I UK 382/13

Sygn. akt I UK 382/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 1 kwietnia 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący) SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca) SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec w sprawie z odwołania J. S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w R. o prawo do emerytury, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 1 kwietnia 2014 r., skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 25 kwietnia 2013 r. oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Decyzją z dnia 11 maja 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. odmówił przyznania ubezpieczonemu J. S. prawa do emerytury na podstawie art.184 w związku z art. 39 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, ponieważ do dnia 1 stycznia 1999 r. nie osiągnął wymaganych 25 lat okresów składkowych i nieskładkowych, a jedynie 22 lata 9 miesięcy i 28 dni (łącznie z 2 okresami uzupełniającymi - pracy w gospodarstwie rolnym). Organ rentowy nie uwzględnił okresów pracy w gospodarstwie rolnym: od 29 października 1971 r. do 1 września 1973 r. z uwagi na odbywanie szkolenia w oddziale samoobrony oraz od 22 października 1977 r. do 28 listopada 1977 r. i od 13 stycznia 1978 r. do 12 listopada 1980 r., gdyż w tych okresach J. S. pracował w gospodarstwie rolnym teściów. W odwołaniu od tej decyzji ubezpieczony domagał się jej zmiany i przyznania mu emerytury. Podał, że szkolenie w oddziale samoobrony odbywał jedynie w soboty i niedziele, a przez resztę tygodnia pracował w gospodarstwie rolnym rodziców. Również w pozostałych okresach nieuwzględnionych przez ZUS pracował w gospodarstwie rodziców, a w gospodarstwie rolnym teściów jedynie pomagał. Organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania podając okoliczności wskazane w zaskarżonej decyzji. Wyrokiem z dnia 14 maja 2012 r., sygn. akt … 1030/11 Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury poczynając od 21 września 2010 r. Na podstawie akt rentowych, zaświadczenia wojskowej Komendy Uzupełnień z 29 marca 2011 r., zeznań świadka J. M. oraz przesłuchania J. S. w charakterze strony ustalił Sąd, że odwołujący się, ur. 19 kwietnia 1953 r., w dniu 21 września 2010 r. złożył wniosek o emeryturę, który został załatwiony odmownie zaskarżoną decyzją. W okresie od 29 października 1971 r. do 1 września 1973 r. ubezpieczony zamieszkiwał w Z. z rodzicami w ich gospodarstwie rolnym, a w pozostałych spornych okresach - po zawarciu związku małżeńskiego - w gospodarstwie teściów, znajdującym się w sąsiedztwie jego domu rodzinnego. Gospodarstwo rodziców miało ponad 8 ha powierzchni. W spornych okresach odwołujący się pracował w tym gospodarstwie, wykonując wszelkie prace polowe, jak i przy obrządku bydła, koni, świń. W gospodarstwie rodziców pracował po ukończeniu szkoły podstawowej w wymiarze co najmniej połowy wymiaru czasu pracy. W tym okresie nie miał innego źródła zatrudnienia, nie kontynuował nauki. W okresie od 29 października 1971 r. do 1 września 1973 r. J. S. odbył 440 godzin szkolenia obronnego w oddziale samoobrony w W. Szkolenie odbywało się w soboty i niedziele. W 3 gospodarstwie rolnym rodziców odwołujący się pracował również w okresach od 22 października 1977 r. do 28 listopada 1977 r. oraz od 13 stycznia 1978 r. do 12 listopada 1980 r. W tym czasie, po zawarciu związku małżeńskiego, mieszkał w domu teściów, pomagał im w gospodarstwie, ale nadal pracował w gospodarstwie rolnym rodziców. Przechodząc do rozważań prawnych, przytoczył Sąd pierwszej instancji treść art. 184 oraz art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS i stwierdził, że ubezpieczony spełnia warunki do przyznania emerytury. Zdaniem Sądu odwołujący w spornych okresach stale pracował w gospodarstwie rolnym rodziców wykonując pracę co najmniej w połowie wymiaru czasu pracy. Było to wówczas jedyne jego źródło utrzymania. Fakt, że w pierwszym ze spornych okresów J. S. odbywał szkolenie obronne nie kolidował z możliwością pracy w gospodarstwie rolnym. Szkolenie trwało jedynie 440 godzin i odbywało się w soboty i niedziele. Odnośnie pracy w pozostałych okresach Sąd w pełni dał wiarę zeznaniom świadka J. M. i ubezpieczonego, gdyż były one zgodne i spójne. Zauważył nadto, że w tych okresach J. S. nie wykonywał żadnej innej stałej pracy. W konsekwencji odwołujący legitymował się wymaganym 25- letnim okresem składkowym i nieskładkowym (wraz z okresami uzupełniającymi z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym). Sąd na mocy art. 47714 § 2 k.p.c. