I UK 57/16

Sygn. akt I UK 57/16
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 14 lutego 2017 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący)
‎
SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)
‎
SSN Krzysztof Staryk
Protokolant Anna Pęśko
w sprawie z odwołania S. L.
‎
przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
‎
o podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników,
‎
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 lutego 2017 r.,
‎
skargi kasacyjnej ubezpieczonego
od wyroku Sądu Apelacyjnego
‎
z dnia 27 sierpnia 2015 r., sygn. akt III AUa (…),
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu celem ponownego rozpoznania z orzeczeniem o kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 2 sierpnia 2015 r. Sąd Apelacyjny, III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelacje S. L. od dwóch wyroków Sądu Okręgowego w K. - z dnia 17 grudnia 2014 r., którym oddalono odwołanie od decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 22 października 2013 r. w zakresie stwierdzenia ustania ubezpieczenia społecznego rolników od dnia 14 lutego 2001 r. ze względu na nieprowadzenie gospodarstwa rolnego, oraz od wyroku z dnia 5 lutego 2014 r., którym oddalono odwołanie od tej samej decyzji w części stwierdzającej ustanie ubezpieczenia społecznego rolników od dnia 5 lipca 2013 r. ze względu na podjęcie działalności gospodarczej.
S. L. jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni
5,57 ha rozliczeniowych i jako prowadzący to gospodarstwo podlegał rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu w pełnym zakresie od dnia 1 lipca 1997 r. do dnia 13 lutego 2011 r. Na wniosek jego żony M. o zaprzestanie pobierania składek z powodu odbywania przez męża kary pozbawienia wolności, decyzją z dnia 30 marca 2011 r. został wyłączony z ubezpieczenia rolniczego. Decyzja ta, jako wydana w warunkach nieważności, została uchylona, a po rozpoznaniu wniosku S. L. z dnia 9 lipca 2013 r. o kontynuację podlegania ubezpieczeniu rolniczemu po podjęciu od dnia 5 lipca 2013 r. działalności gospodarczej, na podstawie art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 2016 r., poz. 277 ze zm.; dalej "ustawa"), wydano w dniu 22 października 2013 r. zaskarżoną decyzję.
Sądy
meriti
ustaliły, że w czasie odbywania przez S. L. kary pozbawienia wolności jego gospodarstwo rolne, skoncentrowane na produkcji roślinnej, prowadziła żona, która korzystała z pomocy kuzynów wykonujących wszystkie prace rolne i zajmujących się sprzedażą zboża oraz zakupem nasion i nawozów; doglądała inwentarza, decydowała o wydatkach, opłacała podatek rolny i pobierała dopłaty z Agencji Modernizacji i Restrukturyzacji Rolnictwa. Sądy uznały, że konsultacje małżonków podczas rozmów telefonicznych i comiesięcznych widzeń, jeżeli nawet były powiązane z decyzjami o niektórych sprawach dotyczących gospodarstwa rolnego, nie były wystarczające do stwierdzenia, że S. L. współprowadził z żoną gospodarstwo rolne, tj. wykonywał zawodową, stałą i osobistą działalność rolniczą (art. 6 pkt 1 i 3 ustawy). Te zachowania ubezpieczonego oceniły - powołując się na postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2008 r., II UK 2/08 (niepubl.) – jako odpowiadające sprawowaniu nadzoru właścicielskiego.
