał warunki do renty bez potrzeby stosowania tego przepisu, czyli 
bezpośrednio z odwołaniem do warunków z art. 57, 58 i 62 ustawy. Wszak podobne 
rozwiązanie ochronne zawarte są w art. 57 ust. 1 pkt 3, w którym 18 miesięcy 
ochrony ubezpieczeniowej odnosi się do ustania poprzednich okresów ubezpiecze-
niowych. Zatem tym bardziej ubezpieczony, któremu ponownie ocenia się spełnienie 
warunków do przyznania renty i który podlegał ubezpieczeniu (był zatrudnieny) nie 
musi podlegać reżimowi z art. 61 ustawy. Racjonalna wykładnia i stosowanie prawa 
powinny aprobować inne rozstrzygnięcie, korzystniejsze dla ubezpieczonego, jeżeli 
znajduje samodzielne oparcie w prawie materialnym (art. 57, 58 i 62 ustawy).  
Na tle powyższych wątpliwości chodzi zatem o zastosowanie art. 61 ustawy 
do obliczenia wysokości renty rodzinnej, gdyż pierwsze lub drugie rozwiązanie łączy 
się z poprzednimi albo nowymi składowymi renty (kwotą bazową i podstawą wymia-
ru). Renta rodzinna stanowi część świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu (art. 
73). Wskazano wyżej, iż zastrzeżenia budzi zróżnicowanie sytuacji uprawnionych po 
zmarłym, który nie korzystał z renty - im rentę rodzinną ustala się od nowa - i po 
zmarłym, który korzystał z renty, choć nie spowodowało to przerwy w jego zatrudnie-
niu. Odejście od stosowania art. 61 ustawy może znajdować więc uzasadnienie w 
rozwiązaniu o samodzielnym ustalaniu prawa do renty według art. 65 w związku z 
art. 57, 58 i 62 ustawy. Chodzi więc o to, czy sprzeciwia się temu przepis art. 61 i 
renta przywrócona ma być obliczona tylko od kwoty bazowej i podstawy wymiaru 
poprzedniej renty, czy też możliwe jest obliczenie renty (nawet przywróconej) na 
nowo, to znaczy bez stosowania zakładanych konsekwencji art. 61, gdy przed śmier-
cią ubezpieczony spełniał warunki do renty określone w art. 57 ustawy. Szczególnie 
uprawnione jest ono na tle stanu faktycznego leżącego u podstaw zagadnienia. 
Można by ująć je również w pytaniu: czy ocena prawa do renty osoby zmarłej, usta-
lanego dla obliczania renty rodzinnej, następuje przy zastosowaniu art. 61 ustawy, 
gdy osoba ta pozostawała w zatrudnieniu pracowniczym do śmierci, a jej uprzednia 
renta z tytułu niezdolności do pracy nie spowodowała przerwy w tym zatrudnieniu. 
Dodatkowo i niezależnie od takiego zapatrywania na samodzielne ustalenie renty, 
nawet przy zastosowaniu art. 61, nie jest wykluczone przyjęcie nowej kwoty bazowej 
do części socjalnej na podstawie art. 53 ust. 3 i 4 w związku z art. 62 ust. 1a, a także 
przeliczenie podstawy wymiaru w trybie art. 110. Byłaby to druga droga odejścia od 

 
9
zakładanego reżimu art. 61 co do stosowania kwoty bazowej, o którą chodzi w prze-
kazanym do rozstrzygnięcia zagadnieniu. 
 
Sąd Najwyższy w składzie powiększonym zważył, co następuje: 
 
