I UK 81/08

Wyrok z dnia 8 października 2008 r. I UK 81/08 Prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej w okresie od 1 sty- cznia do 30 grudnia 1999 r. w czasie korzystania z urlopu górniczego rodziło obowiązek opłacania składek z tytułu tej działalności. Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca), Sędziowie SN: Roman Kuczyński, Jolanta Strusińska-Żukowska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 paździer- nika 2008 r. sprawy z odwołania Czesława F. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w C. o objęcie ubezpieczeniem społecznym, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 11 grudnia 2007 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 15 kwietnia 2005 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w C. stwierdził, że Czesław F. podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu z tytułu pro- wadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 14 września 1999 r. W uzasadnieniu decyzji ZUS poinformował Czesława F. o obo- wiązku płatnika składek przekazania stosownych dokumentów do ZUS oraz obo- wiązku opłacenia składek wraz z odsetkami za zwłokę. Kwotę należnych składek ZUS określił w zawiadomieniu z dnia 15 kwietnia 2005 r. Postanowieniem z dnia 20 kwietnia 2005 r. ZUS sprostował oczywistą pomyłkę pisarską w ten sposób, że uchy- lił dotychczasowe uzasadnienie i wydał nowe. Czesław F. nie zgodził się z powyższą decyzją wraz z późniejszym postano- wieniem i wniósł od niej odwołanie domagając się jej uchylenia, gdyż jego zdaniem, zmiana uzasadnienia nie mieści się w pojęciu korekty pomyłki pisarskiej, a ponadto należność dochodzona przez ZUS uległa przedawnieniu. 2 W odpowiedzi na odwołanie ZUS podtrzymał swoje dotychczasowe stanowi- sko i wniósł o oddalenie odwołania. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem z dnia 20 września 2006 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że stwierdził, iż Czesław F. w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 14 września 1999 r. nie podlegał obo- wiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu: emerytalnemu, rentowemu i wypadko- wemu z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej. Sąd Okręgowy ustalił, że w okresie od 9 września 1996 r. do 15 września 1999 r. odwołujący się prowadził działalność gospodarczą - handel okrężny artyku- łami spożywczymi pochodzenia krajowego i zagranicznego. Od dnia 20 maja 1976 r. do dnia 3 lutego 2002 r. odwołujący się zatrudniony był w Kopalni Węgla Kamienne- go „B.” w B. w pełnym wymiarze czasu pracy, z tym, że od dnia 29 grudnia 1998 r. do dnia 3 lutego 2002 r. odwołującemu się został przyznany - na podstawie ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do funkcjo- nowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczególnych uprawnieniach i za- daniach gmin górniczych - urlop górniczy i pobierał z tego tytułu świadczenie socjal- ne. W oparciu o tak ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy przyjął, że odwołanie jest uzasadnione. Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie z przepisami art. 6, 8, 9 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 20, 21, 22 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnic- twa węgla kamiennego do funkcjonowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczególnych uprawnieniach i zadaniach gmin górniczych odwołujący się w czasie urlopu górniczego nie przestawał być pracownikiem, wyrażającym zgodę na rozwią- zanie w przyszłości (w konkretnej dacie) umowy o pracę, zwolnionym z woli ustawo- dawcy od świadczenia pracy i otrzymującym zamiast wynagrodzenia świadczenie socjalne. Zdaniem Sądu Okręgowego, nie budzi wątpliwości, iż w spornym okresie odwołujący się nie był zobowiązany do zapłaty składek na obowiązkowe ubezpie- czenie społeczne zarówno z tytułu urlopu górniczego i pobieranego w czasie jego trwania świadczenia socjalnego, jak i z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej. Istniejący w dalszym ciągu stosunek pracy z mocy przepisów ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do funkcjo- nowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczególnych uprawnieniach i za- daniach gmin górniczych w związku z treścią art. 9 ust. 1 ustawy o systemie ubez- 3 pieczeń społecznych przed nowelizacją i po nowelizacji, przy jednoczesnym uwzględnieniu przepisów Kodeksu pracy, oznacza względem odwołującego się ist- nienie obowiązkowego ubezpieczenia społecznego tylko z tytułu stosunku pracy, po- nieważ odwołujący się w dalszym ciągu był pracownikiem, tyle że przebywającym na urlopie górniczym. Wobec spełnienia przez