I UK 349/04

Wyrok z dnia 7 marca 2006 r. I UK 349/04 Na podstawie umowy między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Repu- bliką Federalną Niemiec o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym podpisa- nej w Warszawie dnia 9 października 1975 r. (Dz.U. z 1976 r. Nr 16, poz. 101 ze zm.) świadczenia z zaopatrzenia emerytalnego i wypadkowego przysługują tylko przez okres zamieszkiwania ubezpieczonego na terytorium państwa, któ- rego instytucja ustaliła świadczenie (art. 4 ust. 3 i art. 7 ust. 3 tej umowy). Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędziowie: SN Roman Kuczyński, SA Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 marca 2006 r. sprawy z odwołania Zygmunta Ł. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddzia- łowi w R. o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 21 lipca 2004 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny w Katowicach zmienił wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach z 22 października 2002 r., w ten sposób, że ustalił, iż należna Zygmuntowi Ł. renta z tytułu wypadku przy pracy podlega wypłacie od 13 maja 1998 r., a w pozostałej części oddalił jego apelację. Rozpoznając odwołanie Zygmunta Ł., wniesione na podstawie art. 4779 § 4 k.p.c., wobec niewydania przez organ rentowy decyzji w sprawie z wniosku ubezpie- czonego o wznowienie postępowania w trybie art. 114 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS i przyznanie prawa do renty w związku z wypadkiem 2 przy pracy, Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach usta- lił, że ubezpieczony w dniu 13 września 1978 r. uległ wypadkowi przy pracy, który w związku z urazem kręgosłupa spowodował u niego inwalidztwo II a później III grupy i miał on prawo do renty wypadkowej przyznane od 1 stycznia 1980 r. Rentę tę otrzy- mywał do 31 marca 1989 r. Renta został wstrzymana wobec wyjazdu ubezpieczone- go do Niemiec. Tam od 1 lutego 1993 r. otrzymywał rentę z tytułu niezdolności do wykonywania zawodu, która nie jest rentą wypadkową, gdyż zdarzenia nie uznawano za wypadek przy pracy według prawa niemieckiego. W dniu 28 września 1999 r. ubezpieczony wystąpił w Polsce o przyznanie renty wypadkowej w związku z wypadkiem przy pracy z 13 września 1978 r. Biuro Rent Zagranicznych ZUS decyzją z 14 kwietnia 2000 r. odmówiło rozpatrzenia wnio- sku wskazując, że właściwą jest niemiecka instytucja ubezpieczeniowa na podstawie umowy z 9 października 1975 r. między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym, skoro ubezpieczony w 1989 r. przesiedlił się i zamieszkuje w Niemczech. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z 5 lipca 2000 r. oddalił odwołanie ubezpieczonego od tej decyzji. W kolejnej sprawie Sąd Okręgowy w Katowicach - Ośrodek Zamiejscowy w Rybniku wyrokiem z 6 grudnia 2000 r. oddalił odwołanie ubezpieczonego o nakazanie organowi rentowemu wydania decyzji przyznającej rentę wypadkową. Wobec ponownego wniosku ubezpieczonego o rentę wypadkową pozwany organ rentowy pisemnie odpowiedział, że właściwa jest niemiecka instytu- cja ubezpieczeniowa. Rozstrzygając o oddaleniu odwołania w obecnej sprawie o na- kazanie wydania decyzji przez organ rentowy Sąd Okręgowy przyjął, że wobec za- mieszkiwania ubezpieczonego w Niemczech właściwe w sprawie było Biuro Rent Zagranicznych ZUS a nie jego Oddział w R. Nie przekazał jednak temu Biuru sprawy do załatwienia wobec braku powołania przez ubezpieczonego nowych dowodów. Jednocześnie