Na wstępie rozważań trzeba przypomnieć, że zgodnie z art. 100 ust. 1 ustawy 
z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-
nych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227), prawo do świadczeń okre-
ślonych w ustawie powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych 
do nabycia tego prawa. Uregulowanie powyższe upoważnia do wyrażenia poglądu, 
że prawo do świadczeń powstaje z mocy samego prawa (ex lege). Powstanie prawa 
do świadczeń odróżnić należy od jego ustalenia deklaratoryjną decyzją organu ren-
towego oraz od prawa do pobierania świadczenia (por. np. uzasadnienie uchwały 
całej Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z 
dnia 20 grudnia 2000 r., III ZP 29/00 - OSNAPiUS 2001 nr 12, poz. 418). Zgłoszenie 
przez osobę uprawnioną wniosku oraz wydanie przez organ rentowy deklaratoryjnej 
decyzji ustalającej prawo do świadczeń i ich pobierania stanowi jedynie realizację 
prawa do świadczeń, które to prawo powstaje ex lege z dniem spełnienia wszystkich 
wymaganych do jego nabycia warunków. 
Ma to i ten skutek, że nie tylko samo prawo, ale również jego realizacja wyma-
ga wystąpienia ze stosownym wnioskiem o ustalenie do niego prawa, co w dalszym 
ciągu umożliwia jego wypłatę. Innymi słowy, samo złożenie wniosku o przyznanie 
świadczenia nie przesądza jeszcze przejścia na nie i pobierania świadczenia. Mo-
ment realizacji powstałego uprawnienia zależy wyłącznie od woli ubezpieczonego 
(tak także w wyrokach SA w Katowicach z dnia 19 grudnia 1997 r., III AUa 1168/97, 
OSA 1998 nr 11-12, poz. 46 i SA w Warszawie z dnia 16 listopada 1995 r., III AUr 
924/95, OSA 1996 nr 3, poz. 7).  
Prawo do renty zarówno z tytułu niezdolności do pracy, jak i renty rodzinnej, 
ustawa wiąże z podleganiem ubezpieczeniu społecznemu. Osoby, które stały się 
niezdolne do pracy, nabywają prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy tylko 
wówczas, gdy powstanie niezdolności do pracy poprzedza odpowiedni okres ubez-
pieczenia (art. 57 ust. 1 pkt 3 i art. 58). Powiązanie prawa do renty rodzinnej z ubez-
pieczeniem polega na tym, że osoba, po śmierci której powstaje to prawo, musi mieć 
odpowiednio długi okres ubezpieczenia albo, po osiągnięciu takiego okresu, korzy-

 
10
stać ze świadczeń z tego ubezpieczenia - emerytury lub renty (art. 65 ust. 1 ustawy o 
emeryturach i rentach). Ubezpieczenie społeczne obejmuje także członków rodziny 
ubezpieczonego w postaci prawa do renty rodzinnej w razie jego śmierci. Prawo to 
obejmuje tylko tych członków rodziny, co do których na zmarłym ciążył ustawowy 
obowiązek ich utrzymania, a którzy nie mieli możliwości zgłoszenia się do własnego 
ubezpieczenia (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29 
września 2006 r., II UZP 10/06, OSNP 2007 nr 5-6, poz. 75). 
W świetle art. 61 ustawy, prawo do renty, które ustało z powodu ustąpienia 
niezdolności do pracy, podlega przywróceniu, jeżeli w ciągu 18 miesięcy od ustania 
prawa do renty ubezpieczony ponownie stał się niezdolny do pracy. Prawo to (do 
przywrócenia renty) powstaje w dniu zaistnienia ponownej niezdolności do pracy (art. 
100 tej ustawy - tak w wyroku z dnia 20 lutego 2006 r., I UK 170/05, OSNP 2007 nr 
1-2, poz. 30). Ponieważ prawo do renty powstaje z mocy ustawy po spełnieniu 
wszystkich wymaganych nią warunków (art. 100 ust. 1), ziszczenie się przesłanek 
określonych w art. 61 wywołuje ten skutek, że ex lege następuje przywrócenie prawa 
do renty niezależnie od tego, czy było ono ustalone decyzją organu rentowego, czy 
też nie. Przywrócenie prawa nie jest natomiast równoznaczne z przywróceniem 
świadczenia, do przyznania i wypłaty którego konieczne jest zawsze złożenie sto-
sownego wniosku i ustalenie prawa decyzją organu rentowego (art. 129 ust. 1 i 2 w 
związku z art. 116 ust.1 ustawy).  
Można więc przyjąć, że „przywrócenie prawa do renty” charakteryzuje się peł-
nym automatyzmem, polegającym na tym, że jedyną przesłanką podlegającą ocenie 
jest kwestia niezdolności do pracy (jej powstania w stosownym przedziale czasu), 
zaś wykładnia gramatyczna tego przepisu wskazuje, że renta przywrócona nie ozna-
cza innej, nowej renty, lecz to samo świadczenie, do którego prawo poprzednio 
ustało. W sytuacji przywrócenia prawa do renty powinna być ona obliczona na tych 
samych zasadach i przyznana w tej samej wysokości, co renta poprzednio pobiera-
na. Stanowisko takie zajął SA w Gdańsku, w wyroku z dnia 21 listopada 1995 r., III 
AUr 1058/95 - OSA 1996, z. 4, poz. 10 (cyt. za K. Antonów, M. Bartnicki: Ustawa o 
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz, Warszawa 
2007). 
Przedstawiony pogląd w przedmiocie zasad przywrócenia utraconego ze 
względu na odzyskanie zdolności do pracy prawa do świadczenia, w przypadku gdy 
w czasie określonym w przepisie ubezpieczony ponownie stanie się niezdolny do 

