I UK 415/10

Wyrok z dnia 14 czerwca 2011 r. I UK 415/10 Przyznanie salowej zatrudnionej w bezpośrednim kontakcie z pacjentami oddziałów psychiatrycznych lub oddziałów leczenia uzależnień prawa do eme- rytury pomostowej wymaga spełnienia ustawowych warunków, o których mowa w art. 3 ust. 3 w związku z art. 4 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o eme- ryturach pomostowych (Dz.U. Nr 237, poz. 1656 ze zm.), co oznacza, że nie może być oparte na interpretacji nieobowiązujących aktów prawnych, które re- gulowały uposażenia pracowników zakładów społecznych służby zdrowia i zali- czały salowe do niższego personelu działalności podstawowej. Przewodniczący SSN Roman Kuczyński, Sędziowie SN: Bogusław Cudowski, Zbigniew Myszka (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 czerwca 2011 r. sprawy z odwołania Heleny M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziałowi w B. o emeryturę pomostową, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 21 września 2010 r. […] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania ka- sacyjnego. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 21 września 2010 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Białymstoku oddalił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziału w B. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo- łecznych w Białymstoku z dnia 27 maja 2010 r., zmieniającego decyzję organu ren- towego o odmowie przyznania wnioskodawczyni Helenie M. prawa do emerytury 2 pomostowej, w ten sposób, że przyznał jej prawo do tego świadczenia od dnia 16 stycznia 2010 r. W sprawie tej ustalono, że Samodzielny Publiczny Psychiatryczny ZOZ w C. dnia 30 września 2009 r. zaświadczył, że wnioskodawczyni we wskazanych okresach 2009 r. stale wykonywała pracę w szczególnym charakterze jako salowa na oddziale psychiatrycznym w bezpośrednim kontakcie z pacjentami. W kolejnym zaświadcze- niu z dnia 26 października 2009 r. potwierdził, że wnioskodawczyni wykonywała pracę niższego personelu medycznego oddziałów psychiatrycznych i leczenia uza- leżnień w bezpośrednim kontakcie z pacjentami zgodnie z przepisami ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. Nr 111, poz. 535 ze zm.). W zaświadczeniu z tej samej daty SPP ZOZ podał, że wnioskodawczyni za- trudniona na stanowisku salowej w oddziale psychiatrycznym „wykonywała prace niższego personelu medycznego” w bezpośrednim kontakcie z pacjentami. Organowi rentowemu doręczono też zakres obowiązków wnioskodawczyni oraz jej świadectwo pracy, z którego wynikało, że była zatrudniona do dnia 15 stycznia 2010 r. Zaskarżoną decyzją organ rentowy odmówił przyznania wnioskodawczyni prawa do emerytury pomostowej na mocy ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o eme- ryturach pomostowych (Dz.U. Nr 237, poz. 1656 ze zm.) oraz ustawy z dnia 17 grud- nia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach), ponieważ nie uznał zatrudnienia wnioskodawczyni na stano- wisku salowej jako pracy wykonywanej w warunkach szczególnych, przyjmując, że nie jest to zawód medyczny. Rozpoznając apelację organu rentowego, Sąd Apelacyjny w pełni podzielił ocenę Sądu Okręgowego, że po dniu 31 grudnia 2008 r. wnioskodawczyni wykony- wała pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych. W pkt 23 załącznika nr 2 do tej ustawy, zawierającego wykaz prac o szczególnym charakterze, zostały wymienione prace personelu medycznego oddziałów psychiatrycznych i leczenia uzależnień w bezpośrednim kontakcie z pacjentami, zgodnie z przepisami ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Sąd Apelacyjny podkreślił, że nie istnieje regulacja ustawowa wskazująca zawody, które stricte wchodzą w skład personelu medycznego. Nato- miast powołany w apelacji art. 18d ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 14 poz. 