ocenił, że pogorszenie stanu zdrowia ubezpieczonego w następstwie wypadku przy pracy z 13 września 1978 r. było bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, wobec przepisów art. 7 ust. 1 i ust. 2 umowy z 9 października 1975 r. między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym. Apelacja ubezpieczonego zarzucała naruszenie art. 114 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS oraz obwieszczenia Prezesa Trybu- nału Konstytucyjnego z 22 czerwca 1994 r. o utracie mocy obowiązującej art. 84 ust. 3 1 pkt 1 oraz ust. 4 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracow- ników i ich rodzin, który stanowił nieuzasadnioną podstawę wstrzymania ubezpieczo- nemu renty wypadkowej. Na rozprawie apelacyjnej pełnomocnik ubezpieczonego wniósł o wypłatę renty wypadkowej od 1 sierpnia 1989 r., to jest od faktycznego jej wstrzymania, z uwagi na niewydanie decyzji przez organ rentowy o wstrzymaniu wypłaty świadczenia. Sąd Apelacyjny uwzględniając argumentację apelacji przyjął, że renta wypad- kowa została ubezpieczonemu zawieszona na podstawie art. 84 ust. 1 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników wobec jego wyjazdu do Niemiec i w konsekwencji wstrzymana na podstawie art. 102 ust. 1 pkt 1 tej ustawy. Przepisy art. 84 ust. 1 i ust. 4 utraciły jednak moc w dniu 29 czerwca 1994 r. w związku ze stwierdzeniem ich niekonstytucyjności. W aktach rentowych ubezpieczo- nego brak jest jednak decyzji wstrzymującej wypłatę renty wypadkowej w związku z wyjazdem za granicę. Stanowiło to naruszenie art. 102 ust. 1 ustawy z 14 grudnia 1982 r. Wstrzymanie wypłaty świadczenia wymagało wydania decyzji przez organ rentowy (wyrok Sądu Najwyższego z 30 czerwca 1999 r., II UKN 19/99, OSNAPiUS 2000 nr 18, poz. 694). W przypadku ubezpieczonego nie doszło do „formalnego” wstrzymania wypłaty renty inwalidzkiej wypadkowej. Organ rentowy winien doręczyć ubezpieczonemu decyzję o wstrzymaniu świadczenia. Zaniechanie tego obowiązku Sąd Apelacyjny ocenił jako błąd organu rentowego, co na podstawie art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS rodzi obowiązek wypłaty ubezpieczone- mu świadczenia za okres 3 lat wstecz od wniosku o podjęcie wypłaty świadczenia. Uzasadniało to zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji i ustalenie, że renta z tytułu wypadku przy pracy, należna ubezpieczonemu, podlega wypłacie od 13 maja 1998 r. W pozostałej części apelacja został oddalona i tu Sąd Apelacyjny podzielił argu- mentację Sądu Okręgowego, że skoro dla osób zamieszkałych za granicą decyzje wydaje Biuro Rent Zagranicznych, to brak było podstaw do zobowiązania ZUS Od- dział w R. do wydania decyzji „w tym zakresie”. W kasacji organ rentowy zarzucił: 1) oczywiste naruszenie przepisów prawa procesowego, art. 241 k.p.c., mające istotny wpływ na wynik postępowania przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy oraz błędną ocenę zebranego mate- riału dowodowego, w szczególności pobierania przez ubezpieczonego renty z nie- mieckiej instytucji ubezpieczeniowej; 2) oczywiste naruszenie prawa materialnego, art. 134 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS w związku 4 z art. 4 ust. 1 oraz art. 5 ust. 1 umowy z 9 października 1975 r. między Polską Rze- cząpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym, przez „ich nieuwzględnienie i nie wzięcie pod uwagę w przedmiotowej sprawie”. W uzasadnieniu kasacji wskazano na pominięcie w ocenie prawnej oko- liczności o zasadniczym