I UK 443/12

Sąd Najwyższy2013-01-15
SAOSubezpieczenia społecznepodleganie ubezpieczeniomWysokanajwyższy
ubezpieczenia społecznepraca nakładczaskładkidziałalność gospodarczaSąd Najwyższyorzecznictwowynagrodzenienieważność umowy

Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną, uznając, że umowa o pracę nakładczą nie stanowiła tytułu do ubezpieczeń społecznych w okresach, gdy nie zapewniono minimalnego wynagrodzenia.

Sprawa dotyczyła podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu umowy o pracę nakładczą w okresie, gdy ubezpieczona prowadziła również działalność gospodarczą. Sądy niższych instancji uznały, że umowa o pracę nakładczą była nieważna w miesiącach, w których wynagrodzenie nie osiągało połowy minimalnego wynagrodzenia, co skutkowało obowiązkiem ubezpieczenia z tytułu działalności gospodarczej. Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną, podtrzymując stanowisko, że umowa o pracę nakładczą musi być realizowana w sposób zapewniający odpowiedni dochód, aby stanowić tytuł do ubezpieczenia.

Sąd Najwyższy rozpoznał skargę kasacyjną w sprawie dotyczącej podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu umowy o pracę nakładczą, zawartej przez osobę prowadzącą działalność gospodarczą. Kluczowym zagadnieniem było ustalenie, czy umowa o pracę nakładczą, która nie zapewniała wynagrodzenia w wysokości co najmniej połowy minimalnego wynagrodzenia w niektórych miesiącach, mogła stanowić tytuł do ubezpieczeń społecznych. Sądy niższych instancji uznały, że w okresach, gdy wynagrodzenie było rażąco niskie, umowa była nieważna z mocy prawa lub zasad współżycia społecznego, co skutkowało obowiązkiem ubezpieczenia z tytułu działalności gospodarczej. Sąd Apelacyjny oddalił apelacje obu stron. Sąd Najwyższy, oddalając skargę kasacyjną, podkreślił, że umowa o pracę nakładczą musi być realizowana w sposób zapewniający odpowiedni dochód, aby mogła stanowić tytuł do ubezpieczenia społecznego, zwłaszcza w zbiegu z innymi tytułami. Sąd odrzucił argumentację o wadliwym zastosowaniu art. 58 § 1 k.c., wskazując na potrzebę oceny realizacji umowy, a nie tylko jej wadliwości formalnej. Ze względu na zakres zaskarżenia, Sąd Najwyższy nie mógł uchylić wyroku na niekorzyść strony wnoszącej skargę, co oznaczało utrzymanie w mocy rozstrzygnięcia o podleganiu ubezpieczeniu jedynie w okresach, gdy spełniono wymogi formalne umowy.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Nie, umowa o pracę nakładczą musi być realizowana w sposób zapewniający odpowiedni dochód, aby mogła stanowić tytuł do ubezpieczenia społecznego, zwłaszcza w zbiegu z innymi tytułami.

Uzasadnienie

Sąd Najwyższy podkreślił, że kluczowym elementem umowy o pracę nakładczą, pozwalającym na jej odróżnienie od innych umów cywilnoprawnych i stanowiącym tytuł do ubezpieczenia społecznego, jest realizacja jej postanowień w sposób zapewniający wynagrodzenie w wysokości co najmniej połowy minimalnego wynagrodzenia. W okresach, gdy ten warunek nie był spełniony, umowa nie mogła stanowić podstawy do objęcia ubezpieczeniem.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

oddalenie skargi kasacyjnej

Strona wygrywająca

Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Strony

NazwaTypRola
I.S.osoba_fizycznaodwołująca
Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z.instytucjaorgan rentowy
G. H.innepłatnik składek

Przepisy (8)

Główne

u.s.u.s. art. 6 § ust. 1 pkt 2 i 5

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

u.s.u.s. art. 8 § ust. 3

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

u.s.u.s. art. 13 § pkt 2

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

k.c. art. 58 § § 1

Kodeks cywilny

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą art. § 3 ust. 1

Pomocnicze

u.s.u.s. art. 9 § ust. 2b

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

k.c. art. 83 § § 1

Kodeks cywilny

k.p. art. 300

Kodeks pracy

Argumenty

Skuteczne argumenty

Umowa o pracę nakładczą musi być realizowana w sposób zapewniający co najmniej połowę minimalnego wynagrodzenia, aby stanowić tytuł do ubezpieczeń społecznych. Niska wysokość wynagrodzenia z umowy o pracę nakładczą w niektórych okresach skutkowała nieważnością tej umowy jako sprzecznej z prawem lub zasadami współżycia społecznego.