89 ze zm., 3 zwanej dalej ustawą o zoz) określa jedynie „osobę wykonującą zawód medyczny”, która z pewnością należy do personelu medycznego, jednak pojęcia tego nie wy- czerpuje. Bez wątpienia wnioskodawczyni nie jest osobą wykonującą zawód me- dyczny, ta bowiem „na podstawie odrębnych przepisów uprawniona jest do udziela- nia świadczeń zdrowotnych oraz legitymuje się nabyciem fachowych kwalifikacji do udzielania świadczeń zdrowotnych w określonym zakresie lub w określonej dziedzi- nie medycyny”. Oznaczało to, że wnioskodawczyni „nie mogła należeć do osób wy- konujących zawód medyczny”. Jednakże nie można przyjąć, że wnioskodawczyni nie należała do personelu medycznego zgodnie z pkt 23 powołanego załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych, skoro pracowała na oddziale psychiatrycznym i leczenia uzależnień, pozostając nieustannie w bezpośrednim kontakcie z pacjentami, stwarzającymi zagrożenie dla jej zdrowia. Określenie „niższego personelu medycz- nego”, użyte przez pracodawcę w zaświadczeniu z dnia 26 października 2009 r., wy- stępowało w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 1 marca 1982 r. w sprawie upo- sażenia pracowników zakładów społecznych służby zdrowia, zakładów pomocy spo- łecznej i zakładów rehabilitacji zawodowej inwalidów (Dz.U. Nr 8 poz. 65), które przestało obowiązywać po 31 grudnia 2008 r. Przepis § 2 pkt 3 tego rozporządzenia obejmował niższy personel działalności podstawowej, a w tym wymieniał między in- nymi salowe. Analogiczny przepis zawierało również aktualnie nieobowiązujące roz- porządzenie Rady Ministrów z dnia 2 marca 1984 r. w sprawie uposażenia pracowni- ków zakładów społecznych służby zdrowia, zakładów pomocy społecznej i zakładów rehabilitacji zawodowej inwalidów (Dz.U. Nr 18 poz. 86). Uchylenie tych aktów nie ma żadnego wpływu na sytuację wnioskodawczyni w kwestii ustalenia, że pełnione przez nią obowiązki salowej po dniu 31 grudnia 2008 r. powinny być zaliczone do prac per- sonelu medycznego wykonywanych w warunkach szczególnych, gdyż w jej przypad- ku istotne było, że pracowała w bezpośrednim kontakcie z pacjentami szpitala psy- chiatrycznego. W skardze kasacyjnej organ rentowy zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, w szczególności: 1) art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych, przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że wnioskodawczyni spełnia warunki do przyznania jej emerytury pomostowej w sytuacji, gdy nie udowodniła, że po 31 grudnia 2008 r. wykonywała pracę o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 3 tej ustawy, 2) art. 3 ust. 3 ustawy o emeryturach pomostowych w związku z pkt 23 załącznika nr 2 do tej ustawy, przez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że wniosko- 4 dawczyni zatrudniona jako salowa wykonywała pracę o szczególnym charakterze personelu medycznego oddziału psychiatrycznego w bezpośrednim kontakcie z pa- cjentami, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. W skardze zarzucono też naruszenie art. 385 k.p.c. przez oddalenie apelacji skarżącego pomimo zaistnienia podstaw do jej uwzględnienia w świetle ca- łokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego potwierdzającego, że wnio- skodawczyni nie udowodniła wykonywania pracy o szczególnym charakterze. Jako okoliczność uzasadniającą rozpoznanie skargi skarżący wskazał potrze- bę wykładni: 1) art. 4 pkt 6 w związku z art. 3 ust. 3 ustawy o emeryturach pomosto- wych, przez rozstrzygnięcie, czy praca wykonywana przez salową na oddziale psy- chiatrycznym szpitala psychiatrycznego jest pracą w szczególnym charakterze, o której mowa w załączniku nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych pod poz. 23 , 2) art. 3 ust. 3 ustawy o emeryturach pomostowych, tj. doprecyzowania pojęcia „per- sonelu medycznego" użytego