 
11
pracy, należy zaaprobować, także ze względu na wyżej przedstawione uwagi rozróż-
niające prawo do świadczenia od jego realizacji. Przepis art. 61 ustawy operuje nie-
przypadkowo pojęciem prawa do renty, i tylko w tym zakresie działa „automat” w po-
staci przywrócenia prawa do świadczenia, a zbadaniu podlega jedyna przesłanka 
wystąpienia ponownej niezdolności do pracy w ciągu 18 miesięcy od ustania tego 
prawa, przy czym świadczenie to winno by przyznane (co najmniej) w tej samej wy-
sokości co świadczenie poprzednio pobierane. Nie oznacza to jednak, że w każdym 
przypadku wysokość tego świadczenia będzie taka sama. Tak się zdarzy wówczas, 
gdy w sytuacji poprzednio uprawnionego świadczeniobiorcy nie zaszły zmiany, w tym 
związane z podleganiem ubezpieczeniu społecznemu z tytułu zatrudnienia, uwzględ-
niając zasady wynikające z art. 21 ust. 2 pkt 2 oraz art. 62 ust. 1a ustawy, w myśl 
których podstawę wymiaru renty z tytułu niezdolności do pracy dla osoby, która 
wcześniej miała ustalone prawo do tej renty, stanowi podstawa wymiaru renty - w 
wysokości uwzględniającej rewaloryzację oraz wszystkie kolejne waloryzacje przy-
padające w okresie następującym po ustaleniu prawa do renty (z zastrzeżeniem, że 
wskaźnik wysokości podstawy wymiaru nie może być wyższy niż 250 %). W tym tylko 
sensie można mówić, że renta przywrócona nie oznacza nowej renty, lecz to samo 
świadczenie, do którego prawo poprzednio ustało, i że w takiej sytuacji powinna być 
zagwarantowana jej wysokość (winna być ona obliczona na tych samych zasadach i 
przyznana co najmniej w tej samej wysokości). Uzasadnia to stanowisko, że unor-
mowanie zawarte w art. 61 ustawy (nota bene przepis ten ma charakter lex specialis 
w stosunku do art. 57 ust. 1, określającego - w pkt 1 - 3 - warunki, których spełnienie 
jest nieodzowne dla przyznanie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy), ma 
zapobiegać sytuacji, w której mogłoby nastąpić nienabycie prawa, jeśli powstanie 
kolejnej niezdolności do pracy nastąpiłoby po długim okresie trwania poprzedniej nie-
zdolności do pracy (por. też uzasadnienie uchwały z dnia 16 kwietnia 2009 r., II UZP 
1/09, OSNP 2009 nr 19-20, poz. 263 ). Innymi słowy, zastosowanie art. 61 ustawy 
zwalnia ubezpieczonego z wykazywania spełnienia przesłanek określonych w art. 57 
ust. 1 ustawy (nabywania od nowa prawa do renty) i z ustalania od nowa wysokości 
świadczenia. Przywrócenie prawa do renty oznacza, że prawo nabyte z tytułu po-
przedniej niezdolności rozciąga się na kolejną niezdolność do pracy.  
Renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy - co warto przypomnieć - 
składa się (podobnie jak emerytura) z części socjalnej (art. 62 ust. 1 pkt 1 ustawy) 
oraz z części stażowej, zależnej od podstawy jej wymiaru (art. 62 ust. 1 pkt 2 i 3), 