Odrzucone argumenty

Umowa o pracę nakładczą, nawet przy niskim wynagrodzeniu w niektórych okresach, powinna być uznana za ważny tytuł do ubezpieczeń społecznych przez cały okres jej obowiązywania. Art. 58 § 1 k.c. nie powinien być stosowany do oceny ważności umów o pracę nakładczą w kontekście przepisów rozporządzenia.

Godne uwagi sformułowania

warunkiem koniecznym (konstrukcyjnym) umowy o pracę nakładczą [...] jest określenie minimalnej miesięcznej ilości pracy, a tym samym zapewnił wykonawcy określonego wynagrodzenia. umowa o pracę nakładczą [...] na podstawie której strony nie realizowały konstrukcyjnych obowiązków wynikających z kontraktu, w szczególności w zakresie rozmiaru pracy nie stanowi tytułu do ubezpieczenia społecznego.

Skład orzekający

Małgorzata Gersdorf

przewodniczący-sprawozdawca

Zbigniew Myszka

członek

Krzysztof Staryk

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Ustalenie, że umowa o pracę nakładczą musi być realizowana w sposób zapewniający odpowiedni dochód, aby stanowić tytuł do ubezpieczeń społecznych, zwłaszcza w zbiegu z innymi tytułami."

Ograniczenia: Dotyczy stanu prawnego sprzed nowelizacji ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w 2008 r. oraz specyfiki umów o pracę nakładczą.

Wartość merytoryczna

Ocena: 6/10

Sprawa dotyczy ważnego zagadnienia z zakresu ubezpieczeń społecznych, które ma praktyczne znaczenie dla osób wykonujących pracę nakładczą i prowadzących jednocześnie działalność gospodarczą.

Czy praca nakładcza chroni przed składkami ZUS? Sąd Najwyższy wyjaśnia.