niego warunków do objęcia ubezpiecze- niem z innego tytułu w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą może on być objęty tym innym ubezpieczeniem społecznym tylko dobrowolnie na swój wnio- sek, a takiego wniosku nie złożył. Powyższe okoliczności, zdaniem Sądu Okręgowe- go, zadecydowały o uwzględnieniu odwołania i stwierdzeniu, że Czesław F. nie pod- lega ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności go- spodarczej w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 14 września 1999 r. Od powyższego wyroku apelację złożył organ rentowy zaskarżając go w cało- ści. Wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 6 ust. 1 pkt 5 i pkt 20 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, w brzmieniu obo- wiązującym w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 29 grudnia 1999 r. w związku z uchy- leniem art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecz- nym osób prowadzących działalność gospodarczą i ich rodzin. Wskazując na tak sformułowany zarzut organ rentowy domagał się zmiany zaskarżonego wyroku i od- dalenia odwołania. W uzasadnieniu apelacji organ rentowy podniósł, że orzeczenie Sądu Okręgowego jest nieprawidłowe ponieważ w 1999 r. przepisy ustawy o syste- mie ubezpieczeń społecznych przewidywały dwa odrębne tytuły podlegania ubezpie- czeniu społecznemu: działalność pozarolniczą oraz pobieranie świadczeń socjalnych wypłacanych w okresie urlopu i pobierania wynagrodzenia przysługującego w okresie korzystania z urlopu górniczego. Jednocześnie ówcześnie obowiązująca ustawa nie przewidywała zbiegu tytułów do podlegania ubezpieczeniu, a w szczególności nie dawała możliwości wyboru tytułu przez ubezpieczonego. Takie rozwiązanie zostało wprowadzone dopiero w wyniku nowelizacji ustawy o systemie ubezpieczeń społecz- nych, zgodnie z którą osoby pozostające na urlopach górniczych i spełniające jedno- cześnie warunki do podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułów wymienionych w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4 - 6, i 10 obejmowane są ubezpieczeniem dobrowolnie na swój wniosek. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem z dnia 11 grudnia 2007 r. uznał apelację za uzasadnioną. Uzasadniając swoje sta- nowisko Sąd wskazał, że w związku z brzmieniem przepisu art. 6 ust. 1 pkt 20 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, obowiązującym w okresie objętym za- skarżonym wyrokiem, odwołujący się, pobierając świadczenie socjalne z tytułu udzielonego mu urlopu górniczego, podlegał ubezpieczeniu społecznemu, a koszt składki z tego tytułu ponosił za niego budżet państwa, co wynika wprost z przepisu art. 6 ust. 12 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Z kolei w przepisie art. 9 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych została unormowana kwestia zbiegu obowiązku ubezpieczenia. Opisany w tym przepisie zbieg dotyczył tylko ubezpieczenia emerytalnego i rentowego i zachodził wówczas, gdy jedna osoba wy- konywała kilka rodzajów działalności, z którymi wiąże się obowiązek ubezpieczenia społecznego. Przepis art. 9 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych pod- legał istotnym zmianom, wiążącym się właśnie z problematyką zbiegu tytułów do podlegania ubezpieczeniom społecznym, a jego brzmienie w poszczególnych okre- sach czasu ma zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy. W okresie przypadającym przed dniem 30 grudnia 1999 r. przepis ten stano- wił, że osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1, 3, 10 i 12 - 18a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, spełniające jednocześnie warunki do objęcia obowiązko- wo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z innych tytułów, są obejmowane ubezpieczeniami tylko z tytułu stosunku pracy, członkostwa w spółdzielni lub służby. Mogą one dobrowolnie, na swój wniosek, być objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi również z innych tytułów. Tak więc przed dniem 30 grudnia 1999 r. z przepisu tego wynikało, iż obowiązkowo ubezpieczeniu społecznemu wyłącznie z jednego tytułu podlegały osoby wymienione w art. 6 ust. 1 pkt 1, 3, 10 i 12 - 18, a zatem nie dotyczyło to osób, do których odnosił się pkt 5 (prowadzących pozarolni- czą działalność) i pkt 20 (pobierających świadczenie socjalne), czyli również odwo- łującego się. Dopiero ustawą z dnia 23 grudnia 1999 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw została wprowadzona w ży- cie - z dniem 30 grudnia 1999 r. - nowelizacja art. 9 ust. 1 ustawy o systemie ubez- pieczeń społecznych. W wyniku tej nowelizacji, do kręgu osób, które mają zostać objęte ubezpieczeniem społecznym wyłącznie z jednego tytułu, dodano osoby wy- mienione w art. 6 ust. 1 pkt 20 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W tej sytuacji należy stwierdzić, że odwołujący się w okresie objętym zaskarżoną decyzją podlegał obowiązkowo ubezpieczeniu społecznemu zarówno z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, jak i pobierania świadczenia socjalnego w okresie urlopu 5 górniczego. Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie. Wyrok ten został zaskarżony przez odwołującego się skargą kasacyjną w ca- łości. Jako podstawę skargi skarżący wskazał naruszenie prawa materialnego - art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2003 r., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i art. 6 ust. 1 pkt 20 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu przed 30 grudnia 1999 r., a także naruszenie przepisu postępowania. Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania wskazano, że jest ona oczywiście uzasadniona oraz że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne dotyczące wątpliwości odnośnie do stosowania nowych lub dotychczasowych przepisów w zakresie przedawnienia, a także potrzebę wykładni przepisów prawa budzących poważne wątpliwości. W związku z tym skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orze- czenie o zmianie decyzji w ten sposób, aby stwierdzała, iż odwołujący się nie podle- ga ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności go- spodarczej w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 14 września 1999 r., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego roz- poznania Sądowi drugiej instancji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Sprawa dotyczy objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 14 wrze- śnia 1999 r. Spór dotyczący objęcia ubezpieczeniem podlega rozstrzygnięciu w oparciu o stan prawny obowiązujący w tym czasie. Niesporne jest, że w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 14 września 1999 r. wnioskodawca: 1) prowadził działalność go- spodarczą; 2) przebywał na urlopie górniczym i pobierał z tego tytułu świadczenie socjalne, zgodnie z ustawą z dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do funkcjonowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczególnych uprawnieniach i zadaniach gmin górniczych. Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubez- pieczeń społecznych (w brzmieniu obowiązującym w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 14 września 1999 r.), ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegały obowiąz- kowo między innymi osoby prowadzące pozarolniczą działalność wraz z osobami z 6 nimi współpracującymi (pkt 5) oraz osoby pobierające świadczenia socjalne wypła- cane w okresie urlopu i osoby pobierające zasiłek socjalny wypłacany na czas prze- kwalifikowania zawodowego i poszukiwania nowego zatrudnienia, wynikające z od- rębnych przepisów lub układów zbiorowych pracy (pkt 20). Wynika stąd, że odwołu- jący się podlegał obowiązkowi ubezpieczeniowemu zarówno z tytułu 1 jak i 2. Argumentacja odwołującego się, że - po pierwsze - jako górnik korzystający z urlopu górniczego miał status pracownika, w związku z czym objęty był ubezpiecze- niem na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej, nie ma charakteru przesą- dzającego ponieważ status osoby korzystającej z urlopu górniczego różni się istotnie od statusu górnika niekorzystającego z urlopu. Status pracowniczy mają bowiem również np. osoby przebywające na urlopach wychowawczych lub pobierające zasi- łek macierzyński (pkt 19), które mimo to zostały objęte obowiązkiem ubezpieczenio- wym. Po drugie, nietrafnie skarżący dowodzi, że przepis art. 6 ust. 1 pkt 20 ustawy systemowej dotyczy innego kręgu osób i nie obejmuje górnika na urlopie górniczym. Istotnie, przepis ten nie posługuje się określeniem „urlop górniczy”, niemniej jednak wyliczenie osób, do których przepis ten się odnosi z powołaniem pobieranych świad- czeń jednoznacznie wskazuje na osoby, do których ma zastosowanie art. 20 ustawy o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do funkcjonowania w warunkach go- spodarki rynkowej oraz szczególnych uprawnieniach i zadaniach gmin górniczych. Wymienione świadczenia w postaci „świadczenia socjalnego wypłacanego w okresie urlopu” oraz zasiłku socjalnego wypłacanego na czas przekwalifikowania zawodowe- go i poszukiwania nowego zatrudnienia, nie są znane innym systemom świadcze- niowym. Zgodnie z art. 22 ustawy o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do funkcjonowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczególnych uprawnieniach i zadaniach gmin górniczych w okresie korzystania z urlopu górniczego, przyznanego pracownikowi przed dniem 1 stycznia 2003 r., pracownik ten otrzymuje świadczenie socjalne w wysokości 75% miesięcznego ekwiwalentu pieniężnego obliczanego jak wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy, natomiast na podstawie art. 23 tej ustawy zasiłek socjalny, o którym mowa w art. 20 ust. 1 pkt 2 lit. a, wypłacany na czas prze- kwalifikowania zawodowego i poszukiwania nowego zatrudnienia poza górnictwem, przysługuje pracownikowi zatrudnionemu pod ziemią nieuprawnionemu do urlopu górniczego, z którym z przyczyn dotyczących zakładu pracy rozwiązano stosunek pracy, a od dnia 1 stycznia 1999 r. również pracownikowi zatrudnionemu w zakładzie 7 przeróbki mechanicznej węgla, z którym rozwiązano stosunek pracy w tym samym trybie. Przepis art. 9 ustawy systemowej dotyczy zbiegu objęcia ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi z różnych tytułów. Generalnie w takich przypadkach prze- pis ten stoi na gruncie jednego tytułu obowiązkowego ubezpieczenia. Dopuszcza on objęcie ubezpieczeniem z innych tytułów, ale dobrowolnie, na wniosek. Przepis ten był wielokrotnie nowelizowany. W wersji pierwotnej, obowiązującej do 15 września 1999 r., a więc mającej zastosowanie do spornego okresu, art. 9 przewidywał jeden tytuł ubezpieczenia jedynie w odniesieniu do wymienionych wyczerpująco przypad- ków zbiegu tytułu objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem. Według tego przepisu pracownicy spełniający jednocześnie warunki do objęcia obowiązkowo ubezpiecze- niami emerytalnym i rentowymi z innych tytułów, są obejmowani ubezpieczeniami tylko z tytułu stosunku pracy (ust. 1), osoba spełniająca warunki do objęcia obowiąz- kowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z kilku tytułów, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4-6 i 10, jest objęta obowiązkowo ubezpieczeniami z tego tytułu, który powstał najwcześniej (ust. 2), a osoba prowadząca kilka rodzajów działalności pozarolniczej jest objęta obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z jednego wybranego przez siebie rodzaju działalności (ust. 3). Żadna ze wskazanych w art. 9 sytuacji szczególnych nie dotyczy zatem zbiegu ubezpieczenia obowiązko- wego w związku z korzystaniem z urlopu górniczego oraz z tytułu prowadzenia poza- rolniczej działalności gospodarczej. Dopiero kolejna nowelizacja art. 9, dokonana ustawą z dnia 23 grudnia 1999 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 110, poz. 1256), objęła zasadą jednego tytułu ubezpieczenia osoby pobie- rające świadczenie z tytułu urlopu górniczego, które jednocześnie spełniają warunki do objęcia ubezpieczeniem z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospo- darczej. Warto zwrócić uwagę, że przepisy przejściowe przewidziały w odniesieniu do jednej sytuacji wsteczne działanie ustawy od dnia 1 stycznia 1999 r. (art. 1 pkt 3, lit. b - odnoszący się do funkcjonariuszy niepozostających w stosunku służby w dniu wejścia w życie ustawy systemowej). Nie dotyczy to jednak osób będących na urlo- pie górniczym. Należy zatem uznać, że rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego w przedmiocie istnienia po stronie odwołującego się obowiązku ubezpieczenia emery- talnego i rentowych w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 14 września 1999 r. jest pra- widłowe. 8 Decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 kwietnia 2005 r. dotyczy wyłącznie objęcia obowiązkiem ubezpieczenia emerytalnego i rentowych w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 14 września 1999 r. Jej przedmiotem nie jest natomiast orzeczenie obowiązku uiszczenia zaległych składek. ZUS w uzasadnieniu decyzji o objęciu ubezpieczeniami społecznymi wskazał jedynie na wynikające z tego faktu obowiązki płatnika, polegające na złożeniu stosownych dokumentów i opłaceniu składek, nie sposób jednak uznać, że w ten sposób uzasadnienie decyzji zmieniło treść jej sentencji. Uzasadnienie, będąc integralną częścią decyzji, służy wyjaśnieniu rozstrzygnięcia, które zawarte jest w sentencji, w związku z czym z uzasadnienia nie można wywodzić wniosków co do zakresu praw przyznanych stronie lub obowiązków nałożonych na nią (por. P. Przybysz: Kodeks postępowania administracyjnego. Ko- mentarz, Warszawa 2006, s. 242). W konsekwencji zarzuty skargi kasacyjnej doty- czące przedawnienia składek nie mogą zostać rozważone. Z tych powodów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł jak w sentencji. ========================================