I UK 341/11

Sygn. akt I UK 341/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 marca 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący) SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca) SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec w sprawie z odwołania J. K. przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 marca 2012 r., skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 26 stycznia 2011 r., I. oddala skargę kasacyjną, II. adw. W. D. przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego wynagrodzenie za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną skarżącemu w postępowaniu kasacyjnym w kwocie 120 zł (sto dwadzieścia), którą należy podwyższyć o obowiązującą stawkę od podatku od towarów i usług. UZASADNIENIE 2 Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczeniowego Społecznego decyzją z 18 maja 2010 r. stwierdził, że pobierający rentę strukturalną J. K. nie podlegał ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu od 1 kwietnia 2006 r. do 31 grudnia 2008 r., gdyż w tym okresie prowadził działalność gospodarczą. Sąd Okręgowy uwzględnił odwołanie wnioskodawcy i wyrokiem z 5 października 2010 r. zmienił decyzję pozwanego i ustalił, że wnioskodawca J. K. w spornym okresie podlegał ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu. Ustalił, że wnioskodawca podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników w latach 1977-2004. W 1991 r. rozpoczął prowadzenie działalności gospodarczej, którą zawieszał w okresach od 30 września do 2 stycznia 2006 r., od 1 stycznia do 31 grudnia 2009 r. i od 1 stycznia 2010 r. Od 2005 r. przyznano mu rentę strukturalną i zaprzestał działalności rolniczej. Sąd Okręgowy ocenił, że skoro wnioskodawca z chwilą otrzymania renty strukturalnej nie był rolnikiem, to nie mógł być wyłączony ze szczególnego ubezpieczenia emerytalno-rentowego przysługującego z tytułu pobierania tej renty, nawet gdy prowadził działalność gospodarczą. Podstawę prawną rozstrzygnięcia stanowiły przepisy art. 6 pkt 1, art. 5a, art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.; dalej jako „ustawa o usr”). Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację pozwanego i wyrokiem z 26 stycznia 2011 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalił odwołanie wnioskodawcy. Zauważył, że wnioskodawca został wyłączony z ubezpieczenia społecznego rolników w pełnym zakresie wobec zaprzestania działalności rolniczej, co było warunkiem otrzymania renty strukturalnej, a następnie pozwany zgodnie z art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o usr objął go ubezpieczeniem społecznym rolników jedynie w zakresie emerytalno-rentowym od 1 stycznia 2005 r. W tej sytuacji nie miał do niego zastosowania art. 5a tej ustawy, gdyż dotyczy rolników ubezpieczonych w pełnym zakresie i prowadzących działalność gospodarczą. Jako rozwiązanie wyjątkowe przepis ten nie ma zastosowania do innej sytuacji wnioskodawcy, który nie prowadził działalności rolniczej a podlegał tylko ubezpieczeniu emerytalno- rentowemu rolników w związku z pobieraną rentą strukturalną. Zasadą jest wyłączenie z tego ubezpieczenia osób spełniających warunki do objęcia innym ubezpieczeniem społecznym (art. 16 ust. 3 ustawy o usr). Dotyczy to również 3 wnioskodawcy, który pobierając rentę strukturalną podjął działalność gospodarczą po jej odwieszeniu od 2 stycznia 2006 r. i prowadził ją do 31 grudnia 2008 r. W tej sytuacji od następnego kwartału, czyli od 1 kwietnia 2006 r. do 31 grudnia 2008 r. nie podlegał ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu rolników na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 3 i ust. 3 ustawy o usr. W tym wypadku J. K. podlegał ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. 2009 r. Nr 205, poz. 1585; dalej jako „ustawa o sus”). W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie art. 16 ust. 1 pkt 3 i art. 16 ust. 3 ustawy o usr oraz art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o sus przez ich błędne zastosowanie wskutek wyłączenia spod ubezpieczenia emerytalno-rentowego rolników osoby pobierającej rentę strukturalną współfinansowaną ze środków pochodzących z Sekcji Gwarancji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej lub ze środków pochodzących z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich z powodu rozpoczęcia prowadzenia przez tę osobę pozarolniczej działalności gospodarczej, pomimo że podlega taka osoba z mocy prawa tylko ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu na podstawie ustawy o usr. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie jest zasadna i dlatego została oddalona. Zakłada ona, że skarżący podlegał bezwzględnemu (samoistnemu) ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, czyli na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o usr, zgodnie z którym ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu podlega z mocy ustawy osoba pobierająca rentę strukturalną współfinansowaną ze środków pochodzących z Sekcji Gwarancji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej lub ze środków pochodzących z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich. Skarżący kwestionuje rozstrzygnięcie przyjmujące, iż ten przepis dawał mu tylko wyjątkowe prawo do podlegania takiemu ubezpieczeniu. Ubezpieczenie emerytalno-rentowe z art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o usr jest wyłączone zgodnie z art. 16 ust. 3 tej ustawy, gdy osoba pobierająca rentę strukturalną podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu. Wbrew zapatrywaniom 4 skarżącego właśnie ten ostatni przepis stanowi zasadniczą podstawę rozstrzygnięcia. Przede wszystkim jest to regulacja (norma) istniejąca od początku w ustawie o usr i zachowuje istotną rolę, gdyż reguluje odrębność ubezpieczenia społecznego rolników i ubezpieczeń społecznych w systemie powszechnym. Taką samą rolę w tej ustawie – w części dotyczącej ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego - pełni przepis art. 7 ust. 1. Oba przepisy wyłączają ubezpieczenie społeczne rolników, jeżeli rolnik podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu. Rolnik prowadzący działalność rolniczą nie podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników, gdy podlegał innemu ubezpieczeniu społecznemu. Regułę tę wyłączono tylko w określonych przypadkach do prowadzenia lub rozpoczęcia przez rolnika działalności gospodarczej, lecz wówczas takie wyłączenie z podlegania ubezpieczeniom społecznym w systemie powszechnym miało swą ścisłą regulację (art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, Dz. U. Nr 124, poz. 586 ze zm. i art. 5a ustawy o usr). Oba zatem przepisy – art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3 ustawy o usr – wyrażają też zasadę pierwszeństwa ubezpieczenia w systemie powszechnym przed ubezpieczeniem w systemie rolniczym. Dla rozważanej kwestii ważniejsze jest jednak stwierdzenie, iż nie jest uprawnione zapatrywanie skarżącego, że przepis art. 16 ust. 3 ustawy o usr ma zastosowanie tylko do rolników wyłączonych z ubezpieczenia społecznego ze względu na podleganie innemu ubezpieczeniu, a nie do tych, którzy uzyskali ubezpieczenie emerytalno-rentowe na szczególnej podstawie z art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o usr, i dlatego późniejsze rozpoczęcie działalności gospodarczej przez osobę uprawnioną do renty strukturalnej miałoby pozostawać bez wypływu na to ubezpieczenie. Argument skarżącego, że jego ubezpieczenie emerytalno-rentowe wynika z samoistnej, niepodlegającej ograniczeniom regulacji art. 16 ust. 1 pkt 3, gdyż ustawodawca wprowadził ją, mimo że uprawniony do renty strukturalnej nie prowadzi działalności rolniczej, traci na znaczeniu ze względów systemowych. W ubezpieczeniach społecznych podleganie ubezpieczeniom zachodzi z mocy ustawy (rzadko na wniosek) i wynika z reguły z prowadzenia określonej działalności (rolniczej, gospodarczej, zatrudnienia itp.). Natomiast sytuacja uprawnionego do 5 renty strukturalnej jest w istocie wyjątkowa, bo ustawodawca zdecydował, że podlega ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu choć nie prowadzi działalności rolniczej, gdyż musiał jej zaprzestać aby uzyskać prawo do renty strukturalnej. Nabycie prawa do renty strukturalnej łączy się z tej samej przyczyny z wyłączeniem z podlegania ubezpieczeniom społecznym rolników. Sytuacja uprawnionego do renty strukturalnej może być uznana za szczególną, gdyż podlega on ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, choć nie prowadzi działalności rolniczej. Można zauważyć, że brak takiego faktycznego tytułu ubezpieczenia podobny jest do dobrowolnego ubezpieczenia w systemie powszechnym, jako że zgodnie z art. 10 ustawy o sus osoby objęte obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, mogą po ustaniu tych ubezpieczeń kontynuować je dobrowolnie. Wytłumaczenie rozwiązania przyjętego w art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o usr, wprowadzającego podleganie ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu z mocy ustawy, może wynikać z tego, że prawo do renty strukturalnej jest okresowe, po którym to okresie ubezpieczony może uzyskać świadczenie z dotychczasowego (uprzedniego) ubezpieczenia. Rolnik zapewne prowadziłby działalność do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie, gdyby nie zdecydował się na rentę strukturalną. Skoro celem renty strukturalnej