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury od 21 września 2010 r., tj. od daty złożenia wniosku. Powyższy wyrok zaskarżył organ rentowy i opierając apelację na zarzucie naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 184 i art. 39 w związku z art. 100 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez błędne przyjęcie, że ubezpieczony spełnia warunki do przyznania emerytury od 21 września 2010 r. zamiast od 20 października 2010 r. - wniósł o jego zmianę i przyznanie J. S. prawa do emerytury od 20 października 2010 r. Organ rentowy stwierdził, że nie kwestionuje rozstrzygnięcia w zakresie poczynionych ustaleń faktycznych, ale nie może zgodzić się z ustaleniem terminu początkowego przyznanej emerytury. Z ustaleń Sądu wynika bowiem, że ubezpieczony posiada 15 lat, 2 miesiące i 25 dni pracy górniczej wykonywanej stale pod ziemią. Zgodnie z art. 39 ustawy z 17 grudnia 1998 r. pozwala to na obniżenie wieku emerytalnego o 7 lat i 6 miesięcy, a zatem 4 do 57 lat i 6 miesięcy. Skoro J. S. urodził się 19 kwietnia 1953 r., to powyższy wiek osiągnął w dniu 20 października 2010 r. i od tej daty należało przyznać mu prawo do emerytury. Wyrokiem z dnia 25 kwietnia 2013 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że przyznał ubezpieczonemu J. S. prawo do emerytury poczynając od dnia 19 października 2010 r., a w pozostałym zakresie oddalił apelację. Sąd Apelacyjny stwierdził, że spór w rozstrzyganej sprawie dotyczył prawa do emerytury na podstawie art. 39 pkt 1 w związku z art.184 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z art. 184 ust. 1 tej ustawy, ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 32, 33, 39 i 40, jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy osiągnęli okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymagany w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż 60 lat - dla kobiet i 65 lat - dla mężczyzn oraz okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w art. 27. Stosownie natomiast do treści ustępu 2 tego artykułu emerytura przewidziana powyżej przysługuje pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego funduszu emerytalnego albo złożenia wniosku o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w tym funduszu, za pośrednictwem ZUS, na dochody budżetu państwa oraz rozwiązania stosunku pracy - w przypadku ubezpieczonego będącego pracownikiem. Z kolei art. 39 stanowi, że ubezpieczonemu, urodzonemu przed 1 stycznia 1949 r., spełniającemu warunek określony w art. 27 pkt 2 i nie spełniającemu warunków wymaganych do uzyskania górniczej emerytury na podstawie art. 34, który ma co najmniej 5 lat pracy górniczej, o której mowa w art. 36 ust. 1, wykonywanej pod ziemią stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, wiek emerytalny, o którym mowa w art. 27 pkt 1, obniża się o 6 miesięcy za każdy rok takiej pracy, nie więcej jednak niż o 15 lat. Sąd Apelacyjny przytoczył nadto, że zgodnie z art. 100 ust. 1 powołanej ustawy prawo do świadczeń określonych w ustawie powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa. 5 Z apelacji organu rentowego - zwłaszcza z jej zarzutów i wniosku - wynikało, że kwestia sporna na etapie postępowania apelacyjnego sprowadzała się wyłącznie do określenia daty od jakiej ubezpieczonemu J. S. przysługuje emerytura przyznana na podstawie art. 184 w związku z art. 39. Poza sporem było, że ubezpieczony posiada 15 lat, 2 miesiące i 25 dni pracy górniczej wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy pod ziemią. W tym miejscu Sąd wskazał, że w myśl art. 39 ubezpieczonemu przysługiwało obniżenie wieku emerytalnego o 7 lat i 6 miesięcy, a zatem do 57 lat i 6 miesięcy. Ponieważ ubezpieczony urodził się 19 kwietnia 1953 r., powyższy wiek osiągnął w dniu 19 października 2010 r. Mając powyższe względy na uwadze, apelacja okazała się zasadna, a Sąd drugiej instancji na mocy art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że