Skarga kasacyjna ubezpieczonego została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego - art. 6 pkt 1 w związku z art. 7 ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i w związku z art. 16 ust. 1 pkt 1 tej ustawy przez błędne przyjęcie, że przebywanie osoby ubezpieczonej w zakładzie karnym oznacza utratę statusu rolnika, oraz że wykonywanie czynności zarządu gospodarstwem rolnym wymaga trwałej obecności rolnika w gospodarstwie. Skarżący utrzymywał, że czasowa, przejściowa i przymusowa nieobecność nie oznacza zaprzestania prowadzenia przez rolnika gospodarstwa i nie uniemożliwia wykonywania zarządu nad nim. W szczególności w jego przypadku pozbawienie wolności nie może prowadzić do automatycznej utraty statusu rolnika, gdyż przebywając od dnia 14 lutego 2011 r. do dnia 17 maja 2013 r. w zakładzie karnym, zachował więź z gospodarstwem prowadzonym przez żonę, a to, że najbliższa rodzina - a więc osoby najbardziej zaufane - pomagały mu w utrzymaniu i prowadzeniu gospodarstwa, nie wyłączało konieczności zarządu z jego strony. Sąd drugiej instancji dostrzegł zresztą jego rolę w podejmowaniu decyzji w zakresie prowadzenia gospodarstwa, nazywając ją jednak - z bliżej nieokreślonych przyczyn "nadzorem właścicielskim". Skarżący domagał się uwzględnienia specyfiki sytuacji osoby pozbawionej wolności, wobec której niedopuszczalne jest nakładanie dodatkowych i pozanormatywnych „sankcji” na gruncie systemu ubezpieczeń społecznych, by poza najbardziej restrykcyjną postacią represji, a więc pozbawieniem wolności, „spadały na osobę ubezpieczoną dodatkowe sankcje jak wyłączenie z rolniczego systemu ubezpieczeń.”
Wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Na zasadach określonych w ustawie, ubezpieczenie społeczne obejmuje pełnoletnie osoby fizyczne, zamieszkujące i prowadzące na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą, tj.
działalność w zakresie produkcji roślinnej lub zwierzęcej, w tym ogrodniczej, sadowniczej, pszczelarskiej i rybnej,
w pozostających w ich posiadaniu gospodarstwach rolnych, w tym również w ramach grupy producentów rolnych, a także osoby, które przeznaczyły grunty prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego do zalesienia (art. 1 ust. 1 w związku z art. 6 pkt 1 i 3 ustawy). Posłużenie się przez ustawodawcę tak różnymi kryteriami w definiowaniu ubezpieczonego podmiotu, uzasadnia wniosek, że ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników jest aktem prawnym posługującym się techniką polegającą na integrowaniu w kręgu ubezpieczonych osób o różnych cechach osobistych i niejednakowej aktywności, a także włącza w krąg ubezpieczonych te podmioty, na rzecz ubezpieczenia których przemawiają tylko domniemania wyrażone w art. 5 i 38 oraz zasada kontynuacji ubezpieczenia określona w art. 5a ustawy. Przy takiej konstrukcji ubezpieczeniu rolniczemu nie podlegają osoby prawne, osoby fizyczne niepełnoletnie lub zamieszkujące poza terytorium Polski oraz niebędące posiadaczami gospodarstwa rolnego lub posiadające gospodarstwo rolne, lecz nieprowadzące w nich działalności rolniczej, które nie mają cech ubezpieczonego rolnika, a także te, w stosunku do których domniemania ustawowe nie mają podstaw w konkretnym stanie faktycznym.
Decydujące w sporze o wyłączenie z rolniczego ubezpieczenia społecznego było wiążące Sąd Najwyższy ustalenie, że skarżący jest właścicielem gospodarstwa rolnego, które w czasie ponaddwuletniego odbywania przez niego kary pozbawienia wolności prowadziła żona M. L., konsultując się z nim w sprawach gospodarstwa w rozmowach telefonicznych i podczas widzeń. Ocena tego faktu na podstawie stwierdzenia skarżącego, że w tych konsultacjach wyrażało się prowadzenie gospodarstwa rolnego, wymaga interpretacji w zgodzie z art. 6 pkt 1 i 3 ustawy, definiującym podmiot ubezpieczenia, art. 38 pkt 1, ustanawiającym domniemanie, że właściciel gruntów zaliczonych do użytków rolnych prowadzi działalność na tych gruntach, oraz art. 5 ustawy, nakazującym stosowanie jej przepisów dotyczących ubezpieczenia rolnika i świadczeń przysługujących rolnikowi także do małżonka rolnika, to bowiem, że małżonek rolnika podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników na takich samych warunkach, jak rolnik, wynika z domniemania
, że k
ażde z małżonków współuczestniczy w prowadzeniu działalności rolniczej w jednakowym stopniu. Przepisy ustawy dotyczące ubezpieczenia rolnika i świadczeń przysługujących rolnikowi stosuje się także do małżonka rolnika, chyba że ten małżonek nie pracuje w gospodarstwie rolnym ani w gospodarstwie domowym bezpośrednio związanym z tym gospodarstwem rolnym. Spójnik złożony „chyba że” komunikuje, że małżonek rolnika nie podlega ubezpieczeniu rolniczemu na zasadach przewidzianych dla rolnika w sytuacjach wyłączających możliwość jego współpracy z rolnikiem przy prowadzeniu działalności rolniczej, a nie że warunkiem podlegania przez niego rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu jest
stała osobista praca w gospodarstwie rolnym, tak jak jest to wymagane w przypadku domownika (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2016 r., I UK 219/15, niepubl.).