w załączniku nr 2 do ustawy o emeryturach pomosto- wych pod poz. 23. W sprawie występują też następujące zagadnienia prawne: 1) czy dla oceny, że warunek pracy w szczególnym charakterze opisanej w pkt 23 załączni- ka Nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych został spełniony, wystarczające jest ustalenie wykonywania pracy na oddziale psychiatrycznym w bezpośrednim kontak- cie z pacjentami, podobnie tak jak wymagały tego przepisy rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szcze- gólnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8 poz. 43 ze zm.) w Dziale XII pkt 1 wykazu A, czy też zasadne jest zbadanie również, czy wnioskodaw- czyni należy do personelu medycznego oddziału psychiatrycznego, 2) czy w świetle art. 4 pkt 6 w związku z art. 3 ust. 3 ustawy o emeryturach pomostowych przez poję- cie „personelu medycznego" należy rozumieć niższy personel działalności podsta- wowej, w skład którego wchodziły salowe, wymieniony w § 2 ust. 1 pkt 3 nieobowią- zującego obecnie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 marca 1982 r. w sprawie uposażenia pracowników zakładów społecznych służby zdrowia, zakładów pomocy społecznej i zakładów rehabilitacji zawodowej inwalidów, czy też należy posłużyć się pojęciem „osoby wykonującej zawód medyczny" w rozumieniu ustawy o zoz. Zdaniem skarżącego, stanowisko salowej nie może być zaliczone do perso- nelu medycznego. Ustawodawca zamieszczając pod poz. 23 załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych pracę personelu medycznego oddziałów psy- chiatrycznych i leczenia uzależnień w bezpośrednim kontakcie z pacjentami, zwrócił 5 „szczególną uwagę na krąg podmiotów wykonujących tę pracę, tj. na osoby dyspo- nujące odpowiednim wykształceniem, doświadczeniem, czy też przeszkoleniem”. Przyjął zatem odmienne rozwiązanie niż w rozporządzeniu z dnia 7 lutego 1983 r. Dziale XII pkt 1 wykazu A, gdzie prace na oddziałach psychiatrycznych w bezpo- średnim kontakcie z pacjentami były włączone do wykazu prac w szczególnych wa- runkach bez wskazania kręgu podmiotów wykonujących te prace. Skarżący zauważył też, że Sąd Apelacyjny bezpodstawnie nawiązał do rozporządzenia z dnia 1 marca 1982 r. i z dnia 1 marca 1982 r. Ich § 2 pod pojęciem pracowników działalności pod- stawowej wyróżniał pracowników medycznych z wyższym wykształceniem, średni personel medyczny, w tym pracowników medycznych i innych pracowników działal- ności podstawowej oraz trzecią kategorię pracowników - niższy personel działalności podstawowej. Pojęcia „niższego personelu działalności podstawowej” nie można wprost utożsamiać z pojęciem personelu medycznego, użytego w załączniku do ustawy o emeryturach pomostowych. W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz poprzedzającego go wyroku i oddalenie odwołania wnioskodawczyni, ewentual- nie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpo- znania Sądowi Apelacyjnemu oraz o zasądzenie od wnioskodawczyni na rzecz skar- żącego kosztów procesu przed Sądem Najwyższym, w tym kosztów postępowania według norm przepisanych, a w przypadku uwzględnienia skargi kasacyjnej skarżący wniósł, na podstawie art. 415 k.p.c., o orzeczenie obowiązku zwrotu „nadpłaconej” na podstawie prawomocnego orzeczenia Sądu Apelacyjnego w Białymstoku emerytury pomostowej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy, ponieważ Sąd drugiej in- stancji mógł dokonać wadliwej wykładni art. 3 ust. 3 oraz art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych w związku pkt 23 załącznika nr 2 do tej ustawy, posiłkując się przy za- liczeniu ubezpieczonej okresów pracy salowej na oddziale psychiatrycznym w bez- pośrednim kontakcie z pacjentami jako umożliwiających nabycie prawa do emerytury pomostowej, przepisami zawartymi w nieobowiązujących (nieaktualnych) aktach