Orzeczenie · 2025-09-30

I USKP 178/24

Sąd

Sąd Najwyższy

Data

2025-09-30

SNubezpieczenia społeczneemerytury i rentynajwyższy

emerytura policyjnarenta inwalidzkasłużba w PRLustawa zaopatrzeniowaIPNsąd najwyższykontrola konstytucyjnościproporcjonalnośćprawo do świadczeń

Podsumowanie

Przejdź do pełnego tekstu

Sąd Najwyższy rozpoznał skargę kasacyjną A.B. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie, który zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Koszalinie i oddalił odwołanie ubezpieczonego od decyzji Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego MSWiA w przedmiocie ponownego ustalenia wysokości emerytury policyjnej i policyjnej renty inwalidzkiej. Sprawa dotyczyła kwalifikacji służby odwołującego się w Wojskach Ochrony Pogranicza (WOP) w latach 1987-1990 jako służby na rzecz totalitarnego państwa, co skutkowało obniżeniem świadczeń emerytalnych na podstawie ustawy zaopatrzeniowej. Sąd Okręgowy uznał odwołanie za uzasadnione, jednak Sąd Apelacyjny zmienił to rozstrzygnięcie, uznając służbę w WOP za służbę na rzecz totalitarnego państwa, nawet bez indywidualnego udowodnienia czynów zbrodniczych, opierając się na systemowym charakterze działań organów bezpieczeństwa. Sąd Najwyższy uznał skargę kasacyjną za zasadną, uchylając wyrok Sądu Apelacyjnego. Wskazał na błędną wykładnię art. 13b ustawy zaopatrzeniowej, podkreślając, że kwalifikacja służby nie może opierać się wyłącznie na formalnej przynależności do formacji, ale wymaga indywidualnej oceny okoliczności, a ciężar dowodu w tym zakresie może przejść na ubezpieczonego. Kluczowym zarzutem, który Sąd Najwyższy uznał za zasadny, było naruszenie art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej przez nieproporcjonalne obniżenie świadczenia do poziomu przeciętnej emerytury, gdy część świadczenia została wypracowana ze służby niekwalifikowanej jako służba na rzecz totalitarnego państwa (po 1990 r. lub przed tym okresem). Sąd Najwyższy podkreślił, że takie obniżenie narusza zasady proporcjonalności, sprawiedliwości społecznej oraz prawa do zabezpieczenia społecznego, a także może być sprzeczne z Konwencją o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania przez Sąd Apelacyjny.

Asystent · analiza prawna

Przeanalizuj tę sprawę w pełnym kontekście orzecznictwa.

Analiza orzecznictwa · odpowiedzi na pytania · badanie przepisów · drafting pism.

Wypróbuj Asystenta

Zagadnienia prawne (4)

Czy służba w Wojskach Ochrony Pogranicza w latach 1987-1990 może być kwalifikowana jako służba na rzecz totalitarnego państwa w rozumieniu art. 13b ustawy zaopatrzeniowej, nawet bez indywidualnego udowodnienia czynów naruszających prawa człowieka?Ratio decidendi

Odpowiedź sądu

Sąd Najwyższy uznał, że kwalifikacja służby nie może opierać się wyłącznie na formalnej przynależności do formacji, ale wymaga indywidualnej oceny okoliczności, a samo domniemanie wynikające z przynależności do określonych służb może być obalone przez ubezpieczonego. Jednakże, w pewnych przypadkach, sama przynależność do formacji o charakterze represyjnym może uzasadniać kwalifikację służby jako służby na rzecz totalitarnego państwa.

Uzasadnienie

Sąd Najwyższy odniósł się do swojej wcześniejszej uchwały III UZP 1/20, wskazując, że choć formalna przynależność do służb wymienionych w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej tworzy domniemanie służby na rzecz totalitarnego państwa, to domniemanie to może być obalone. Podkreślono, że sądy nie są związane informacją IPN i powinny dokonywać własnych ustaleń faktycznych i prawnych. Sąd Apelacyjny błędnie przyjął, że wystarczy sama przynależność do formacji, ignorując potrzebę indywidualnej oceny.

Czy obniżenie wysokości emerytury policyjnej do poziomu przeciętnej emerytury, w części wypracowanej ze służby niekwalifikowanej jako służba na rzecz totalitarnego państwa (np. po 1990 r. lub przed okresem służby w PRL), jest proporcjonalne i zgodne z Konstytucją RP oraz prawem międzynarodowym?Ratio decidendi

Odpowiedź sądu

Nie, takie obniżenie jest nieproporcjonalne i narusza zasady Konstytucji RP (art. 2, 32, 64, 67) oraz prawo do zabezpieczenia społecznego, a także może naruszać Konwencję o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.

