I UK 346/11

Sygn. akt I UK 346/11 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 15 lutego 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Zbigniew Korzeniowski 
 
w sprawie z odwołania T. Ł. 
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych  
z udziałem zainteresowanej "J." R. M.   
o ustalenie podlegania ubezpieczeniu, 
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń 
Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 15 lutego 2012 r., 
skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego  
z dnia 26 października 2010 r.,  
 
 
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. 
 
 
UZASADNIENIE 
 
Sąd Apelacyjny wyrokiem z 26 października 2010 r. oddalił apelację 
ubezpieczonej (skarżącej) T. Ł. od wyroku oddalającego jej odwołanie od decyzji 
pozwanego z 13 maja 2009 r., stwierdzającej, iż od 1 listopada 2005 r. nie 
podlegała ubezpieczeniom społecznym jako osoba wykonująca pracę na podstawie 
umowy o pracę nakładczą na rzecz R. M., z uwagi na pozorność umowy, mającej 
na celu uniknięcie opłacania wyższych składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu 
prowadzenia własnej pozarolniczej działalności gospodarczej w stosunku do 
składek, jakie zostały opłacone z tytułu umowy o pracę nakładczą oraz nieważność 
umowy o pracę nakładczą z uwagi na sprzeczność z zasadami współżycia 
społecznego (opłacanie składek od niskich podstaw w stosunku do pozostałych 

 
 
2 
osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą). Sąd pierwszej instancji 
uznał, że umowa o pracę nakładczą była pozorna albowiem strony umowy nie były 
zainteresowane faktyczną jej realizacją, a jedynie możliwością opłacania niższych 
składek na ubezpieczenia społeczne (wyrok Sądu Najwyższego z 9 stycznia 2008 
r., III UK 75/07, OSNP 2009 nr 3-4, poz. 53). Głównym źródłem utrzymania 
odwołującej się były dochody z prowadzonej działalności gospodarczej, stąd 
umowa o pracę nakładczą była tylko na użytek niskiej składki, co jest sprzeczne z 
zasadami współżycia społecznego. Sąd Apelacyjny podzielił rozstrzygnięcie Sądu 
pierwszej instancji, w szczególności iż umowa o pracę nakładczą nie realizowała i 
nie gwarantowała wynagrodzenia w wysokości co najmniej połowy minimalnego 
wynagrodzenia (wyrok Sądu Najwyższego z 21 maja 2010 r., I UK 43/10, LEX nr 
619658). 
We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano na: 
1) art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. - „potrzebę wykładni przepisu § 3 pkt 1 i 2 
rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień 
pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą w związku z art. 11 pkt 3 
ustawy z 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę. 
Wykładania przyjęta przez Sąd Apelacyjny sprowadza się do tezy, iż wykonywanie 
pracy nakładczej o ile nie prowadzi do uzyskania w całym okresie jej trwania 
każdorazowo 
kwoty 
wynagrodzenia 
odpowiadającej 
50% 
najniższego 
wynagrodzenia określonego przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej na podstawie 
art. 774 pkt 1 Kodeksu pracy, jest umową pozorną. Tymczasem prawidłowa analiza 
treści przepisu powinna prowadzić do wniosku, iż umowa ma charakter pracy 
nakładczej jeżeli polega na zarobkowym wykonywaniu przez osobę fizyczną na 
zlecenie i rachunek pracodawcy czynności w szczególności – w zakresie 
wytwarzania przedmiotów z materiałów powierzonych, naprawiania, wykańczania, 
konserwacji przedmiotów oraz świadczenia innych usług. Wykonujący zaś pracę 
nakładczą zobowiązuje się wobec nakładcy do osiągnięcia określonych rezultatów. 
Strony nie określają jednak wyraźnie przedmiotu umowy, zostaje on określony 
przez nakładcę dopiero w momencie udzielenia indywidualnego zamówienia. 
Uzyskanie zatem nawet tylko w niektórych okresach zatrudnienia wymaganego 
wynagrodzenia winno być uwzględnione i zakwalifikowane jako element istotny – 

 
 