prawnych, które regulowały zupełnie odmienną kategorię spraw, tj. „uposażenia” pra- cowników zakładów społecznej służby zdrowia. Sąd Apelacyjny argumentował, że § 6 2 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 marca 1982 r. w sprawie uposażenia pracowników zakładów społecznych służby zdrowia, zakładów pomocy społecznej i zakładów rehabilitacji zawodowej inwalidów (Dz.U. Nr 8, poz. 65), a także „analo- giczny przepis” zawarty w nieobowiązującym rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 2 marca 1984 r. w sprawie uposażenia pracowników zakładów społecznej służby zdrowia zakładów pomocy społecznej i zakładów rehabilitacji zawodowej inwalidów (Dz.U. Nr 18, poz. 86) zaliczały salowe do „niższego personelu działalności podsta- wowej”. Na tych podstawach oraz w związku z wystawieniem przez pracodawcę ubezpieczonej dokumentów, z których wynikało, że wykonywała ona „pracę w szcze- gólnych warunkach lub w szczególnym charakterze salowej w oddziale psychiatrycz- nym we wskazanych w tym świadectwie okresach oraz prace personelu medycznego oddziałów psychiatrycznych i leczenia uzależnień w bezpośrednim kontakcie z pa- cjentami, zgodnie z przepisami ustawy o ochronie zdrowia psychicznego”, Sąd Ape- lacyjny przyjął, że wskazane obowiązki salowej po dniu 31 grudnia 2008 r. powinny być zaliczone do „prac personelu medycznego, oddziałów psychiatrycznych i lecze- nia uzależnień w bezpośrednim kontakcie z pacjentami, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (pkt 23 załącznika Nr 2 do ustawy z dnia 19.12.2008 r. o emeryturach pomostowych)”. Tymczasem nastąpiła jakościowo istotna zmiana normatywna w porównaniu do poprzedniego stanu praw- nego, w którym wszystkie prace, bez względu na rodzaj pracy, wykonywane na od- działach psychiatrycznych w bezpośrednim kontakcie z pacjentami były uznawane za prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze z powodu ich znacznej uciążliwości, wymagającej pozostawania w wysokiej sprawności psychicz- nej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia (por. § 1 ust. 1 rozporzą- dzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pra- cowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w związku z pkt 1 Działu XII Wykazu A prac w służbie zdrowia i opiece społecznej, których wykonywanie uprawniało do niższego wieku emerytalnego). Nastąpiło to przez przedmiotowe i podmiotowe ograniczenie dopuszczalności dalszego uznawa- nia szczególnego charakteru tylko do „prac personelu medycznego oddziałów psy- chiatrycznych i leczenia uzależnień w bezpośrednim kontakcie z pacjentami, zgodnie z przepisami ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (pkt 23 załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych)”. Kontestowane przez skarżący organ rentowy stanowisko zaskarżonego wyroku nie jest trafne już dlatego, że celem przepisów 7 ustawy o emeryturach pomostowych było ograniczenie i zracjonalizowanie dopusz- czalności przyznania „wcześniejszego” prawa do długoterminowych świadczeń z ubezpieczenia społecznego, w tym przyznanie prawa do emerytury pomostowej, wy- łącznie z tytułów: prac związanych z czynnikami ryzyka, które z wiekiem mogą z du- żym prawdopodobieństwem spowodować trwałe uszkodzenie zdrowia, wykonywa- nych w szczególnych warunkach środowiska pracy, determinowanych siłami natury lub procesami technologicznymi, które mimo zastosowania środków profilaktyki tech- nicznej, organizacyjnej i medycznej stawiają przed pracownikami wymagania prze- kraczające poziom ich możliwościom w stopniu utrudniającym ich pracę na dotych- czasowym stanowisku, a wykaz prac wykonywanych w takich szczególnych warun- kach określa załącznik nr 1 do ustawy (art. 3 ust. 1 tej ustawy); lub prac o szczegól- nym charakterze, którymi są prace wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość należytego wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu i życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia się: wykaz takich pracy określa załącznik nr 2 do ustawy (jej art. 3 ust. 4). Tak ustawowo określone przesłanki i uwarunkowania tytułów nabycia prawa do emerytury pomostowej, a nie przepisy nieobowiązujących „uposażeniowych” aktów prawnych lub sporne świa- dectwa pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, powinny uwzględniać sądy ubezpieczeń społecznych przy osądzaniu (rozstrzyganiu) sporu o dopuszczalność i zasadność uznania pracy salowej za pracę w szczególnym cha- rakterze personelu medycznego oddziałów psychiatrycznych i leczenia uzależnień w bezpośrednim kontakcie z pacjentami, zgodnie z przepisami ustawy o ochronie zdrowia psychicznego w rozumieniu pkt 23 załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych. Dla dopuszczalności zaliczenia okresów pracy salowej do okresów zatrudnienia w wyżej opisanym szczególnym charakterze znaczenie mają następują- ce ustawowe okoliczności. Po pierwsze, możliwość i zasadność zaliczenia salowej do personelu medycznego, która prima facie jest kwestyjna, zważywszy że do tej kategorii należą osoby wykonujące zawody medyczne w rozumieniu art. 18d ust. 1 pkt 1 ustawy o zoz, uprawnione do udzielania świadczeń zdrowotnych polegających na podejmowaniu działań służących zachowaniu, ratowaniu, przywracaniu i poprawie zdrowia oraz inne działania medyczne wynikające z procesu leczenia oraz zasad ich wykonywania. Po drugie, w ocenie Sądu Najwyższego, „precedensowe” i pierwszo- 8 razowe rozstrzygnięcie wątpliwości co do dopuszczalności kwalifikacji prac salowych, pracujących w bezpośrednim kontakcie z pacjentami oddziałów psychiatrycznych lub leczenia uzależnień, które nie mogą udzielać świadczeń zdrowotnych, bo do tego uprawnione są wyłącznie osoby wykonujące zawód medyczny (art. 10 ust. 1 ustawy o zoz), do okresów o szczególnym charakterze wymaganych do nabycia prawa do emerytury pomostowej, wymaga zasięgnięcia opinii adekwatnego biegłego, który oceni pracę wnioskodawczyni pod kątem wyczerpania ustawowo określonych prze- słanek wykonywania prac personelu medycznego oddziałów psychiatrycznych i le- czenia uzależnień w bezpośrednim kontakcie z pacjentami, zgodnie z przepisami ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (por. odpowiednio wyrok Sądu Najwyższe- go z dnia 22 kwietnia 2011 r., I UK 360/10). Wymagałoby to stwierdzenia szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej wymaganych do wykonywania obowiązków salowej zatrudnionej „w bezpośrednim kontakcie z pa- cjentami oddziałów psychiatrycznych lub leczenia uzależnień”, które ze względu na nieprzewidywalność zachowań pacjentów potencjalnie zagrażają bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób, co zmniejsza możliwość należy- tego wykonywania pracy salowej przed osiągnięciem wieku emerytalnego wskutek pogorszenia się jej sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia się (art. 3 ust. 3 ustawy o emeryturach pomostowych w związku z pkt 23 załącznika nr 2 do tej ustawy). Inaczej rzecz ujmując, przyznanie prawa do emerytury pomosto- wej salowej, zatrudnionej w bezpośrednim kontakcie z pacjentami oddziałów psy- chiatrycznych lub leczenia uzależnień, wymaga spełnienia ustawowych warunków, o których mowa w art. 3 ust. 3 w związku z art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych, co oznacza, że nie może być oparte na interpretacji aktualnie nieobowiązujących aktów prawnych, które regulowały uposażenia pracowników zakładów społecznych służby zdrowia i zaliczały salowe do ich niższego personelu działalności podstawo- wej. Powyższe wymaga ponownego rozpoznania sprawy i w tym celu Sąd Najwyż- szy wyrokował na podstawie art. 39815 k.p.c. ========================================