 
12
przy czym obie części zależą od wysokości kwoty bazowej, część socjalna bezpo-
średnio (24 % kwoty bazowej, o której mowa w art. 19 ustawy), a podstawa wymiaru 
pośrednio, gdyż wpierw wylicza się wskaźnik wysokości podstawy wymiaru i mnoży 
się go przez kwotę bazową (art. 15), wynoszącą 100 % przeciętnego wynagrodzenia 
pomniejszonego o potrącone od ubezpieczonych składki na ubezpieczenia społecz-
ne (art. 19) - por. uzasadnienie uchwały z dnia 10 września 2009 r., I UZP 6/09 
(OSNP 2010 nr 5-6, poz. 72).  
Pamiętać także należy, że zgodnie z art. 53 ust. 4 ustawy stosowanym przy 
obliczaniu renty (art. 62 ust. 1a ustawy), a dotyczącym tylko tzw. części socjalnej 
emerytury (art. 53 ust. 1 pkt 1 ustawy - tylko do tej części mają zastosowanie przepi-
sy ust. 3 i 4), zasad tych nie stosuje się, jeżeli zainteresowany po nabyciu uprawnień 
do świadczenia, którego podstawę wymiaru wskazał za podstawę wymiaru emerytury 
(renty), podlegał co najmniej przez 30 miesięcy ubezpieczeniu społecznemu lub 
ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym.  
Biorąc pod uwagę treść art. 61 (określającego jedynie zasady przywrócenia 
prawa do renty), nie jest więc wykluczone przyjęcie, na warunkach wskazanych w 
powołanej wyżej uchwale z dnia 10 września 2009 r., nowej kwoty bazowej do części 
socjalnej (a także wcześniej ewentualnego przeliczenia podstawy wymiaru w trybie 
art. 110), jeżeli ubezpieczony po uzyskaniu prawa do poprzedniej renty podlegał co 
najmniej trzydzieści miesięcy ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom eme-
rytalnemu i rentowym. Innymi słowy, przy zastosowaniu tych przepisów wysokość 
„przywróconej” renty będzie taka sama jak poprzednio obliczona wysokość tego 
świadczenia, chyba że zachodzą wymienione wyżej przesłanki, a więc gdy ubezpie-
czony podlegał co najmniej przez 30 miesięcy ubezpieczeniu społecznemu lub ubez-
pieczeniom emerytalnemu i rentowym.  
Wykładnia przedstawionej regulacji prowadzi do wniosku, że w przypadku 
wcześniejszego pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy przy równoczesnym 
wykonywaniu pracy podlegającej ubezpieczeniu społecznemu, odrębnie należy roz-
patrywać przyjmowanie do obliczeń określonej wysokości kwoty bazowej w części 
socjalnej oraz w części stażowej. W zakresie dotyczącym części stażowej - podstawy 
wymiaru „odzyskanego” świadczenia - stosuje się art. 21 ust. 2 pkt 2 ustawy, a więc 
w tej części należałoby przyjąć tzw. „starą” wysokość kwoty bazowej. Z kolei do czę-
ści socjalnej, zastosowanie znalazłby art. 62 ust. 1a ustawy w związku z jej art. 53 
ust. 3 - 5, co prowadzi do wniosku, że w zależności od długości podlegania ubezpie-