Inaczej rzecz ujmując, do małżonka rolnika - na podstawie domniemania - stosuje się przepisy ustawy dotyczące ubezpieczenia rolnika zawsze, gdy nie zachodzą okoliczności wyłączające możliwość stwierdzenia jego współuczestnictwa przy prowadzeniu działalności rolniczej.
Małżonek rolnika podlega więc ubezpieczeniu społecznemu rolników, jeżeli współuczestniczy w prowadzeniu działalności rolniczej w gospodarstwie stanowiącym własność wspólną lub odrębną jednego z małżonków, przyczyniając się w sposób istotny do jego funkcjonowania.
Otwiera to pole do rozważań nad znaczeniem pojęć "współuczestniczenie w
prowadzenia gospodarstwa rolnego", a właściwie "współprowadzenie gospodarstwa" przez małżonków rolników. Podlegały one wykładni jeszcze w stanie prawnym ustalonym ustawą z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133 ze zm.), na gruncie przepisów dotyczących zawieszenia prawa do emerytury przyznanej w związku z przekazaniem gospodarstwa rolnego (art. 37 ust. 1 ustawy w związku z § 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 marca 1983 r. w sprawie osiągania wynagrodzenia lub innych dochodów przez osoby uprawnione do emerytury lub renty, jednolity tekst: Dz.U. z 1985 r. Nr 40, poz. 197 ze zm.). Skupiając się nad przesłanką wspólnego osiągania dochodu przez małżonków-rolników, Sąd Najwyższy przypisywał wspólnemu prowadzeniu gospodarstwa znaczenie czysto faktyczne w ujęciu tradycyjnym, zakładając wykonywanie przez nich różnych czynności, ze swej istoty związanych z potrzebami oraz funkcjonowaniem gospodarstwa zgodnie z jego celem gospodarczym, i które w sposób znaczący przyczyniają się do właściwego jego funkcjonowania. Wyłączono przez to możliwość współosiągania dochodu z gospodarstwa przez małżonka całkowicie niezdolnego do pracy (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 1985 r., III UR 8/85, niepubl., z dnia 22 kwietnia 1987 r., II URN 50/87, niepubl., z dnia 10 kwietnia 1987 r., II URN 27/87, niepubl., z dnia 3 lipca 1987 r., II URN 132/87, OSNCP 1988 nr 10, poz. 147, oraz uchwały Sądu Najwyższego z dnia 19 kwietnia 1985 r., III UZP 13/85, OSNCP 1985 nr 12, poz. 194 i z dnia 18 lipca 1986 r., III UZP 29/86, OSNCP 1987 nr 5-6, poz. 81).