3 
wskazujący na wykonywanie pracy nakładczej. Stąd pominięcie tych okresów w 
których wykonawca osiągał wynagrodzenie odpowiadające ww. 50% najniższego 
wynagrodzenia określonego przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej na podstawie 
art. 774 pkt 1 Kodeksu pracy, i przypisanie pozorności w całym okresie, umowie 
faktycznie wykonywanej jest nieprawidłowe i contra wskazanym przepisom. 
2) art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., bowiem w sprawie istnieje potrzeba wykładni 
przepisu § 3 pkt 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 31 grudnia 1975 r. w 
sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą w związku 
z art. 83 § 1 Kodeksu cywilnego oraz w związku z przepisem art. 58 § 1 Kodeksu 
cywilnego w związku z art. 9 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. 
Wykładnia przyjęta przez Sąd Apelacyjny sprowadza się do tezy, po pierwsze iż 
czynność prawna może jednocześnie być zdziałana dla pozoru i zmierzać do 
obejścia prawa. Co więcej, Sąd Apelacyjny przyjął, że także wtedy można 
przypisać pozorność umowie, kiedy była faktycznie wykonywana. Tymczasem 
prawidłowa analiza treści wymienionych przepisów powinna prowadzić do wniosku, 
iż w sytuacji kiedy umowa jest faktycznie wykonywana nie może być mowy o 
pozorności tej umowy, zaś zawarcie jej w dacie wejścia w życie przepisu art. 9 ust. 
2a o systemie ubezpieczeń społecznych, nie może świadczyć samo przez się o 
obejściu prawa, a zatem zastosowaniu przepisu art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego, 
także dlatego, że strony zawały kilka a nie tylko jedną umowę”. 
 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
 
Wskazane we wniosku podstawy (wyżej in extenso) nie spełniają się jako 
przesłanki przedsądu. 
Przede wszystkim skarżąca nie może odwoływać się do przepisu art. 3989 § 
1 pkt 1 k.p.c., gdyż we wniosku o przyjęcie skargi nie sformułowano istotnego 
zagadnienia prawnego. Natomiast postawione kwestie mogą odpowiadać wykładni 
prawa, co potwierdza zresztą ich treść – „w sprawie istnieje potrzeba wykładni 
przepisu …”. Jednak wykładnia prawa jako podstawa przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 
2 k.p.c. jest ściśle uwarunkowana poważnymi wątpliwościami lub rozbieżnością 
w orzecznictwie sądów. 

 
 
4 
Tymczasem w zakresie pierwszej kwestii wszystkie wymienione w niej 
przepisy prawa - § 3 pkt 1 i 2 rozporządzenia z 31 grudnia 1975 r. w związku z 
art. 11 pkt 3 ustawy z 10 października 2002 r. oraz art. 774 pkt 1 k.p. – nie budzą 
wątpliwości co do wykładni, czyli co do norm prawnych jakie z nich wynikają. 
Wniosek nie wskazuje żadnych, nie tylko poważnych, wątpliwości w zakresie 
wykładni tych przepisów. Kontestuje natomiast zastosowanie tych przepisów w 
sprawie 
skarżącej 
co 
jest 
wadliwe 
metodycznie, 
jako 
że 
przedmiotem 
zainteresowania przesłanek przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. nie jest ocena 
rozstrzygnięcia przez zastosowanie prawa w konkretnej sprawie. Należy to do 
podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., do której wniosek nie odwołuje się. 
Nawet hasłowo nie twierdzi, że skarga jest oczywiście uzasadniona. Niezależnie od 
tego, regulacje zawarte w tych przepisach nie dotyczą pozorności umowy (w tym o 
pracę nakładczą), zatem również z tego względu nie można doszukać się w nich 
spełnienia kryteriów dla podstaw przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 1 czy pkt 2 k.p.c. 
Nie inną ocenę należy odnieść do drugiej, wskazanej we wniosku podstawy 
przedsądu (pkt 2), gdyż również ma mankamenty, które nie pozwalają stwierdzić 
istotnego zagadnienia prawnego ani potrzeby wykładni przepisów. Tak jak 
wskazano wyżej przedmiotem zainteresowania podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 
pkt 2 k.p.c. jest sam przepis ze względu na poważne wątpliwości co do wykładni lub 
rozbieżności w orzecznictwie. Generalnie ta podstawa przedsądu nie może być 
odnoszona jednocześnie (w kumulacji) do kilku przepisów, zwłaszcza wówczas gdy 
wniosek ma na uwadze zastosowanie prawa a nie jego wykładnię. Wszak treść 
wniosku wyraźnie to potwierdza, gdyż nie dopuszcza aby czynność prawna mogła 
być jednocześnie zdziałana dla pozoru i zmierzała do obejścia prawa. Co więc, 
wniosek nie dopuszcza aby Sąd Apelacyjny mógł przypisać pozorność umowie, 
która była faktycznie wykonywana. Taka argumentacja odpowiada podstawie 
przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. a nie z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. Niemniej 
nieuprawnione byłoby założenie, iż umowa o pracę nakładczą nie mogła zostać 
zakwestionowana jako podstawa (tytuł) ubezpieczenia społecznego, ze względu 
(na niewielką) ilość pracy wykonywanej w ramach tej umowy. U podstaw 
rozstrzygnięcia leży stwierdzenie, iż została zawarta (instrumentalnie) tylko po to, 
aby uchylić się od zapłaty składek z prowadzonej działalności gospodarczej. 

 
 
5 
Kwestie prawne nie wykraczają tu jednak poza zwykłą wykładnię prawa i nie 
stanowią istotnego zagadnienia prawnego. Zwłaszcza, że Sąd Najwyższy 
wielokrotnie zajmował się nimi na tle podobnych stanów faktycznych – por. wyroki z 
9 stycznia 2008 r. w sprawach III UK 73/07, LEX nr 356045, III UK 74/07, LEX nr 
376437, III UK 75/07, OSNP 2009 nr 3-4, poz. 53; III UK 77/07, LEX nr 465895; z 
8 maja 2008 r., I UK 354/07, OSNP 2009 nr 17-18, poz. 237; z 10 czerwca 2008 r., 
I UK 377/07, LEX nr 494100; z 17 kwietnia 2009 r., I UK 314/08, OSNP 2010 nr 21-
22, poz. 272; z 19 stycznia 2010 r., I UK 261/09, LEX 577825. Natomiast co do 
pytania jak należy rozumieć „pozorność umowy o pracę nakładczą”, to odpowiedź 
zależy od stanu faktycznego, bowiem umowa może być pozorna już na etapie jej 
zawierania lub ukrywać inną umowę i zostać nawet wykorzystana instrumentalnie 
dla osiągnięcia celu sprzecznego z ustawą. Spektrum sytuacji jest tu niemałe i 
wystarczy jedynie przeanalizować wyroki Sądu Najwyższego wskazane wyżej. 
Oczywiście, że pozorność umowy na podstawie art. 83 § k.c. prima facie wyklucza 
się z jej nieważnością na podstawie art. 58 § 1 k.c., jednak nie występuje tu 
bezwzględnie 
alternatywa 
rozłączna, 
albowiem 
uprawnione 
jest 
również 
stanowisko, które dopuszcza niejako równolegle pozorność umowy zawartej w celu 
obejścia ustawy. Umowa formalnie może nie sprzeciwiać ustawie, jednak może być 
zawarta w celu obejścia ustawy i z tej przyczyny jest nieważna (art. 58 § 1 k.c.). 
Nawet formalnie poprawna realizacja umowy w efekcie może zmierzać do obejścia 
prawa. Zastosowanie klauzuli nieważności z art. 58 § 1 k.c. jest szczególne 
(wyjątkowe), a zarazem szerokie, gdyż ocenie poddaje się skutki różnych zdarzeń i 
czynności prawnych. Działanie pozorne strony często składa się na obejście prawa 
(art. 58 § 1 k.c.). Zwłaszcza, gdy postanowienia umowy o pracę nakładczą 
wyraźnie rozmijają się z jej realizacją, nie zachodziła realna potrzeba zawarcia 
takiej umowy, która nie była konieczna jako źródło utrzymania, gdy ubezpieczony 
prowadził działalność gospodarczą a dochód z umowy nakładczej był niewielki; z 
drugiej strony, sam nakładca nie wymagał większej ilości pracy (takiej jak w 
umowie); ubezpieczony nie zawarłby umowy o pracę nakładczą i nie realizowałby 
jej w znikomym zakresie, gdyby nie prowadził działalności gospodarczej. Wówczas 
chodzi więc tylko o przedmiotowe wykorzystanie przepisów o ubezpieczeniu 
społecznym i stworzenie formalnej podstawy ubezpieczenia, która nie była 

 
 
6 
realizowana w sposób typowy dla umowy o pracę nakładczą, a za jedyny cel miała 
unikanie płacenia składek na ubezpieczenia społeczne z prowadzonej działalności 
gospodarczej (wyrok Sądu Najwyższego z17 kwietnia 2009 r., I UK 314/08, OSNP 
2010 nr 21-22, poz. 272). 
Z powyższych motywów wniosek o przyjęcie skargi nie został oparty na 
podstawach (przesłankach) przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. i dlatego 
orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 3989 § 2 k.p.c.