przyznał J. S. prawo do emerytury od 19 października 2010 r., a w pozostałym zakresie (przyznania świadczenia od 20 października 2010 r.) na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację jako bezzasadną. Organ rentowy zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 25 kwietnia 2013 r. skargą kasacyjną w części - w zakresie początkowej daty przyznania świadczenia. Wydanemu wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego przez niezastosowanie normy art. 100 ust. 1 w związku z art. 184 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 2006 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2013 r. W uzasadnieniu skargi organ rentowy wskazał, że w toku postępowania przed sądami powszechnymi umknęło uwadze sądów obu instancji i organu rentowego, że ubezpieczony, przez cały okres trwania sporu sądowego pozostawał w zatrudnieniu (od 1 kwietnia 2009 do 19 czerwca 2013 r.). Powyższa okoliczność do dnia 1 stycznia 2013 r. stanowiła negatywną przesłankę nabycia prawa do emerytury. Do dnia 31 grudnia 2012 r. ubezpieczony nie spełniał zatem wszystkich koniecznych przesłanek z art. 184 ustawy emerytalnej do nabycia prawa do emerytury, tym samym nie mógł nabyć tego prawa w dacie 19 października 2010 r. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 6 Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionej podstawy. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd uzależniający uprawnienie do wniesienia środka zaskarżenia od istnienia gravamen, czyli pokrzywdzenia strony orzeczeniem sądu niższej instancji. Pokrzywdzenie to polega na niekorzystnej dla strony różnicy między zgłoszonym przez nią żądaniem a sentencją orzeczenia, wynikającej z porównania zakresu żądania z treścią rozstrzygnięcia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 1936 r., C III 1030/35, OSN 1937, nr 1, poz. 11, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 października 1950 r., ŁC 990/50, PIP 1950 nr 2, s. 359, uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 1997 r., I CKN 57/97, OSNC 1997 nr 11, poz. 166, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 września 1997 r., III CKN 152/97, LEX nr 50615, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2003 r., I CKN 382/01, LEX nr 109434, czy postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r., II CZ 22/06, LEX nr 196615). Pojęcie gravamen leży u podstaw konstrukcji środków zaskarżenia takich jak apelacja oraz nadzwyczajny środek zaskarżenia w postaci skargi kasacyjnej. Wskazać należy, że przesłanką zaskarżenia orzeczenia w postępowaniu cywilnym jest istnienie interesu prawnego w zaskarżeniu orzeczenia. Interes prawny w zaskarżeniu orzeczenia, określany mianem gravamen, oznacza zatem pokrzywdzenie polegające na niekorzystnej dla strony różnicy między zgłoszonym przez nią żądaniem a sentencją orzeczenia, wynikającej z porównania zakresu żądania i treści rozstrzygnięcia. Z apelacji organu rentowego - zwłaszcza z jej zarzutów i wniosku - wynikało, że kwestia sporna na etapie postępowania apelacyjnego sprowadzała się wyłącznie do określenia daty od jakiej ubezpieczonemu J. S. przysługuje emerytura przyznana na podstawie art. 184 w związku z art. 39. Poza sporem było, że ubezpieczony posiada 15 lat, 2 miesiące i 25 dni pracy górniczej wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy pod ziemią oraz inne przesłanki warunkujące nabycie prawa do emerytury górniczej. Sąd Apelacyjny uwzględnił w tym zakresie apelację organu rentowego w całości. Mając powyższe na uwadze, organ rentowy nie wykazał interesu prawnego w zaskarżeniu orzeczenia Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w sytuacji, gdy wyrok ten uwzględnia zgłoszone w apelacji jego żądanie. Podnoszenie nowego żądania na etapie skargi kasacyjnej, które nie było przedmiotem postępowania 7 apelacyjnego, w postaci zgłoszenia nowego faktu, że do dnia 31 grudnia 2012 r. ubezpieczony nie spełniał wszystkich koniecznych przesłanek z art. 184 ustawy emerytalnej do nabycia prawa do emerytury i nie mógł nabyć tego prawa w dacie 19 października 2010 r., jest nieskuteczne w myśl art. 39813 § 1 i 2 k.p.c. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy, zgodnie z art. 39814 k.p.c., orzekł jak w sentencji.