Uzasadnienie

Sąd Najwyższy uznał, że mechanizm redukcyjny z art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej, obniżający świadczenie do poziomu przeciętnej emerytury, jest nieproporcjonalny, gdy część świadczenia została wypracowana ze służby niebędącej służbą na rzecz totalitarnego państwa. Taka ingerencja w prawa nabyte narusza zasadę proporcjonalności i prawo do zabezpieczenia społecznego, zwłaszcza gdy dotyczy lat służby po 1990 r. lub przed okresem służby w PRL.

Czy zastosowanie art. 22a ustawy zaopatrzeniowej w sprawie policyjnej renty inwalidzkiej jest dopuszczalne, gdy nie ustalono, że prawo do renty zostało nabyte z tytułu służby na rzecz totalitarnego państwa?Ratio decidendi

Odpowiedź sądu

Nie, zastosowanie art. 22a jest sprzeczne z prawem, gdy nie ustalono, że prawo do renty zostało nabyte z tytułu służby na rzecz totalitarnego państwa.

Uzasadnienie

Sąd Najwyższy powołał się na swoje orzecznictwo, zgodnie z którym art. 22a ustawy zaopatrzeniowej nie może być stosowany, jeśli nie ma podstaw do uznania, że prawo do renty wynika ze służby na rzecz totalitarnego państwa.

Czy skład orzekający Sądu Apelacyjnego, w którym zasiadał sędzia powołany na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w ramach zmian wprowadzonych ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r., był należycie obsadzony?

Odpowiedź sądu

Nie stwierdzono nieważności postępowania z tego powodu, ponieważ strona nie zgłaszała zastrzeżeń co do składu sądu w postępowaniu apelacyjnym, mimo możliwości.

Uzasadnienie

Sąd Najwyższy uznał, że zarzut naruszenia art. 379 pkt 4 k.p.c. nie jest zasadny, ponieważ skarżący nie zgłaszał zastrzeżeń co do składu Sądu Apelacyjnego w toku postępowania apelacyjnego, mimo posiadania takiej możliwości. Pasywne zachowanie strony i brak przedstawienia konkretnych okoliczności potwierdzających wadliwość składu prowadzi do odrzucenia tego zarzutu.

Strony

Nazwa	Typ	Rola
A. B.	osoba_fizyczna	odwołujący
Dyrektor Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie	organ_państwowy	organ rentowy

Przepisy (28)

Główne

ustawa zaopatrzeniowa art. 13b § 1

Ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy policji. Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego. Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej. Służby Ochrony Państwa. Państwowej Straży Pożarnej. Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin

Kwalifikacja służby jako służby na rzecz totalitarnego państwa nie może opierać się wyłącznie na formalnej przynależności do formacji, lecz wymaga indywidualnej oceny okoliczności. Domniemanie służby na rzecz totalitarnego państwa wynikające z przynależności do określonych służb może być obalone przez ubezpieczonego.

ustawa zaopatrzeniowa art. 13b § 1 pkt 5 lit. b tiret ósme

Błędna wykładnia polegająca na przyjęciu, że o 'służbie na rzecz totalitarnego państwa' decyduje wyłącznie kryterium instytucjonalne, a nie indywidualne zachowania.

ustawa zaopatrzeniowa art. 15c § 3

Obniżenie świadczenia emerytalnego do poziomu przeciętnej emerytury, gdy część świadczenia została wypracowana ze służby niebędącej służbą na rzecz totalitarnego państwa, jest nieproporcjonalne i narusza Konstytucję RP oraz prawo do zabezpieczenia społecznego.

ustawa zaopatrzeniowa art. 22a

Zastosowanie art. 22a jest sprzeczne z prawem, gdy nie ustalono, że prawo do renty zostało nabyte z tytułu służby na rzecz totalitarnego państwa.

Pomocnicze

k.p.c. art. 386 § 1

Kodeks postępowania cywilnego

k.p.c. art. 386 § 4

Kodeks postępowania cywilnego

k.p.c. art. 232

Kodeks postępowania cywilnego

k.p.c. art. 233 § 1

Kodeks postępowania cywilnego

k.p.c. art. 379 § 5

Kodeks postępowania cywilnego

k.p.c. art. 379 § 4

Kodeks postępowania cywilnego

Ustawa o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw

Konstytucja RP art. 2