Sektor

praca

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
Sygn. akt I UK 443/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 stycznia 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Zbigniew Myszka SSN Krzysztof Staryk w sprawie z odwołania I.S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Z. o podleganie ubezpieczeniom społecznym, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 15 stycznia 2013 r., skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w K. z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt […] oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 30 marca 2011 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. zmienił decyzję organu rentowego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. z dnia 8 listopada 2010 r. i ustalił, że l. S. podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym dobrowolnie 2 ubezpieczeniu chorobowemu jako zatrudniona na podstawie umowy o pracę nakładczą u płatnika G. H. w okresie: listopad 2006 r., grudzień 2006 r., marzec 2007 r., maj 2007 r., wrzesień 2007 r., grudzień 2007 r., marzec 2008 r., czerwiec 2008 r., wrzesień 2008 r. i grudzień 2008 r., oddalając odwołanie I. S. i G. H. w pozostałym zakresie. Sąd Okręgowy ustalił, że I. S., prowadząca działalność gospodarczą polegającą na windykacji wierzytelności, zawarła w dniu 31 sierpnia 2006 r. z G. H. umowę o pracę nakładczą w celu uzyskania dodatkowych dochodów. Na podstawie tejże umowy, zawartej na czas nieokreślony, I.S. wykonywała pracę polegającą na ręcznym sporządzaniu ofert dla potencjalnych klientów według informacji co do treści i formy przekazywanych przez G.H. pisemnie i dodatkowo ustnie. Minimalną ilość pracy określono na 120 sztuk ofert miesięcznie za wynagrodzeniem w wysokości 5 zł za jedną sztukę. Oferty sporządzane przez I.S., dotyczyły ubezpieczeń i funduszy inwestycyjnych. Kierowane były do różnych podmiotów, stąd nie były identyczne w treści i formie zewnętrznej. Niektóre były wykonane pismem technicznym, a zawierały ozdobniki. Nakładca dostarczał I.S. materiały wystarczające do wykonania 120 ofert, a ona taką ilość ofert wykonywała, lecz część wykonywanych ofert nie była przez nakładcę akceptowana, stąd wykonawca uzyskiwał wynagrodzenie w różnej wysokości. Przedmiotowa umowa została rozwiązana na zasadzie porozumienia stron z dniem 31 marca 2009 r. G.H., jako płatnik składek, zgłosił I.S. do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych emerytalnego i rentowych oraz do dobrowolnego ubezpieczana chorobowego z tytułu umowy o pracę nakładczą w okresie od dnia 1 września 2006 r. do dnia 31 marca 2009 r. Jedynie w okresach: listopad 2006 r., grudzień 2006 r., marzec 2007 r., maj 2007 r., wrzesień 2007 r., grudzień 2007 r., marzec 2008 r., czerwiec 2008 r., wrzesień 2008 r. i grudzień 2008 r. podstawy wymiaru składek, odpowiadające uzyskiwanym przez wykonawcę wynagrodzeniom, stanowiły co najmniej 50% najniższego wynagrodzenia. Sąd Okręgowy, odwołując się do norm § 2 i § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 5 w zw. z art. 9 ust. 3 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, uznał, że w pozostałych miesiącach wykonywania pracy nakładczej, kiedy I.S. uzyskała wynagrodzenie w granicach od 35 zł do 120 zł, umowa o pracę nakładczą była nieważna z mocy art. 83 § 1 k.c., albowiem strony złożyły pozorne oświadczenie woli w zakresie umówionego wynagrodzenia, które nie uzyskało w powyższych miesiącach co najmniej połowy najniższego wynagrodzenia. W ocenie tegoż sądu, w analizowanych okresach nie był realizowany istotny konstrukcyjny element umowy o pracę nakładczą, tj. minimalna ilość pracy, gwarantująca wynagrodzenie w wysokości co najmniej połowy najniższego wynagrodzenia za pracę. W odniesieniu do powyższego okresu umowa ta nie stanowiła dla I.S. tytułu podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym i dobrowolnemu chorobowemu. Apelacje od przedstawionego rozstrzygnięcia wniosły obie strony. Organ rentowy w swej apelacji, zarzucając Sądowi I instancji: naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. oraz art. 328 § 2 k.p.c., w następstwie którego doszło do braku poczynienia wyczerpujących ustaleń i – z obrazą dla przytoczonych przepisów - nie wzięcia pod uwagę całości zebranego materiału dowodowego świadczącego, iż umowa o pracę nakładczą zawarta pomiędzy płatnikiem składek G. H.l, a