 
13
czeniu należy zastosować albo nową albo starą kwotę bazową. Nową kwotę należy 
przyjąć wówczas, gdy zainteresowany po nabyciu uprawnień do świadczenia, które-
go podstawę wymiaru wskazał za podstawę wymiaru renty, podlegał co najmniej 
przez 30 miesięcy ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i 
rentowym. 
Uwagi powyższe należy uzupełnić o zasady przewidziane w art. 109 i następ-
ne ustawy, mimo że nie znajdują one bezpośredniego zastosowania w okoliczno-
ściach faktycznych sprawy, w której przedstawiono rozstrzygane zagadnienie 
prawne. Stosownie do art. 110 ustawy wysokość emerytury lub renty oblicza się po-
nownie od podstawy wymiaru ustalonej w sposób określony w art. 15, z uwzględnie-
niem ust. 3 (wskazującego sposób obliczania okresu ostatnich 20 lat kalendarzo-
wych, o których mowa w art. 15 ust. 1), jeżeli do jej obliczenia wskazano podstawę 
wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne lub ubezpieczenia emerytalne i rentowe 
na podstawie przepisów prawa polskiego przypadającą w całości lub w części po 
przyznaniu świadczenia, a wskaźnik wysokości podstawy wymiaru jest wyższy od 
poprzednio obliczonego.  
Przedstawione zasady winny być poddane ocenie organu rentowego w 
związku z wnioskiem uprawnionego o przyznanie renty rodzinnej. Należy bowiem 
przyjąć, że złożenie takiego wniosku (o rentę rodzinną) zawiera również wniosek o 
przeliczenie świadczenia, gdyby poprzednik prawny wnioskującego przyznanie renty 
rodzinnej, po przyznaniu („własnej”) renty z tytułu niezdolności do pracy, mógł wska-
zać do jej obliczenia podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne lub 
ubezpieczenia emerytalne i rentowe na podstawie przepisów prawa polskiego przy-
padającą w całości lub w części po przyznaniu świadczenia, pod warunkiem, że 
wskaźnik wysokości podstawy wymiaru byłby wyższy od poprzednio obliczonego. 
Przechodząc do renty rodzinnej (art. 65 ustawy), trzeba przypomnieć, że przy-
sługuje ona uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała 
ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała 
warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń (art. 65 ust. 1 ustawy), 
zaś przy ocenie prawa do renty przyjmuje się, że osoba zmarła była całkowicie nie-
zdolna do pracy (art. 65 ust. 2 ustawy). Przepis art. 65 ust. 2 nie odnosi się ani do 
wysokości świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu, ani do wysokości renty ro-
dzinnej, ale do określonych w ust. 1 przesłanek prawa do tej renty w postaci spełnie-
nia przez zmarłego warunków do uzyskania prawa do renty z tytułu niezdolności do 

 
14
pracy. W judykaturze Sądu Najwyższego uznaje się, że przepis ten należy rozumieć 
w ten sposób, iż osoba zmarła musi być traktowana jako osoba całkowicie niezdolna 
do pracy „w świetle prawa” do renty z tytułu niezdolności do pracy nabywanej na wa-
runkach określonych zarówno w art. 57 ust. 1 jak i w art. 57 ust. 2 ustawy (tak między 
innymi w uzasadnieniach wyroków Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 2006 r., I 
UK 144/06, OSNP 2008 nr 1-2, poz. 23 i z dnia 24 kwietnia 2008 r., II UK 235/07, 
OSNP 2009 nr 15-16, poz. 209). W rezultacie treść powołanych wyżej przepisów 
prowadzi do wniosku, że po pierwsze - prawo do renty rodzinnej jest tylko pochodną 
prawa zmarłego do renty z tytułu niezdolności do pracy (także w tym sensie, że wy-
sokość renty rodzinnej „zależy” od wysokości świadczenia, do którego miał prawo 
poprzednik prawny), przy przyjęciu w każdym przypadku założenia, że w chwili 
śmierci był on całkowicie niezdolny do pracy, a po drugie - wysokość renty rodzinnej 
stanowi pochodną wysokości świadczenia rentowego, które przysługiwałoby zmar-
łemu, gdyby żył i był osobą niezdolną do pracy w stopniu całkowitym. Chronionym 
rentą rodzinną ryzykiem socjalnym jest tzw. utrata (śmierć) żywiciela.  
 
Przepis art. 65 ust. 1 ustawy - dotyczący prawa do renty rodzinnej - stanowi, 
że wystarczającą przesłanką prawa do tego świadczenia jest spełnienie przez zmar-
łego jego wszystkich warunków in abstracto, a zatem niekoniecznie potwierdzonych 
deklaratoryjną decyzją organu rentowego przyznającą świadczenie, natomiast wyso-
kość renty rodzinnej, zarówno po osobie, która spełniła wszystkie prawem przewi-
dziane przesłanki prawa do emerytury lub renty z tytułu niezdolności, lecz z prawa 
tego nie skorzystała, jak i po osobie, której organ rentowy przyznał to świadczenie, 
określa art. 73 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, stanowiąc że renta rodzinna 
wynosi określony procent „świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu" (tak w 
uchwale z dnia 8 lipca 2008 r., I UZP 2/08 OSNP 2009 nr 1-2, poz.18).  
 
Tym się kierując orzeczono jak w sentencji uchwały. 
========================================