W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, zasadzie prawnej z dnia 30 maja 1988 r., III UZP 8/88 (OSNCP 1988 nr 12, poz. 166), wyrażono pogląd o możliwości współuczestniczenia w prowadzeniu gospodarstwa również przez całkowicie niezdolnego do pracy małżonka rolnika, przyjmując jego udział w prowadzeniu gospodarstwa polegający na zarządzaniu opartym na wykorzystaniu specjalistycznych kwalifikacji. Przyjęto, że choć w przeważającej mierze prowadzenie gospodarstwa rolnego związane jest z wykonywaniem pracy fizycznej, to może ono także polegać wyłącznie na zarządzaniu, tzn. na sprawowaniu nadzoru, kierowaniu, zajmowaniu się itp. Tak wypracowaną definicją posiłkowano się w orzecznictwie Sądu Najwyższego na tle art. 6 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, gdy przyjmowano, że nie prowadziła gospodarstwa rolnego małżonka, która nie wykonywała już żadnych prac w gospodarstwie rolnym, a nawet w gospodarstwie domowym, oraz nie decydowała o żadnych sprawach dotyczących gospodarstwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2011 r., I UK 33/11, niepubl.).
W prawie nie definiuje się pojęcia "zarządzanie", to jednak wydaje się oczywiste, że chodzi w nim o dokonywanie wszelkich czynności faktycznych i prawnych mających na celu gospodarowanie mieniem podlegającym zarządowi, a czynności te mogą pokrywać się z czynnościami charakterystycznymi dla nadzoru, jaki zazwyczaj osobiście i na własny rachunek sprawuje właściciel gospodarstwa. Na gruncie zasad objęcia rolniczym ubezpieczeniem społecznym, pojęcia "prowadzenie gospodarstwa rolnego" i "zarząd właściciela" nad gospodarstwem - mając na względzie domniemanie ustanowione w art. 38 ust. 1 ustawy - co do zasady pokrywają się, a różnią tylko wtedy, gdy właściciel utracił posiadanie.
Nakazuje to stwierdzenie, że żadne z domniemań przemawiających na rzecz wyłączenia skarżącego z rolniczego ubezpieczenia społecznego nie zostało obalone w świetle ustalonych w sprawie faktów. W spornym okresie skarżący był małżonkiem rolnika prowadzącego gospodarstwo i nie zachodziły
okoliczności wyłączające możliwość stwierdzenia jego współuczestnictwa przy prowadzeniu działalności rolniczej. Nie oznacza w szczególności zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego czasowa, przejściowa i przymusowa nieobecność rolnika w gospodarstwie prowadzonym podczas jego nieobecności przez małżonka, jeżeli zachował on więź z gospodarstwem wyrażającą się w współzarządzaniu nim.
N
ie odbiegając od dotychczasowych poglądów, należy stwierdzić, że
stałe zamieszkiwanie w posiadanym gospodarstwem rolnym nie jest elementem definicji rolnika. Pod w
arunkiem zamieszkiwania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, nie jest konieczna
stała obecność w gospodarstwie i tradycyjnie łączona z nią ciągła praca fizyczna. Przebywanie rolnika w gospodarstwie rolnym jest potrzebne tylko ze względu na konieczność wykonywania lub nadzorowania pracy lub reagowania w sprawach wymagających natychmiastowej decyzji, wynikające ze specyfiki produkcji rolnej, nie jest natomiast wymaganiem ustawowym. Wymagane jest osobiste i na własny rachunek prowadzenie produkcji zgodnej z profilem danego gospodarstwa rolnego, a organizacja pracy w gospodarstwie rolnym należy do rolnika, który może ją tak zorganizować, by gospodarstwo rolne funkcjonowało także podczas jego nieobecności.
Nie można także pomijać tego, że d
ziałalność rolnicza jest produkcją naturalną, polegającą na wykorzystywaniu sił przyrody, które zapewniają byt gospodarstwa czasem nawet bez udziału człowieka, niezależne od jego racjonalnej działalności, gdyż decydują cechy gospodarstwa rolnego, a nie osoby prowadzącej gospodarstwo (por.
P. Bielski
, g
losa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 września 2005 r., I UK 16/05, Rejent 2008 nr 1, s. 142).
Uwzględniając to, trafnie przyjmuje się, że posiadacz gospodarstwa rolnego nie przestaje być rolnikiem w rozumieniu art. 6 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników z powodu czasowej nieobecności w swym gospodarstwie, jeżeli nie utracił jego posiadania i nie doprowadził do zaprzestania działalności rolniczej w zakresie przez niego zorganizowanym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2007 r., I UK 139/07, OSNP 2008 nr 1-2, poz. 24).