ubezpieczoną jest pozorna względnie sprzeczna z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 300 k.p.); błąd w ustaleniach faktycznych stanowiących podstawę rozstrzygnięcia polegający na przyjęciu, że pomiędzy ubezpieczoną, a płatnikiem doszło do nawiązania ważnej umowy o pracę nakładczą, który rodzi obowiązek ubezpieczenia społecznego, pomimo nie wykazania, aby strony realizowały rozmiar wykonanej pracy nakładczej w ilości gwarantującej wynagrodzenie w wysokości, co najmniej połowy minimalnego wynagrodzenia za pracę; naruszenie art. 6 ust. 1 pkt 2 i pkt 5, art. 9 ust. 2, art. 13 pkt 2 i pkt 4 i art. 18 ust. 1 i ust. 8 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137 poz. 887 ze zm.) - w brzmieniu obowiązującym przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych 4 osób wykonujących pracę nakładczą powiązaniu z art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 300 k.p., względnie z art. 58 § 2 k.c. w zw. z art. 300 k.p. poprzez błędną ich wykładnię skutkującą ustaleniem, że I.S. podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego: emerytalnego, rentowego oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu wykonywania pracy nakładczej w okresie: listopad 2006 r., grudzień 2006 r., marzec 2007 r., maj 2007 r., wrzesień 2007 r., grudzień 2007 r., marzec 2008 r., czerwiec 2008 r., wrzesień 2008 r. i grudzień 2008 r. Z kolei ubezpieczona zarzucała błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, iż odwołująca zawarła umowę o pracę nakładczą w celu doprowadzenia do zbiegu ubezpieczenia wyłączającego obowiązek opłacenia składek z tytułu działalności gospodarczej oraz skrajne zaniżenie podstawy wymiaru składek z tytułu pracy nakładczej a także zanegowanie faktu, że ubezpieczona zawarła umowę w celu zwiększenia dochodów z działalności gospodarczej. Apelację wywiódł także płatnik zarzucając błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, iż odwołująca zawarła umowę o pracę nakładczą w celu doprowadzenia do zbiegu ubezpieczenia wyłączającego obowiązek opłacenia składek z tytułu działalności gospodarczej a także naruszenie przepisów postępowania tj. art. 233 k.p.c. i art. 316 k.p.c. przez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów poprzez zanegowanie, by ubezpieczona zawarła umowę o pracę nakładczą w celu zwiększenia przychodów. Wyrokiem z dnia 12 stycznia 2012 r., Sąd Apelacyjny oddalił wszystkie apelacje. Sąd Apelacyjny przypomniał, że całokształt uprawnień osób wykonujących pracę nakładczą reguluje wydane podstawie delegacji zawartej w art. 303 k.p. rozporządzenie Rady Ministrów z 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą (Dz.U. z 1976 r. Nr 3, poz. 19 ze zm.). Zgodnie z § 3 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r., minimalna ilość pracy powinna być tak ustalona, aby jej wykonanie zapewniało uzyskanie co najmniej 50% najniższego wynagrodzenia określonego przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej podstawie art. 77 pkt 1 k.p. Zatem warunkiem koniecznym (konstrukcyjnym) umowy o pracę nakładczą, który 5 pozwala na odróżnienie tego rodzaju umowy od innych umów o charakterze cywilnoprawnym, co podkreślał wielokrotnie Sąd Najwyższy w swych orzeczeniach (por. wyrok Najwyższego z dnia 9 stycznia 2008 r. w sprawie III UK 73/07) jest określenie minimalnej miesięcznej ilości pracy, a tym samym zapewnił wykonawcy określonego wynagrodzenia. W przedmiotowej sprawie nie ulega wątpliwości, iż wynagrodzenie osiągane przez wnioskodawczynię z tytułu realizacji postanowień umowy o pracę nakładczą nie uprawniały (w przeważającym okresie) do objęcia ubezpieczeniem z tego tytułu w sytuacji jednoczesnego podlegania ubezpieczeniem społecznym z racji prowadzonej działalności gospodarczej. Zgodnie z normą art. 58 k.c., jakakolwiek czynność prawna: nie może być sprzeczna z ustawą, nie może mieć na celu obejścia ustawy, nie może być sprzeczna z zasadami współżycia społecznego, w razie naruszenia tych zakazów czynność jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inne (łagodniejsze) konsekwencje. Czynność prawna - w tym przypadku umowa - jest sprzeczna z ustawą w sytuacji, gdy została zawarta i nie jest realizowana zgodnie ze swym społeczno-gospodarczym przeznaczeniem. Strony umowy o pracę nakładczą - w okresach za które oddalono odwołanie – nie realizowały jej istotnego elementu, w postaci wykonania ilości pracy