znaczeniu dla sprawy. W szczególności pobierania przez ubezpieczonego renty z niemieckiej instytucji ubezpieczeniowej, która zgodnie z umową polsko-niemiecką była zobowiązana do świadczenia wobec zamieszkania ubezpieczonego w Niemczech przed 31 grudnia 1990 r. Na tej podstawie skarżący wniósł o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja oparta została na uzasadnionych podstawach i jej wniosek o uchyle- nie zaskarżonego wyroku zasługuje na uwzględnienie. Zaskarżony wyrok przyjmuje, że działanie pozwanego organu rentowego było bezprawne, gdyż nie było podstaw do zawieszenia i wstrzymania ubezpieczonemu prawa do renty wypadkowej. Poza tym, już tylko sam brak decyzji o wstrzymaniu świadczenia miał być wystarczającą podstawą do przyjęcia błędu organu rentowego i w konsekwencji do wyrównania ubezpieczonemu świadczenia za okres 3 lat poprzedzających wniosek. Sąd Apelacyjny podejmując takie rozstrzygnięcie naruszył prawo materialne, bowiem do niespornego stanu faktycznego, zgodnie z którym ubezpieczony po wy- padku przy pracy w 1978 r. miał rentę wypadkową i w 1989 r. przesiedlił się do Nie- miec, nie zastosował umowy z 9 października 1975 r. między Polską Rzecząpospo- litą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadko- wym (Dz.U. z 1976 r. Nr 16, poz. 101 ze zm.; powoływana dalej jako „umowa”). Umowa ta w systemie źródeł prawa stosowana jest przed ustawą i stwierdzenie to uzasadnia prawo międzynarodowe (art. 27 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów z 23 maja 1969 r., Dz.U. z 1990 r. Nr 74, poz. 439), Konstytucja RP (art. 241 ust. 1 w związku z art. 91, art. 89 ust. 1 i art. 87 ust. 1) oraz art. 84 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.: powoływana dalej jako „ustawa o zep”) i art. 132 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Umowę stosuje się do sytuacji ubezpieczo- nego z tego względu, że w czasie jej obowiązywania nabył w Polsce prawo do renty 5 wypadkowej oraz zmienił miejsce pobytu i zamieszkał w Niemczech. Umowę tę sto- suje się do zdarzeń powstałych przed 1 stycznia 1991 r., czyli przed umową z 8 grudnia 1990 r. między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o zabezpieczeniu społecznym (art. 27, Dz.U. z 1991 r. Nr 108, poz. 468). Rozróżnienie obu tych umów jest konieczne z tego względu, że pierwsza oparta jest na zasadzie terytorialności nieprzewidującej wzajemnego transferu świadczeń. Jej szczególna regulacja uwzględnia zmianę miejsca zamieszkania (przesiedlenie się) ubezpieczo- nego do drugiego kraju, w którym w ogóle może on nie mieć żadnego okresu ubez- pieczenia. Rozwiązanie jakie w niej przyjęto polega na tym, że renty z zaopatrzenia emerytalnego lub wypadkowego przyznaje tylko instytucja ubezpieczeniowa pań- stwa, na którego terytorium osoba uprawniona mieszka, przy czym przy ustalaniu świadczenia uwzględnia według obowiązujących ją przepisów okresy ubezpieczenia, okresy zatrudnienia oraz okresy z nimi zrównane w drugim państwie w taki sposób, jak gdyby zaistniały na terytorium pierwszego państwa (art. 4 ust. 2 umowy). Podob- nie, przy ustalaniu renty z zaopatrzenia wypadkowego, instytucja ta, uwzględnia według obowiązujących ją przepisów wypadki lub choroby, które zaistniały lub są uznane za zaistniałe na terytorium drugiego państwa, w taki sposób, jak gdyby zaist- niały na terytorium pierwszego państwa (art. 7 ust. 2 umowy). Zasadą jest również, że świadczenia z zaopatrzenia emerytalnego i wypadkowego przysługują tylko przez okres zamieszkiwania ubezpieczonego na terytorium państwa, którego instytucja świadczenie ustaliła (art. 4 ust. 3 i art. 7 ust. 3 umowy). Takim podstawowym zasadom umowy i dalszym, które należy rozważyć w związku z nietrafnością zaskarżonego wyroku, podlegał ubezpieczony. Jego prawo do renty wypadkowej w związku ze zmianą miejsca pobytu i zamieszkaniem w 1989 r. w Niemczech, nie podlegało zawieszeniu na podstawie art. 84 ust. 1 ustawy o zep w związku z wyjazdem za granicę. Umowa z 9 października 1975 r. wyprzedzała tu stosowanie tej ustawy i dla sytuacji ubezpieczonego określała odrębną podstawę prawną wstrzymania świadczenia. Zgodnie z art. 8 umowy, jeżeli osoba pobierająca rentę z zaopatrzenia wypadkowego zmieniła miejsce pobytu i zamieszkała na teryto- rium drugiego państwa, zastosowanie miał art. 5 umowy. Według niego, jeżeli ren- cista zmienił miejsce pobytu i zamieszkał na terytorium drugiego państwa, to nastę- powało wstrzymanie renty z upływem miesiąca, w którym nastąpiła zmiana miejsca zamieszkania. Te przepisy umowy stanowiły więc samodzielną podstawę do wstrzy- mania ubezpieczonemu renty wypadkowej. 6 Sąd Apelacyjny natomiast błędnie miał na względzie zawieszenie świadczenia na podstawie przepisu art. 84 ust. 1 pkt 1 ustawy o zep. Konsekwentnie, nie było również uzasadnione odwoływanie się do obwieszczenia o niekonstytucyjności prze- pisu art. 84 ust. 1 pkt 1 i ust. 4 ustawy o zep, gdyż odnosiło ono swój skutek wobec emerytów i rencistów, którzy wyjechali za granicę, jednak nie wobec tych, których świadczenia zostały wstrzymane na podstawie umowy polsko-niemieckiej z 9 paź- dziernika 1975 r. Podobnie jest, gdy idzie o powołany w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia wyrok Sąd Najwyższego z 30 czerwca 1999 r. (II UKN 19/99, OSNAPiUS 2000 nr 18, poz. 694), a to z tego względu, że dotyczyło ono wyjazdu ubezpieczonego do innego kraju i w podstawie jego rozstrzygnięcia zastosowanie miały tylko przepisy ustawy a nie szczególna umowa międzynarodowa. Nie jest również uprawnione zasadnicze stwierdzenie Sądu Apelacyjnego o braku doręczenia ubezpieczonemu decyzji o wstrzymaniu świadczenia. Otóż jest całkiem przeciwnie. Z akt rentowych ubezpieczonego wynika, że otrzymał zaświad- czenie o wstrzymaniu z końcem marca 1989 r. renty wypadkowej w trybie umowy i w tym dniu odebrał je osobiście, co też potwierdził swoim podpisem (zaświadczenie P/D 4 [...]). Skarżący ma więc rację, że sytuację prawną ubezpieczonego i prawo do renty wypadkowej w Polsce determinuje wskazana umowa międzynarodowa i nieprze- rwane zamieszkiwanie ubezpieczonego w Niemczech od opuszczenia kraju w 1989 r. Tym samym nie było podstaw prawnych do przyjętego przez Sąd Apelacyjny zało- żenia, że ubezpieczony prawa tego nie utracił oraz że organ rentowy bezprawnie wstrzymał mu wypłatę świadczenia. Umowa wyklucza bowiem sytuację, w której ubezpieczony zamieszkuje na terytorium jednego państwa i jednocześnie pobiera świadczenie od instytucji ubezpieczeniowej drugiego państwa. Wstrzymaniu świad- czenia w związku ze zmianą miejsca pobytu i zamieszkaniem na terytorium drugiego państwa, odpowiada prawo do wznowienia wypłaty renty, jednak dopiero po ponow- nej zmianie miejsca pobytu i zamieszkaniu (po powrocie) na terytorium pierwszego państwa (art. 8 w związku z art. 5 ust. 4 umowy). Z tych motywów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na mocy art. 39815 § 1 k.p.c. ========================================