Nie jest także generalnie wyłączona możliwość prowadzenia działalności rolniczej przy czasowych pobytach za granicą, jeżeli mają charakter krótkotrwały (por. np. 28 stycznia 2009 r., I UK 202/08, OSNP 2010 nr 15-16, poz. 200; czy 12 lutego 2015 r., I UK 222/14, niepubl., z dnia 29 września 2005 r., I UK 16/05,
OSNP 2006 nr 17-18, poz. 278, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2008 r., II UK 2/08, niepubl.)
. Gdy
wieloletni pobyt za granicą wyłączał kontakt z gospodarstwem rolnym, przyjmowano, że dotychczasowe rozumienie pojęcia "prowadzenie działalności rolniczej" znajduje dodatkowe potwierdzenie w ustawie z 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (Dz.U. Nr 64, poz. 592), w której do cech pojęcia rolnika indywidualnego zaliczono, między innymi, osobiste prowadzenie gospodarstwa, wprowadzając domniemanie, iż taki stan rzeczy występuje wtedy, gdy dana osoba podejmuje wszelkie decyzje dotyczące prowadzenia działalności w gospodarstwie rolnym, co oznacza
osobiste i na własny rachunek zarządzanie, czyli decydowanie o rodzaju i rozmiarze produkcji rolnej oraz ponoszenie nakładów i czerpanie korzyści
(por. wyrok Sądu Najwyższego
z dnia 29 września 2005 r., I UK 16/05,
OSNP 2006 nr 17-18, poz. 278 z glosą P. Bielskiego, Rejent 2008 nr 1, s. 141). W konsekwencji, podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut błędnego przyjęcia, że wykonywanie czynności zarządu gospodarstwem rolnym wymaga trwałej obecności rolnika w gospodarstwie, okazał się trafny.
W przypadku nieobecności w gospodarstwie rolnym związanej z odbywaniem kary pozbawienia wolności, nasuwa się spostrzeżenie, że sytuacja życiowa osoby izolowanej pod względem przynależności do grup ryzyka socjalnego jest kreowana na podstawie dobrowolnego podlegania ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu (art. 7 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2016 r., poz. 963 ze zm.) albo na podstawie ubezpieczenia obowiązkowego z tytułu skierowania do pracy (art. 6 ust. 1 pkt 8 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Osoba osadzona może jednak także podlegać ubezpieczeniu jako pracownik, nakładca lub zleceniobiorca (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 lutego 2010 r., P 20/09, OTK-A 2010 nr 2, poz. 13). Aprobata dla stwierdzenia, że osoby pozbawione wolności zachowują wszystkie prawa, których nie zostały zgodnie z prawem pozbawione w orzeczeniu o skazaniu, pozwala na stwierdzenie, iż tak ukształtowany system ochrony odpowiada uprawnieniom obywatelskim wynikającym z art. 67 ust. 1 Konstytucji oraz z sytuacji życiowej ubezpieczonego. Zważywszy na zasadę proporcjonalności ograniczeń konstytucyjnych wolności i praw (art. 31 ust. 3 Konstytucji), należy także stwierdzić, że komunikowanie się w czasie i miejscu pozbawienia wolności w sprawach gospodarstwa z przebywającą w nim małżonką w celu zarządzania gospodarstwem, mieści się w granicach praw osób skazanych i nie sprzeciwia ich resocjalizacji.
Nie można zatem pomijać, że własność gospodarstwa rolnego, swoistość prowadzenia działalności rolniczej oraz d
omniemanie współuczestniczenia małżonka rolnika w prowadzeniu gospodarstwa rolnego pozwala -
choć jest to sytuacja wyjątkowa -
na zachowanie statusu zawodowego rolnika
, mimo odbywania kary izolacyjnej.
W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 398
15
§ 1 k.p.c.).
r.g.