gwarantującej wynagrodzenie w wysokości co najmniej połowy najniższego wynagrodzenia za pracę, a (sprzeczna z ustawą) umowa o pracę nakładczą we wskazanych okresach nie może prowadzić do objęcia odwołującej się obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym. Inna natomiast była sytuacja faktyczna - według niekwestionowanych ustaleń poczynionych w tym zakresie przez Sąd I instancji - w okresach: listopad 2006 r., grudzień 2006 r., marzec 2007 r., maj 2007 r., wrzesień 2007 r., grudzień 2007 r., marzec 2008 r., czerwiec 2008 r., wrzesień 2008 r. i grudzień 2008 r., w których strony umowy o pracę nakładczą realizowały jej postanowienia. W skardze kasacyjnej wywiedzionej od tego wyroku pełnomocnik ubezpieczonej wywiódł naruszenie przepisów prawa materialnego: a) art. 6 ust. 1 pkt 2 i pkt 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez ich niezasadne niezastosowanie (w 6 zakresie w którym oddalono apelację i wcześniejsze odwołanie ubezpieczonej) i w konsekwencji odmowę objęcia ubezpieczonej obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym oraz dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym, b) art. 8 ust 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, poprzez jego niezastosowanie i nieuwzględnienie, iż ubezpieczona w całym spornym okresie była zatrudniona na podstawie umowy o prace nakładczą, c) art. 9 ust. 2b ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, poprzez jego niezastosowanie i nieuwzględnienie prawa ubezpieczonej do swobodnego wyboru najkorzystniejszej podstawy ubezpieczenia w sytuacji zaistniałego zbiegu tytułów ubezpieczenia, d) art. 13 pkt. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, poprzez jego niezastosowanie, e) art. 58 § 1 k.c. w związku z § 3 ust. 1 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą poprzez ich łączną błędną wykładnię i zastosowanie z przyjęciem chybionego założenia, że czynność prawna w postaci umowy o pracę nakładczą jest sprzeczna z ustawą w sytuacji gdy nie została zawarta i nie jest realizowana zgodnie ze swoim społeczno-gospodarczym przeznaczeniem, w szczególności w razie nie zrealizowania przez strony jej istotnego elementu w postaci wykonania ilości pracy gwarantującej wynagrodzenie w wysokości co najmniej połowy najniższego wynagrodzenia za pracę, f) art. 58 § 1 i art. 83 § 1 Kodeksu cywilnego poprzez ich jednoczesne zastosowanie co w świetle zasad prawidłowej wykładni obu przepisów i zasad logiki nie mogło mieć miejsca bowiem albo umowa o pracę nakładczą była pozorna (nieważność oświadczenia woli stron) albo okazała się nieważna z uwagi na jej sprzeczność z ustawą (w wybranych okresach jej obowiązywania), a także prawa procesowego: 7 g) art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez zaniechanie wszechstronnej oceny materiału dowodowego i naruszenie zasad logiki przez przyjęcie, że strony nie wykonywały umowy o pracę nakładczą, która była także sprzeczna z ustawą a także przez poparcie w całości oceny dowodów i ustaleń Sądu Okręgowego, który dopatrzył się pozorności umowy, h) art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez wadliwe sporządzenie uzasadnienia, w szczególności bez wskazania i wyjaśnienia podstawy prawnej orzeczenia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna wymagała oddalenia. Sprawa dotyczyła skuteczności zawarcia umowy o prace nakładczą, która miała stanowić tytuł obowiązkowego ubezpieczenia społecznego i eliminować obowiązek takiego ubezpieczenia z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej pozarolniczej. Stan faktyczny sprawy dotyczy okresu 2006 – 2008 r., a zatem okresu, w którym nie obowiązywał jeszcze art. 9 ust. 2b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Sąd Najwyższy rozpoznający niniejszą sprawę ma świadomość, że zagadnienie skuteczności umów o pracę nakładczą jako tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym podlegało już wielu analizom w judykaturze, które doprowadziły do wypracowania linii orzeczniczej, zgodnie z którą umowa o pracę nakładczą, na podstawie której strony nie realizowały konstrukcyjnych obowiązków wynikających z kontraktu, w szczególności w zakresie rozmiaru pracy nie stanowi tytułu do ubezpieczenia społecznego (por. np wyrok SN z 9 stycznia 2008 r., III UK 75/07). Niemniej jednak specyfika niniejszej sprawy wymusza nieco odmienne podejście do zagadnienia. Inaczej bowiem niż w innych