były określone zmiany w rolnictwie, to indywidualnie dla rolnika okres tej renty nie powinien być wyłączony z ubezpieczenia emerytalno-rentowego. Rolnik podlega więc ubezpieczeniu emerytalnemu na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o usr. Jednak wobec niego mają również zastosowanie pozostałe przepisy dotyczące podlegania ubezpieczeniom społecznym w systemie powszechnym (ustawa o sus). Wyjątkowa zatem regulacja z art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o usr nie podważa podstawowej zasady systemu ubezpieczeń społecznych, że ubezpieczenie zachodzi z mocy ustawy i zależy od faktycznej działalności rolniczej w systemie ubezpieczenia społecznego rolników albo od zatrudnienia lub innej działalności w systemie powszechnych ubezpieczeń społecznych. Zapatrywanie skarżącego o szczególnym znaczeniu art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o usr nie uprawnia stwierdzenia, że przepis ten stanowi bezwzględną (samoistną) podstawę podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, gdyż jest wyłączona w sytuacji określonej w art. 16 ust. 3 tej ustawy. 6 Innymi słowy przepis art. 16 ust. 3 ma zastosowanie również do osób, które podlegają ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 3, jeżeli w okresie prawa do renty strukturalnej podejmują działalność gospodarczą. Regulacja z przepisu art. 16 ust. 3 istniała przed wprowadzeniem tego szczególnego ubezpieczenia i gdyby miało być inaczej, to ustawodawca wyraźnie uregulowałby wyłączenie stosowania tego przepisu do ubezpieczenia na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 3. Zwłaszcza, że uprawniony do renty strukturalnej może podjąć zatrudnienie lub działalność gospodarczą i prawodawca nie pomija tych sytuacji w regulacji dotyczącej prawa do renty strukturalnej. Renta strukturalna ulega bowiem zawieszeniu w przypadku podjęcia zatrudnienia lub wykonywania innej pracy zarobkowej podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, z wyjątkiem prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej (§ 15 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 30 kwietnia 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu udzielania pomocy finansowej na uzyskiwanie rent strukturalnych objętych planem rozwoju obszarów wiejskich – Dz. U. Nr 114, poz. 1191 ze zm.). Choć ta regulacja ogranicza się tylko do samego prawa do renty strukturalnej, to jednocześnie nic nie zmienia w zakresie podlegania ubezpieczeniom społecznym. W takim kształcie potwierdza obwiązywanie zwykłych reguł o ubezpieczeniu społecznym wynikających z faktycznego prowadzenia określonej działalności (zatrudnienia). Wszak sama renta strukturalna nie stanowi legitymacji do podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, skoro prawo do renty strukturalnej ulega zawieszeniu w razie podjęcia zatrudnienia. Jeżeli jednak w przypadku prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej takie zawieszenie prawa do renty strukturalnej nie zachodzi, to nie znaczy to, że prowadzenie takiej działalności nie stanowi tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym. Ustawa o sus nie jest w takiej sytuacji wyłączona. Innymi słowy w przypadku działalności gospodarczej uprawniony do renty strukturalnej podlega ubezpieczeniu społecznemu z tego tytułu. Oczywiście o podleganiu ubezpieczeniom społecznym z tego tytułu w tej sprawie pozwany nie rozstrzygnął w decyzji, gdyż to należy do Zakład Ubezpieczeń Społecznych, zatem nie można stwierdzić naruszenia art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o sus. 7 Reasumując nie można przyjąć, że szczególna regulacja z art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o usr podważa regułę, iż ubezpieczenie społeczne rolników ustępuje, gdy ubezpieczony podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu w systemie powszechnym (ustawie o sus). Ze względu na wspomniane wyżej regulacje z art. 16 ust. 3 i art. 7 ust. 1 ustawy o usr ubezpieczenie społeczne w systemie powszechnym ma pierwszeństwo przed ubezpieczeniem społecznym rolników. Skoro przepisy te wyłączają ubezpieczenie społeczne rolników prowadzących działalność rolniczą, to tym bardziej ubezpieczenie emerytalno-rentowe rolnika korzystającego z prawa do renty strukturalnej. Przepis art. 5a ustawy o usr stanowi tu wyjątek i w sprawie nie ma zastosowania, gdyż skarżący nie podlegał ubezpieczeniu społecznemu jako rolnik, który prowadził działalność rolniczą. Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39814 k.p.c. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej orzeczono w uwzględnieniu § 2 ust. 3, § 12 ust. 2, § 13 ust. 4 pkt 2, § 19 rozporządzenia z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.