sprawach nie doszło tu do zakwestionowania przez sądy meriti zawartej przez ubezpieczoną umowy o pracę nakładczą jako tytułu ubezpieczenia w całym okresie, na który umowa została zawarta. Ad casum sądy, utrzymując decyzję ZUS, przyjęły, że ubezpieczona niejako „wyrywkowo” podlegała ubezpieczeniom 8 społecznym w niektórych miesiącach, a takie podejście do zagadnienia nie jest dopuszczalne zgodnie z przyjęta linią orzeczniczą. Z jednej zatem strony Sąd Najwyższy nie widzi podstaw do odejścia od dotychczasowej linii orzeczniczej dotyczącej minimalnych wymagań, stawianych tej umowie by mogła stać się tytułem obowiązkowego ubezpieczenia społecznego w zbiegu z prowadzeniem działalności pozarolniczej. Z drugiej strony oddalając skargę kasacyjną wywiedzioną przez pełnomocnika ubezpieczonej Sąd Najwyższy musiał uwzględniać normę art. 384 k.p.c. w zw. z art. 39821 k.p.c. Przepis ten, stosowany odpowiednio w postępowaniu kasacyjnym, zakazuje uchylenia lub zmiany wyroku na niekorzyść strony, która wniosła skargę kasacyjną, o ile skargi nie wniosła także druga strona. Przepis reguluje zatem, wpływający na zakres orzekania sądu drugiej instancji i sądu kasacyjnego, zakaz reformationis in peius, tzn. zakaz wydania orzeczenia na niekorzyść strony wnoszącej skargę. Przyjmując za trafne orzecznictwo Sądu Najwyższego bezzasadne byłoby oczekiwanie strony skarżącej, by w stanie faktycznym sprawy, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone orzeczenie w celu przyjęcia, że chałupniczka podlegała ubezpieczeniu z tytułu pracy nakładczej przez cały okres, na jaki zawarto umowę, bez względu na wysokość osiąganego dochodu. Nie można zatem przychylić się do zarzutu wadliwego zastosowania art. 58 § 1 k.c. z założeniem, że przepis ten nie podlegał zastosowaniu w sprawie, a umowa o pracę nakładczą stanowiła tytuł ubezpieczenia. Po pierwsze nie można zgodzić się z wywiedzionym w skardze twierdzeniem, iż nie sposób stosować art. 58 § 1 k.c. w przypadku sprzeczności czynności prawnej z normami rozporządzenia. W literaturze (por. np. Z. Radwański w: System prawa prywatnego, t. 2 pod red. Autora, Warszawa 2008, s. 229) pod pojęciem „ustawy” rozumie się wszystkie powszechnie obowiązujące źródła prawa w ujęciu art. 92 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Po drugie, gdyby wykluczyć możliwość stosowania rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą dla oceny ważności zawartych umów tego rodzaju, to w ogóle nie byłoby podstaw do formułowania tezy, że umowa ma charakter umowy o pracę nakładczą. Przecież to właśnie rozporządzenie jako jedyny akt prawny określa cechy omawianej 9 umowy. W ujęciu zaproponowanym przez skarżącego wprawdzie rozporządzenie określa (przynajmniej częściowo), czym jest umowa o pracę nakładczą, jednak uchybienie wymaganiom rozporządzenia nie mogłoby prowadzić do zakwestionowania umowy na podstawie art. 58 § 1 k.c. Innymi słowy unormowania rozporządzenia miałyby służyć ocenie ważności, ale już nie – w razie uchybienia im – nieważności umowy. Tego rodzaju rozumowanie, jako wewnętrznie sprzeczne, wypada odrzucić. Zgodzić się natomiast trzeba z zarzutem, że wadliwie zastosowano art. 58 § 1 k.c. uznając, że sprzeczna z prawem jest umowa nie realizowana zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem. Generalnie rzecz ujmując Sąd Najwyższy dopuszcza stosowanie m. in. art. 58 § 1 k.c. dla potrzeb oceny skuteczności czynności prawnych w sferze prawa ubezpieczeń społecznych. W uchwale z dnia 27 kwietnia 2005 r., sygn. II UZP 2/05 uznano, że w ramach art. 41 ust. 12 i 13 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych Zakład Ubezpieczeń Społecznych może zakwestionować wysokość wynagrodzenia stanowiącego podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe, jeżeli okoliczności sprawy wskazują, że zostało wypłacone na podstawie umowy sprzecznej z prawem, zasadami współżycia społecznego lub zmierzającej do obejścia prawa (art. 58 k.c.). W stanie faktycznym sprawy ubezpieczony deklarował wysoką (12.800 zł) podstawę wymiaru składek, która została zakwestionowana przez ZUS w związku ze świadczeniami ubezpieczeniowymi jakie – przy jej zastosowaniu – miałyby zostać ubezpieczonemu wypłacone. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 sierpnia 2005 r., sygn. III UK 89/05 uznając, że ustalenie w umowie o pracę rażąco wysokiego wynagrodzenia za pracę może być, w konkretnych okolicznościach, uznane za nieważne jako dokonane z naruszeniem zasad współżycia społecznego, polegającym na świadomym osiąganiu nieuzasadnionych korzyści z systemu ubezpieczeń społecznych kosztem innych uczestników tego systemu (art. 58 § 3 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Nie oznacza to jednak, że w każdej sprawie można dowolnie sięgać po jedną z wymienionych przyczyn nieważności czynności prawnej. Wypada podkreślić, że w niniejszej sprawie umowa o pracę nakładczą zawierała 10 postanowienia określające ilość pracy powyżej minimów wynikających z § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 grudnia 1975 r. W przypadku, w którym realizacja umowy nie zapewniała nakładcy tego poziomu wynagrodzenia, Sąd Najwyższy uznawał umowę za zawartą dla obejścia prawa (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2009 r., I UK 314/08 i z dnia 19 stycznia 2010 r., I UK 261/09). Nie było tu mowy o czynności sprzecznej z prawem. Ocena powyższa, jak wskazano na wstępie niniejszego uzasadnienia, nie prowadzi jednak do zmiany wyroku. Wadliwe zastosowanie art. 58 § 1 k.c. przez przyjęcie, że umowa była sprzeczna z prawem nie wpływa na prawidłowość rozstrzygnięcia. Skarżąca oczekuje, że zarzut wadliwości zastosowania tej normy miałby doprowadzić do oceny, że umowa o pracę nakładczą stanowiła dla ubezpieczonej tytuł ubezpieczenia przez cały okres, na który została zawarta, wyłączając tym samym obowiązek ubezpieczenia z tytułu prowadzenia działalności pozarolniczej. Stanowisko takie nie ma racji bytu. Sąd Najwyższy z wielu dotychczasowych judykatach kwestionował bowiem taką wykładnię regulacji pracy nakładczej, która uprawniałaby do uznania jej za tytuł podlegania ubezpieczeniu społecznemu w zbiegu z innymi tytułami jedynie ze względu na sam fakt zawarcia takiej umowy. Orzecznictwo dotychczasowe podkreśla rolę nie tylko ukształtowania ale także – a może przede wszystkim – realizowania umowy o pracę nakładczą w sposób, zapewniający ubezpieczonemu dochód w wysokości co najmniej połowy minimalnego wynagrodzenia za pracę. W składzie rozpatrującym niniejszą sprawę Sąd Najwyższy dostrzega konieczność skupienia się na zagadnieniu realizacji umowy o pracę nakładczą a nie jej wadliwości z perspektywy norm prawa prywatnego. Ocena, czy umowa taka jest czy nie jest wadliwa w świetle tych norm w niniejszym przypadku prowadzi bowiem do skierowania istoty sporu poza istotę zagadnienia. Rozstrzygnięcia wymaga bowiem przede wszystkim to, czy wykonywanie umowy stanowi – czy nie – tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym. Dlatego z rozstrzygnięć sądów powszechnych w niniejszej sprawie - wobec zaskarżenia wyroku tylko przez ubezpieczoną - trzeba wydobyć przede wszystkim ocenę, że ubezpieczona mogła co najwyżej podlegać ubezpieczeniu 11 w miesiącach, w których osiągała przychód przekraczający minimalne wymagania wynikające z § 3 rozporządzenia z 31 grudnia 1975 r. Reasumując, w niniejszej sprawie, wobec zakresu zaskarżenia, Sąd Najwyższy nie może kwestionować zaskarżonego wyroku i musi uznać, że ubezpieczoną uznano za chałupnika jedynie w okresach objętych decyzją ZUS w niniejszej sprawie. W innych okresach ubezpieczona, z uwagi na zbyt niski przychód, nie miała tego statusu w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 2, 8 ust. 3 i 13 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Nie doszło zatem do naruszenia wymienionych norm przez ich wadliwe zastosowanie. Nie dopatruje się natomiast Sąd Najwyższy naruszenia art. 83 § 1 k.c. a to z tej przyczyny, że Sąd Apelacyjny w ogóle nie uznał spornej umowy za zawartą dla pozoru. Ocenę taką zaprezentował Sąd Okręgowy, orzekający jako sąd pierwszej instancji. Nie spotkała się ona jednak z aprobatą Sądu II instancji. W konsekwencji bezprzedmiotowy pozostaje także zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Nie ma także powodu dla stawiania Sądowi Apelacyjnemu zarzutu naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. Sam fakt, że możliwe okazało się wywiedzenie skargi kasacyjnej i wskazanie – częściowo zasadnych – skonkretyzowanych względem uzasadnienia zarzutów uzasadnia tezę, że uzasadnienie sporządzono w sposób czytelny i zgodny z wymaganiami. Także i ten zarzut okazuje się zatem nieuzasadniony. Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. /tp/

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI